Geography Lovers

+ ប្រទេសដែលគ្មានទន្លេ (Riverless Countries)+

ប្រព័ន្ធទន្លេទន្លេមិនត្រឹមតែផ្ដល់ទឹកប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃនោះទេ តែវាក៏ដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ទាំងក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម និងវិស័យកសិកម្ម ឧទាហរណ៍ដូចជាការដឹកជញ្ជូនទំនិញ ការស្រោចស្រពដំណាំ និងការនេសាទជាដើម។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រទេសមួយចំនួនដែលភាគច្រើនស្ថិតនៅតំបន់ស្ងួតហួតហែង និងពាក់កណ្ដាលស្ងួតហួតហែង មិនមានទន្លេធម្មជាតិដែលមានទឹកហូរជាប្រចាំនោះទេ ដោយសារខ្វះប្រភពទឹក និងមានកំណកអាកាសប្រចាំឆ្នាំតិច ។ ផ្ទុយទៅវិញ ប្រទេសទាំងនោះ មានវ៉ាឌីស(Wadis) ដែលជាជ្រលងឬផ្លូវទឹកកាត់វាលលំហរ មានទឹកហូរដូចទន្លេតែក្រោយពេលមានភ្លៀង រួចក៏បាត់ទៅវិញហើយស្ងួតហួតហែងស្ទើរពេញមួយឆ្នាំ។ ភាគច្រើន វ៉ាឌីសមាននៅតំបន់វាលលំហររបស់អារ៉ាប់ និងវាលលំហរក្នុងទ្វីបអាហ្រ្វិកភាគខាងជើងជាដើម។ ទោះយ៉ាងណា ប្រទេសវាលលំហដែលគ្មានទន្លេអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងនោះសរុបទៅមានភាគតិចតែប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងនោះរួមមានប្រទេសទាំងអស់ក្នុងឧបទ្វីបអារ៉ាប់(Arabian Peninsula) មានប្រទេសអាប៊ីសាអូឌីត អារ៉ាប់រួម គូវ៉េត បារ៉ែន អូម៉ង់ យេម៉ែន និងកាតា និងប្រទេសលីប៊ី(Libya)ដែលស្ថិតភាគខាងជើងនៃវាលលំហសាហារ៉ានៃទ្វីបអាហ្វ្រិក។ លើសពីនេះទៅទៀត ប្រទេសមួយចំនួនដែលទទួលបានកំណកអាកាសប្រចាំឆ្នាំច្រើនក៏គ្មានទន្លេដូចគ្នា ដោយប្រទេសទាំងនោះភាគច្រើនជាដីកោះ និងខ្លះទៀតមានផ្ទៃដីសរុបតូច គ្មានទន្លេឆ្លងកាត់ដូចជាប្រទេសម៉ាណូកូ (Monoco) នៅអឹរ៉ុបជាដើម។ លក្ខណៈពិសេសរបស់ប្រទេសទាំងអស់នេះត្រង់ថា ការចម្រាញ់ទឹកសមុទ្រ បណ្ដាញទុយោទឹកបង្កប់ធំៗ និងទឹកក្រោមដី ជាប្រភពទឹកដ៏សំខាន់ដែលសម្រួលដល់ការប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃរបស់ពួកគេ ។

វាលលំហ (Desert)

នៅពេលគេនិយាយអំពីវាលលំហ គេប្រហែលជាគិតដល់ផ្នូកខ្សាច់ធំៗ មានអាកាសធាតុក្ដៅហួតហែង លាតសណ្ធឹងលើផ្ទៃដីទ្វីបរាប់លានគីឡូមែត្រការ៉េ ដូចជាវាលលំហសាហារ៉ា (Sahara Desert) នៅក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក។ តាមពិតទៅ វាលលំហមាននៅគ្រប់ទ្វីបទាំងអស់របស់ពិភពលោក លើកលែងតែទ្វីបអឺរ៉ុបមួយដែលមិនមានវាលលំហធំៗដូចទ្វីបដទៃ ហើយស្ទើរតែ ១/៣ នៃផ្ទៃដីគោករបស់ផែនដី ជាវាលលំហ។

តើអ្វីជាវាលលំហ?

វាលលំហគឺជាតំបន់ដែលមានអាកាសធាតុស្ងួតហួតហែងខ្លាំង មានរបាយកំណកអាកាសប្រចាំឆ្នាំ (Annual Precipitation) តិច និងខ្សត់ជីវិតរស់នៅទាំងសត្វនិងរុក្ខជាតិ។

វាលលំហ ក៏មិនមែនសុទ្ធតែជាតំបន់ដែលក្ដៅគ្របដណ្ដប់ដោយផ្នូកខ្សាច់ (Sand Dune) ឬសមុទ្រខ្សាច់អ៊ែក (Sand Sea or Erg) សុទ្ធនោះដែរ។ តំបន់នេះខ្លះជារ៉ិច (Reg) ខ្លះជាវាលថ្មហាម៉ាដា (Hamada) ខ្លះជាជួរភ្នំ និងខ្ពង់រាបសោះកក្រោះ ហើយខ្លះទៀតជាតំបន់ត្រជាក់គ្របដណ្ដប់ដោយទឹកកក ដូចជានៅប៉ូលខាងត្បូងជាដើម។

National Geographic បានបែងចែកតំបន់វាលលំហជាបួនធំៗ ដែលរួមមាន វាលលំហក្ដៅហើយស្ងួត ឬស្ងួតហួតហែង (Hot and Dry or Arid Deserts) វាលលំហពាក់កណ្ដាលស្ងួតហួតហែង (Semi-arid Desert) វាលលំហឆ្នេរ (Coastal Deserts) និងវាលលំហត្រជាក់ (Cold Desert) ។

១. វាលលំហក្ដៅ៖ វាលលំហនេះមានផ្ទៃមេឃខៀវស្រងាត់ពេញមួយឆ្នាំ ហើយបរិយាកាសមានសំណើមតិចតួចបំផុតដើម្បីរារាំងកាំរស្មីព្រះអាទិត្យ ដែលធ្វើឱ្យតំបន់នេះកម្រមានភ្លៀងធ្លាក់ ហើយមានអាកាសធាតុក្ដៅស្ងួត-ហួតហែងខ្លាំង។ សីតុណ្ហភាពអតិបរមាចន្លោះពី ៤៤ ទៅ ៥០ អង្សាសេនៅពេលថ្ងៃ ហើយធ្លាក់ចុះក្រោមសូន្យនៅពេលយប់។ វាលលំហក្ដៅហើយស្ងួតធំៗនៅលើពិភពលោកមានដូចជាវាលលំហសាហារ៉ា វាលលំហអារ៉ាប់ (Arabian Desert) វាលលំហម៉ចេវ (Mojave Desert) នៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងវាលលំហមួយចំនួននៅអូស្រ្តាលីដូចជា Great Victoria Desert និង Great Sandy Desert ជាដើម។

២. វាលលំហពាក់កណ្ដាលស្ងួតហួតហែង៖ អាកាសធាតុក្នុងវាលលំហមួយនេះមិនលើសពី ៣៨ អង្សាសេនៅពេលថ្ងៃ ហើយចុះត្រជាក់នៅពេលយប់វិញ តែមិនដល់ក្រោមសូន្យទេ ស្ថិតក្នុងរង្វង់១០ អង្សាសេ។ តំបន់នេះមិនសូវសម្បូរផ្នូកខ្សាច់ដូចនៅតំបន់ស្ងួតហួតហែងនោះទេ តែសម្បូរថ្មនិងដីធម្មតា និងមានរុក្ខជាតិប្រភេទតូចៗដូចជាស្មៅដែលធន់នឹងតំបន់នេះ។ វាលលំហប្រភេទនេះមានដូចជា Great Basin Desert និង The Colorado Plateau នៅអាមេរិកខាងជើង និងវាលលំហកាឡាហារី (Kalahari Desert) នៅអាហ្វ្រិកជាដើម។

៣. វាលលំហឆ្នេរ៖ ជាវាលលំហដែលលាតសណ្ធឹងជាប់ឆ្នេរសមុទ្រឬមហាសមុទ្រ ភាគច្រើនស្ថិតនៅចុងនៃភាគខាងលិចបំផុតរបស់ទ្វីប។ តំបន់នេះសម្បូរទៅដោយអ័ព្ទក្រាស់នាសិសិរដូវ និងទទួលរងនូវឥទ្ធិពលខ្យល់យ៉ាងច្រើនបក់ពីសមុទ្រ ក៏ប៉ុន្តែរបាយកំណកអាកាសប្រចាំឆ្នាំនៅតែតិច។ វាលលំហឆ្នេរដែលគេស្គាល់ធំៗរួមមានវាលលំហណាមីប (Namib Desert) ស្ថិតនៅទ្វីបអាហ្រ្វិកភាគខាងត្បូង លាតសណ្ធឹងតាមបណ្ដោយឆ្នេរមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកដែលមានបីប្រទេសរួមមាន ណាមីប៊ី (Namibia) អង់ហ្គោឡា (Angola) និងអាហ្រ្វិកខាងត្បូង (South Africa), និងវាលលំហអាតាហ្កាម៉ា (Atacama Desert) ស្ថិតនៅទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូងលាតសណ្ធឹងតាមបណ្ដាយឆ្នេរនៃមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកក្នុងប្រទេសឈីលី (Chile) ភាគខាងលិចនៃជួរភ្នំអង់(Andes)។

៤. វាលលំហត្រជាក់៖ វាលលំហនេះមិនសំដៅតែលើទីវាលល្ហរល្ហេវ មានផ្ទៃគ្របដណ្ដប់ដោយទឹកកកសុទ្ធដូចជានៅតំបន់ប៉ូលនោះទេ ដោយតំបន់នេះខ្លះក៏គ្របដណ្ដប់ដោយផ្នូកខ្សាច់ដែរ។ អាកាសធាតុនៅតំបន់នេះចុះត្រជាក់ខ្លាំងរហូតដល់ - ៤០ អង្សារសេ ជាពិសេសនៅរដូវរងារ ហើយកំណកអាកាសដែលទទួលបានភាគច្រើនជាព្រិល។ វាលលំហត្រជាក់ដែលគេស្គាល់សំខាន់ៗមានដូចជា វាលលំហរអង់តាកតិក វាលលំហអាកទិក(ជាទូទៅគេហៅថា វាលលំហទឹកកក ឬ Polar Desert) និងវាលលំហហ្កូប៊ី (Gobi Desert) នៅភាគខាងជើងនៃអាស៊ីខាងកើតជាដើម។

តើអ្នកដឹងថាវាលលំហអ្វីដែលធំជាងគេរបស់ពិភពលោក?​
#វាលលំហរ

ជួរភ្នំដែលវែងជាងគេបំផុតរបស់ពិភពលោក

នៅពេលអ្នកនិយាយអំពីកំពូលភ្នំដែលខ្ពស់ជាងគេបំផុតលើលោក ច្បាស់ណាស់អ្នកប្រាកដជាគិតដល់ភ្នំអេវើរ៉េស (Everest Mount) ដែលសណ្ដូកខ្លួនតាមបណ្ដោយជួរភ្នំហិមាល័យ មានកំពូលខ្ពស់ត្រដែតកប់ពពករះលើព្រំដែននេប៉ាល់-ចិន។ ចុះជួរភ្នំដែលវែងជាងបំផុតវិញ?

ក្នុងប្រវែង ៧ ០០០ គីឡូម៉ែត្រ ឬ ៤ ៣៥០ ម៉ាយ ជួរភ្នំអង់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជួរភ្នំដ៏វែងជាងគេបំផុតរបស់ពិភពលោក។ ជួរភ្នំនេះស្ថិតនៅភាគខាងលិចបំផុតនៃទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង លាតសណ្ធឹងពីប្រទេសវ៉េណេស៊ុយអេឡា (Venezuela) កូឡុំបៀ (Columbia) អេក្វាឌ័រ (Ecuador) ពេរូ (Peru) ប៊ុលវី (Bolivia) ឈីលី (Chile) រហូតដល់ចុងទ្វីបនៃប្រទេសអាហ្សង់ទីន (Argentina)។

យោងតាមវ៉េបសាយរបស់សាកលវិទ្យាល័យខាងកិច្ចការស្រាវជ្រាវ Rochester ជួរភ្នំអង់កើតឡើងពីការរុញចូលនៃផ្លាកតិចតូនិករបស់មហាសមុទ្រ ណាហ្ក្សា (Nazca Oceanic Plate) ទៅក្រោមនៃផ្លាកទិចតូនិករបស់ទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង (South American Continental Plate) ដែលធ្វើឱ្យសំបកទ្វីបប៉ោងឡើង និងកាន់តែក្រាស។

ភ្នំអេនកូកាហ្គូ (Aconcagua) ស្ថិតនៅព្រំដែនឈីលី-អាហ្សង់ទីនត្រូវបានគេស្កាល់ថាជាចំណុចខ្ពស់បំផុតរបស់ជួរភ្នំអង់។ ភ្នំភ្លើង Ojos del Saladoដែលជាភ្នំភ្លើងខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោកក៏ស្ថិតនៅក្នុងជួរភ្នំនេះដែរ។ លើសពីនេះ ច្រើនជាង ៩៩ ភាគរយនៃផ្ទាំងទឹកកកត្រូពិក (Tropical Glaciers) ត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមាននៅលើកំពូលភ្នំនានារបស់ជួរភ្នំអង់ មិនត្រឹមប៉ុណ្ណោះ ទន្លេផ្សេងៗដែលជាប្រភពទឹករបស់ទន្លេអាម៉ាហ្សូន (Amazon River)ក៏ហូរចាក់ពីជួរភ្នំនេះដែរ។

អេរើរេស(Mount Everest) គឺជាភ្នំដ៏ខ្ពស់បំផុតទីមួយរបស់ពិភពលោក ស្ថិតនៅក្នុងជួរភ្នំហិមាល័យ នៅចន្លោះប្រទេសនេប៉ាល់ និងចិន។

ការវាស់ស្ទង់រួមគ្នាមួយរបស់អាជ្ញាធរនេបាល់និងចិន ចេញផ្សាយកាលពីដើមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២០ បានរកឃើញថា ភ្នំនេះមានកម្ពស់ខ្ពស់ជាងមុនជិតមួយម៉ែត្រ។

លទ្ធផលនៃការវាស់ស្ទង់ថ្មីនេះ បានបង្ហាញថា ភ្នំអេវើរេស មានកម្ពស់ ២៩ ០៣១,៦៩ ហ្វីត ឬ ៨ ៨៤៨,៨៦ ម៉ែត្រលើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ ខ្ពស់ជាងមុនជាង ២ ហ្វីត ឬប្រហែល ០,៨ ម៉ែត្រ។

ក្នុងអត្ថបទព័ត៌មានមួយ ចេញផ្សាយកាលពីចុងខែវិច្ឆិការ ឆ្នាំ ២០២០ ដោយ វិទ្យុជាតិសាធារណៈ(National Republic Radio) របស់សហរដ្ឋអាមេរិច អ្នកវិទ្យាសាស្រ្តបាននិយាយថា ភ្នំអេវើរេសនឹងកាន់តែខ្ពស់ទៅៗ ដោយសារតែផ្លាកតិចតូនិក (Plate Tectonics )។ នៅពេលដែលផ្លាកតិចតូនិកឥណ្ឌារអិលចូលផ្លាកតិចតូនិចអឺរ៉ាស៊ី (Eurasian Plate) កម្ពស់ជួរភ្នំហិមាល័យនឹងលើកឡើងថែមទៀត។ ប៉ុន្តែការរញ្ជួយដី ក៏អាចកាត់បន្ថយកម្ពស់ភ្នំនេះបានដែរ។ អ្នកវិទ្យាសាស្រ្តសង្ស័យថា កម្ពស់ភ្នំអេរើរេស អាចនឹងទាបជាងមុន បន្ទាប់ពីរញ្ជួយដី ៧,៨ រីចទ័រមួយដែលបានកើតឡើងនៅប្រទេសនេប៉ាល់កាលពីចុងខែមេសា ឆ្នាំ ២០១៥ ដែលសម្លាប់មនុស្សប្រមាណជាង ៩ ពាន់នាក់។ ផ្ទុយទៅវិញ ការរកឃើញថ្មីមិនបានបង្ហាញថា ភ្នំនេះទាបជាងមុនដូចការសង្ស័យរបស់អ្នកវិទ្យាសាស្រ្តនោះទេ។

ប៉ុន្តែមុនលទ្ធផលថ្មីនេះបានប្រកាសផ្សាយ ការវាស់ស្ទង់ជាច្រើនត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយបានរកឃើញនូវរយៈកម្ពស់ផ្សេងៗគ្នា ។
យោងតាមសារព័ត៌មាន BBC ការរកឃើញលទ្ធផលខុសៗគ្នានេះ គឺដោយសារតែការមិនយល់ស្របគ្នាលើការវាស់វែង។ ជាឧទាហរណ៍ជាក់ស្ដែងមួយ អាជ្ញាធរចិនថា កម្ពស់ភ្នំអេរើរេសគួរវាស់តែថ្មរបស់វាបានហើយ រួចមកក្នុងឆ្នាំ២០០៥ ភាគីនេះក៏បានចេញលទ្ធផលរបស់ខ្លួនមួយថា ភ្នំអេរើរេសមានកម្ពស់ ២៩ ០១៧ ហ្វីត ឬ ៨ ៨៤៤,៣៨ ម៉ែត្រ។ ទន្ទឹមនឹងនោះ ភាគីខាងនេប៉ាល់ថា ព្រិលដែលគ្របលើកំពូលភ្នំ គួរតែត្រូវបានវាស់ដែរ ក៏ប៉ុន្តែប្រទេសនេះមិនមានចេញលទ្ធផលផ្លូវការណាមួយនោះទេ ដោយទទួលស្គាល់ការវាស់វែងរបស់ឥណ្ឌា ដែលរកឃើញថា ភ្នំអេវើរេសមានកម្ពស់ ២៩ ០២៩ ហ្វីត ឬ ៨ ៨៤៨,០៣៤ ម៉ែត្រ។ តួរលេខរបស់ឥណ្ឌានេះ ត្រូវបានប្រកាសឡើងតាំងពីឆ្នាំ ១៩៥៥ ហើយវាជាលទ្ធផលផ្លូវការមួយដែលប្រទេសជាច្រើនបានទទួលស្គាល់។

តើគេវាស់កម្ពស់ភ្នំនិមួយៗតាមវិធីណាខ្លះ? តើអ្នកធ្លាប់បានឮពីការវាស់កម្ពស់ភ្នំដោយផ្អែកលើកម្ពស់នៃនីវ៉ូទឹកសមុទ្រដែរឬទេ?

Geography Lovers

តើអ្វីជាឧបទ្វីប?

ឧបទ្វីប (Peninsula) គឺជាដីដែលលយ ឬលាតសណ្ធឹងចូលក្នុងសមុទ្រ។ តាមពិតទៅ វាស្រដៀងនឹងកោះដែរ ក៏ប៉ុន្តែទាស់ត្រង់ថា កោះជាដីគោក ឬទីទួលដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយទឹក រីឯឧបទ្វីបជាដីដែលលយចេញមកក្នុងផ្ទៃទឹក តែនៅតែមានផ្នែកណាមួយរបស់វា ជាប់នឹងដីគោក ។

+តើតំបន់ ឬប្រទេសណាខ្លះដែលគេចាត់ទុកថាជាឧបទ្វីប?

១. ឧបទ្វីបអារ៉ាប់(Arabian Peninsula)៖ ជាឧបទ្វីបដ៏ធំបំផុតរបស់ផែនដីលយចូលមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ដែលស្ថិតនៅក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា (Middle East) នៅចន្លោះសមុទ្រក្រហម (Red Sea) ឈូងសមុទ្រពែរ្ស(Gulf of Persian) ឈូងសមុទ្រអូម៉ង់ (Gulf of Oman) និងឈូងសមុទ្រអេដេន(Gulf of Aden)។ មានប្រទេសចំនួន ៧ ត្រូវបានគេរ៉ាប់ចូលក្នុងតំបន់ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ ដែលក្នុងនោះរួមមាន៖ អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត អូម៉ង់ យេម៉ែន អារ៉ាប់រួម គុយវ៉ែត បារ៉ែន និងកាតា។

២. ឧបទ្វីបឥណ្ឌា(Indian Peninsula)៖ ជាឧបទ្វីបធំទីពីររបស់ពិភពលោក ដែលលាតសណ្ធឹងចូលមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ខាងកើតជាប់ឆកបេងកាល់ (Bay of Bengal) និងខាងលិចជាប់សមុទ្រអារ៉ាប់ (Arabian Sea)។ ឧបទ្វីបនេះមានឈ្មោះមួយទៀតហៅថា Deccan Peninsula។

៣. ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន ឬអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក (Indo-Chinese Peninsula or Mainland Southeast Asia)៖ បើនិយាយពីឥណ្ឌូចិនប្រហែលជាគិតដល់ប្រទេសបីដែលបារាំងបានដាក់ឈ្មោះឱ្យក្រោមអាណានិគមរបស់ខ្លួនរួមមានកម្ពុជា វៀតណាម និងឡាវ។ ជាទូទៅឥណ្ឌូចិនគេសម្ដៅលើប្រទេសដែលទទួលរងអរិយធម៌ពីប្រទេសឥណ្ឌា និងចិន។ ក៏ប៉ុន្តែនៅពេលនិយាយពីឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន គេសម្ដៅលើប្រទេសនានារបស់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកទាំងមូល រួមមានមីយ៉ាន់ម៉ា ថៃ កម្ពុជា ឡាវ ម៉ាឡេស៊ី និងវៀតណាម។ ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន ជាឧបទ្វីបធំបំផុតទីបីរបស់ពិភពលោក លយចូលមហាសមុទ្រឥណ្ឌា និងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។ សមុទ្រសំខាន់ដែលនៅជាប់ឧបទ្វីបនេះរួមមាន ច្រកម៉ាឡាកា (Malacca Strait) សមុទ្រចិនខាងត្បូង (South China Sea) ឈូងសមុទ្រថៃ (Gulf of Thailand) និងសមុទ្រអាន់ដាម៉ាន់ (Andaman Sea)។

៤. តំបន់ហ៊ននៃទ្វីបអាហ្វ្រិក (The Horn of Africa)៖ ឧបទ្វីបនេះស្ថិតនៅទ្វីបអាហ្រ្វិកប៉ែកខាងកើតជិតឧបទ្វីបអារ៉ាប់ ដែលរួមមានប្រទេសបួន គឺសូម៉ាលី ជីប៊ូទី អេត្យូពី និងអេរីត្រេ។ ហ៊ននៃទ្វីបអាហ្វ្រិក ត្រូវបានគេហៅឈ្មោះមួយទៀតថា ឧបទ្វីបសូម៉ាលី និងគ្របដណ្តប់ដោយជួរភ្នំហើយតំបន់ទំនាបក្តៅហើយស្ងួត។ ឧបទ្វីបមួយនេះជាប់នឹងឈូងសមុទ្រអាដេន សមុទ្រក្រហម និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។

៥. ឧបទ្វីបកូរ៉េ (Korean Peninsula)៖ ប្រទេសកូរ៉េទាំងពីររួមមានខាងជើង និងខាងត្បូង ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាឧបទ្វីប ដោយវាលាតសណ្ធឹងពីខាងជើងជាប់ចិននិងរុស្ស៊ី ឆ្ពោះចូលសមុទ្រចិនខាងកើត (East China Sea) នៅចន្លោះសមុទ្រលឿង (Yellow Sea) និងខាងសមុទ្រខាងកើត ឬសមុទ្រជប៉ុន (East Sea or the Sea of Japan)។

៦. ស្កង់ឌីណាវ (Scandinavian Peninsula) ៖ នៅពេលគេនិយាយពីតំបន់ស្កង់ឌីណាវរបស់អឺរ៉ុប ប្រហែលជាគេគិតដល់ប្រទេស៣ ដែលអឺរ៉ុបភាគខាងជើង និងពេលខ្លះគេរ៉ាប់បញ្ចូលទាំងប្រទេសហ្វាងឡង់ និងអ៊ីស្លង់ដែលនៅកណ្ដាលមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកភាគខាងជើងផង។ ប៉ុន្តែយោងតាម Scandinavia Standard ឧបទ្វីបស្កង់ឌីណាវគេសម្ដៅទៅលើតែពីរប្រទេសប៉ុណ្ណោះ ដែលរួមមានស៊ុយអែត និងណរវែស។ ឧបទ្វីបនេះ មានព្រំប្រទល់ខាងជើងជាប់មហាសមុទ្រអាកទិក និងខាងលិចជាប់សមុទ្រឧត្តរ ខាងកើតជាប់សមុទ្របាល់ទិក និងឈូងសមុទ្រអ៊ែនណាន (Gulf of Bothnia) និងខាងលិចជាប់សមុទ្រណរវែស។

៧.បាល់កង់ (The Balkans Peninsula)៖ ប្រទេសទាំង ១១ របស់តំបន់បាល់កង់ដែលស្ថិតនៅអឺរ៉ុបភាគអាគ្នេយ៍ ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាឧបទ្វីបដែរ។ តំបន់នេះលយចូលសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេភាគខាងជើង នៅចន្លោះសមុទ្រ Adriatic និងសមុទ្រខ្មៅ។

៨. ឧបទ្វីបអ៊ីតាលី(Italic Peninsula)៖ ប្រទេសអ៊ីតាលី ក៏ត្រូវបានគេរ៉ាប់បញ្ចូលជាឧបទ្វីបដែរ។ វានៅក្បែរនឹងតំបន់បាល់កង់។

៩. ឧបទ្វីបអ៊ីប៊ែររៀ (Iberian Peninsula)៖ ឧបទ្វីបនេះស្ថិតនៅទ្វីបអឺរ៉ុបរួមមានពីរប្រទេស អេស្ប៉ាញ និងព័រទុលហ្គាល់។ វាស្ថិតនៅចន្លេះសមុទ្រមេឌីរ៉ាណេ និងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក។ ឧបទ្វីបមួយនេះជាព្រោះប្រទល់នៃទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាហ្រ្វិក កាត់ផ្ដាច់ដោយច្រកជីប្រាលតារ (Strait of Gibraltar)។

១០. ឧបទ្វីប Labrador៖ វាជាទឹកដីដែលកាន់កាប់ដោយប្រទេសកាណាដា ដែលស្ថិតនៅភាគខាងកើតនៃប្រទេសនេះ ហើយវាជាឧបទ្វីបដ៏ធំបំផុតទី ៦ របស់ផែនដី។ សមុទ្រសំខាន់ៗដែលនៅជាប់ឧបទ្វីបមួយនេះរួមមានឆកហាត់សុន (Bay of Hudson) សមុទ្រ Labrador និងឈូងសមុទ្រ Saint Lawrence។

+ ឧបទ្វីបសំខាន់ផ្សេងៗទៀត៖ ឧបទ្វីបជាច្រើនផ្សេងទៀតដែលធំជាងប្រទេសកម្ពុជាផងក៏មាន ប៉ុន្តែតំបន់ទាំងនោះហាក់មិនសូវមានគេស្គាល់ ព្រោះមិនសូវត្រូវបានគេលើកយកមកនិយាយ ឬប្រើឈ្មោះភ្ជាប់ជាមួយពាក្យឧបទ្វីប។ ឧបទ្វីបទាំងនោះរួមមានដូចជា ហ្លរីដារ និងអាឡាស្ការបស់សហរដ្ឋអាមេរិក Baja California របស់ម៉ិកស៊ិក អាណាតូលី(Anatolia) របស់តួគី និងឧបទ្វីបស៊ីណៃរបស់អេស្ស៉ីបជាដើម។

#ឧបទ្វីប

មហាសមុទ្រ (Ocean) គឺជារបាំងរូបមួយក្នុងចំណោមរបាំងរូបធម្មជាតិ (Natural Barriers) ទាំងអស់របស់ផែនដី ដែលជាធម្មតាផ្ដល់ទាំងឧបសគ្គ និងប្រយោជន៍ដ៏មហាសាល។ មហាសមុទ្រគឺជាលំហរទឹកប្រៃជាប់ៗគ្នាគ្របដណ្ដប់ស្ទើរតែ ៧១ %នៃផ្ទែរបស់ផែនដី។ វាជារនាំងដ៏ធំដែលនៅស្ថិតនៅចន្លោះទ្វីបនិងទ្វីប។ ជាទូទៅ គេបែងចែកមហាសមុទ្រទាំងអស់ជា ៤ ធំៗ រួមមានមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក អាត្លង់ទិក អាកទិក និងឥណ្ឌា។ ក៏ប៉ុន្តែយោងតាម National Ocean Service មានមហាសមុទ្រមួយទៀត ដែលទើបត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ គឺមហាសមុទ្រខាងត្បូង ឬមហាសមុទ្រអង់តាកទិក។

១. មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក (Pacific Ocean)៖ ប៉ាស៊ីហ្វិក គឺជាមហាសមុទ្រដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោកដែលលាតសណ្ធឹងក្នុងចន្លោះនៃទ្វីប៤របស់ពិភពលោក។ ផ្ទៃដ៏ធំធេងបំផុតនៃទឹកប្រៃនេះ គ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃរបស់ផែនដីជាង ៣០ ភាគរយ ហើយក៏ជាមហាសមុទ្រដែលជ្រៅជាងគេបំផុតផងដែរ។ លើសពីនេះទៀត វិសាលភាពរបស់របស់មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក គឺធំជាងទំហំទ្វីបទាំងអស់បូកបញ្ចូលគ្នា សូម្បីតែបរិមាណទឹកក៏ធំជាងដល់ទៅជាង២ដង នៃបរិមាណទឹករបស់មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក (Atlantic)ដែលជាមហាសមុទ្រធំទី២របស់ពិភពលោកដែរ។

២. មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក (Atlantic Ocean)៖ អាត្លង់ទិកគឺជាមហាសមុទ្រដ៏ធំទីពីររបស់ផែនដីដែលសិ្ថតនៅចន្លោះទ្វីបអាមេរិកទាំងពីរ និងទ្វីបអាហ្រ្វិកនិងអឺរ៉ុប។ វាគឺជាផ្លូវទឹកដ៏សំខាន់បំផុតសម្រាប់ដឹកជញ្ជូនឥវ៉ាន់ ទំនិញ និងវត្ថុធាតុដើម ទៅវិញទៅមករវាងទ្វីបខាងលើ ។ មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកត្រូវបានគេលើកយកមកនិយាយច្រើន នៅពេលគេនិយាយពីព្រឹត្តិការណ៍ធំៗល្បីៗដែលបានកើតឡើងក្នុងមហាសមុទ្រនេះ។ តួយ៉ាង កាលពីឆ្នាំ១៩១២ កប៉ាល់ទីតានិក (Titanic) បានលិចបន្ទាប់ពីបុកផ្ទាំងទឹកកក នៅភាគខាងជើងនៃមហាសមុទ្រមួយនេះ។ តំបន់ត្រីកោណប៊ឺមូដា ឬ Bermuda Triangle ដែលមនុស្សមួយចំនួនជឿថាមានរឿងអាថ៌កំបាំងទាក់ទងនឹងការបាត់កប៉ាល់ បាត់យន្តហោះនោះ ក៏ស្ថិតនៅក្នុងភាគខាងជើងនៃមហាសមុទ្រមួយនេះផងដែរ។

៣. មហាសមុទ្រឥណ្ឌា (Indian Ocean)៖ មហាសមុទ្រឥណ្ឌាជាមហាសមុទ្រធំជាងគេទី ៣ របស់ពិភពលោក ស្ថិតនៅចន្លោះទ្វីបអាហ្រ្វិកនិងអូសេអានី អាស៊ីនិងមហាសមុទ្រខាងត្បូង។ សមុទ្រសំខាន់ៗដែលត្រូវបានគេរាប់បញ្ចូលទៅក្នុងមហសមុទ្រនេះរួមមានសមុទ្រក្រហម (Red Sea) ឈូងសមុទ្រពែក្ស(Gulf of Persian) ឆកប៉េងហ្គាល់(Bay of Bengal)ច្រកសមុទ្រម៉ាឡាកា(Straits of Malacca) ឆានែលម៉ូហ្សំប៊ិក(Mozambique Channel) ឈូងសមុទ្រអាដេន(Gulf of Aden) និង Great Australian Bight ជាដើម។ នៅពេលនិយាយពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌា គេប្រហែលជាគិតដល់រលកយក្សស៊ូណាមី២០០៤ កើតឡើងមកពីការរញ្ជួយដីបាតសមុទ្រភាគពាយព្យនៃកោះស៊ូម៉ាត្រា ដែលបានឆក់យកជីវិតមនុស្សប្រមាណជាង ២២ ម៉ឺននាក់កាលពីចុងខែធ្នូឆ្នាំ ២០០៤។

៤. មហាសមុទ្រខាងត្បូង ឬមហាសមុទ្រអង់តាកទិក(the Southern Ocean or Antarctica Ocean)៖ ស្ថិតនៅព័ទ្ធជុំវិញទ្វីបទឹកកកអង់តាកទិក និងជាមហាសមុទ្រដែលទើបត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថ្មី ស្ថិតនៅប៉ូលខាងត្បូង។ ក្នុងលំដាប់ទីបួន វាធំជាងតែមហាសមុទ្រអាកទិកមួយប៉ុណ្ណេះ។ មហាសមុទ្រខាងត្បូង មិនសូវមានកំពង់ផែដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្មដូចមហាសមុទ្រដទៃនោះទេ។ យោងតាម Central Intelligence Agencies កំពង់មហាសមុទ្រខាងត្បូង ភាគច្រើនត្រូវបានដំណើរការដោយស្ថានីយ៍ស្រាវជ្រាវរបស់រដ្ឋាភិបាលនានា និងមិនបើកឱ្យនាវាពាណិជ្ជកម្ម ឬឯកជនចូល លើកលែងករណីអាសន្នណាមួយ ។

៥. មហាសមុទ្រអាកទិក (Arctic Ocean)៖ អាកទិកជាមហាសមុទ្រដែលតូចជាងគេបំផុត និងស្ថិតនៅភាគខាងជើងបំផុតរបស់ផែនដី(ប៉ូលខាងជើង)។ ខុសប្លែកពីមហាសមុទ្រខាងត្បូង អាកទិកជាមហាសមុទ្រមួយដែល ផ្នែកមួយគ្របដណ្ដប់ដោយទឹកកកសមុទ្រអណ្ដែតលើផ្ទៃទឹក និងមួយផ្នែកជាផ្ទៃមហាសមុទ្រជាប់ដីទ្វីប។ និងម្យ៉ាងទៀត តំបន់អាកទិកមានជនជាតិដើមរស់នៅរាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ ខណៈដែលតំបន់ប៉ូលខាងត្បូងទាំងសមុទ្រនិងទ្វីបមិនមានមនុស្សរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍នោះទេ។

សួស្តីអ្នកទាំងអស់គ្នា !
បន្ទាប់ពីខានផុសអត្ថបទមួយខែរួចមក admin នឹងមានអត្ថបទថ្មីនៅថ្ងៃស្អែក។

Part 1

ប្រទេសក្នុងទ្វីបអាហ្រ្វិកចំនួន ១៦ គ្មានដែនសមុទ្រទេ។

ទ្វីបអាហ្រ្វិកគឺជាទ្វីបធំជាងគេទីពីរក្នុងចំណោមទ្វីបទាំង ៧ របស់ពិភពលោក។ ទ្វីបនេះមានប្រទេសចំនួន ៥៤ ដែលក្នុងនោះ មានប្រទេសចំនួន១៦ ដែលជាប្រទេសបិទជិត ឬប្រទេសដែលគ្មានដែនសមុទ្រ (Landlocked)។

តើប្រទេសគ្មានដែនសមុទ្រទាំងនោះមានប្រទេសអ្វីខ្លះ?

១. បូតស្វាណា (Botswana): ស្ថិតនៅភាគកណ្ដាលនែទ្វីបអាហ្រ្វិកភាគខាងត្បូង ប្រទេសនេះមានក្រុងហ្គារ័រុន (Gaborone) ជារដ្ឋធានី។ មួយភាគធំនៃប្រទេសបូតស្វាណា គ្របដណ្ដប់ទៅដោយវាលលំហរ កាឡាហារី ( Kalahari Desert)។ អតីតប្រទេសដែលធ្លាប់បានគ្រប់គ្រងដោយអង់គ្លេសមួយនេះ ថ្វីត្បិតតែគ្មានព្រំដែនសមុទ្រ និងភាគច្រើនជាវាលលំហរ ក៏សម្បូរទៅដោយសត្វព្រៃជាច្រើនប្រភេទដែលរួមមានថនិកសត្វ បក្សី សត្វល្មូន និងត្រី ដោយសារភាគខាងជើងប្រទេសនេះជាតំបន់ទំនាប និងដីសណ្ដដ៏ធំដែលមានទន្លេមួយចំនួនហូរកាត់។ ប្រជាជនបូតស្វាណាមានភាសាកំណើតរបស់ខ្លួន តែភាសាប្រើប្រាស់ផ្លូវការរបស់ខ្លួន គឺភាសាអង់គ្លេស។

២. បៀគីណា ហ្វាសូ (Burkina Faso): តាមរបាយការណ៍ឆ្នាំ ២០២០ របស់ UN ប្រទេសនេះមានប្រជាជនសរុបប្រមាណជាង ២០ លាននាក់។ ច្រើនជាងពាក់កណ្ដាលនៃប្រជាជន ជាអ្នកកាន់សាសនាអ៊ីសា្លម។ មួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលគ្មានដែនសមុទ្រ បៀគីណា ហ្វាសូ មានទីក្រុង អ័អាហ្កាដូហ្កូ (Ouagadougou) ជារដ្ឋធានី។ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសនេះ ពឹងអាស្រ័យទាំងស្រុងទៅលើវិស័យកសិកម្ម។ ប្រជាជនភាគច្រើនប្រកបកសិកម្មដាំដុះ និងចិញ្ចឹមសត្វ។

៣. ប៊ូរុនឌី (Burundi): ប្រទេសនេះគ្មានសមុទ្រ ប៉ុន្ដែមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងបឹងទឹកសាបដ៏ធំទីពីររបស់របស់ទ្វីបអាហ្វ្រិក គឺបឹងតង់ហ្កង់យីកា (Tanganyika)។ ប៊ូរុនឌីស្ថិតនៅអាហ្រ្វិកភាគខាងកើត ដែលមានក្រុង ហ្គីតាហ្គា (Gitega)ជារដ្ឋធានី។ ប្រទេសនេះ ជាប្រទេសមួយរបស់អាហ្រ្វិកដែលធ្លាប់មានស្ដេចគ្រងរាជ្យ។ យោងតាម economy.com ប៊ូរុនឌី ជាប្រទេសដែលពឹងអាស្រ័យលើវិស័យកសិកម្ម ដែលវិស័យនេះផ្ដល់ការងារដល់ ៩០ % នៃចំនួនប្រជាជនសរុប និងសម្រេចបានជាង ៤០ % នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ប្រទេស។ ផលិតផលនាំចេញសំខាន់ៗរបស់ប៊ូរុនឌីគឺ តែ និងកាហ្វេ។ យោងតាមធនាគារពិភពលោក ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ឆ្នាំ២០១៩ របស់ប៉ូរុនឌី មានត្រឹមតែប្រមាណជាង ២៦១ ដុល្លារប៉ុណ្ណេះ។

៤. សាធារណៈរដ្ឋអាហ្រ្វិកកណ្ដាល (Central Africa Republic): ប្រទេសនេះជាប្រទេសដែលគ្មានសមុទ្រ ស្ថិតនៅអឌ្ឍគោលខាងជើងនៃអេក្វាទ័រនៃទ្វីបអាហ្រ្វិកភាគកណ្ដាល ដែលភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសនេះមានអាកាសធាតុត្រូពិកសើម។ សាធារណៈរដ្ឋអាហ្រ្វិកកណ្ដាលមានក្រុងបាងហ្គី (Bangui) ជារដ្ឋធានីដែលនៅជាប់នឹងព្រំប្រទល់សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោភាគខាងជើង។ ប្រទេសនេះក៏ធ្លាប់ស្ថិតនៅក្នុងក្រោមការដាក់អាណានិគមដូចប្រទេសកម្ពុជាដែរ។

៥. ឆាដ (Chad): ប្រទេសនេះ ត្រូវបានគេស្គាល់ជាផ្លូវការថាសាធារណរដ្ឋឆាដ ស្ថិតនៅអាហ្រ្វិកកណ្ដាលភាគខាងជើង។ ប្រទេសឆាដ មានអាកាសធាតុក្តៅនិងត្រូពិក ហើយមានសីតុណ្ហភាពប្រែប្រួលអាស្រ័យលើតំបន់។ ផ្ទៃដីភាគច្រើននៃប្រទេសនេះ គ្របដណ្ដប់ទៅដោយតំបន់វាលលំហរសាហារ៉ា ( Saharan Desert)។ យោងតាមរបាយការណ៍ World Bank ប្រទេសឆាតមានប្រជាជនប្រមាណជិត ១៦ លាន និងមានផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ ៧០៩ ដុល្លារ ក្នុងឆ្នាំ ២០១៩។

៦. អេត្យូពី (Ethiopia): អេត្យូពីនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានទេពីសមុទ្រក្រហម និងឈូងសមុទ្រអាដេន ក៏ប៉ុន្តែប្រទេសនេះត្រូវបាំងជិតដោយប្រទេសបីរួមមានអេរីទ្រា(Eritrea) ជីប៊ូទី (Djibouti) និងស៊ូម៉ាលី (Somali)។ យោងតាម World Bank រយៈពេលពីរទសវត្សចុងក្រោយមកនេះ ប្រទេសអេត្យូពីបានប្រើប្រាស់កំពង់ផែសំខាន់របស់ប្រទេសជីប៊ូទីដែលជាប្រទេសជិតខាងខ្លួនក្នុងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវទឹក។ ប្រទេសនេះដែរ ត្រូវបានគេស្គាល់ថា ជាប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនបំផុតទីពីរក្នុងទ្វីបអាហ្រ្វិកបន្ទាប់ប្រទេសនីហ្ស៊េរីយ៉ា (Nigeria)។

៧. ឡេសូថូ (Lesotho): ប្រទេសនេះគ្មានសមុទ្រទេ ហើយប្រទេសទាំងមូល ព័ទ្ធជុំវិញដោយសាធារណៈរដ្ឋអាហ្រ្វិកខាងត្បូង។ ឡេសូថូគឺជាប្រទេស ប្រជាធិបតេយ្យនិងមួយក្នុងចំណោមបីរបស់ទ្វីបអាហ្រ្វិកដែលសព្វថ្ងៃមានស្ដេចគ្រងរាជ្យ។ ប្រទេសដែលសម្បូរដោយខ្ពង់រាប និងភ្នំនេះ មានក្រុងម៉ាសេរូ (Maseru)ជារាជធានី។ ឡេសូថូក៏ជាប្រទេសអាហ្រ្វិកមួយល្បីខាងមានទេសភាពស្អាតៗផងដែរ។

៨. ម៉ាឡាវី (Malawi): ម៉ាឡាវីជាប្រទេសគ្មានដែនសមុទ្រស្ថិតនៅអាហ្វ្រិកភាគអាគ្នេយ៍ ដែលមានបឹងម៉ាឡាវី (Lake Malawi) ដែលជាបឹងធំទីបីរបស់ទ្វីបអាហ្រ្វិក និងបឹងធំបំផុតទី ៩ របស់ពិភពលោក។ ម៉ាឡាវីស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ត្រូពិកនិងទទួលបានទឹកភ្លៀងល្អបង្គួរ។ ដូចទៅនឹងប្រទេសកម្ពុជា ប្រទេសនេះមានរដូវចំនួនពីរដែរគឺរដូវប្រាំង និងវស្សា។ ក៏ប៉ុន្តែខុសគ្នាត្រង់ថា រដូវប្រាំងរបស់ម៉ាឡាវី គឺចាប់ផ្ដើមពីខែឧសភាដល់ចុងខែតុលា និងរដូវវស្សាចាប់ពីខែវិច្ឆិកា ដល់ខែមេសា។ ម៉ាឡាវី មានក្រុង លីឡុងវេ (Lilongwe) ជារដ្ឋធានី។

តើអ្នកស្គាល់ប្រទេសប៉ុន្មាន ក្នុងចំណោមប្រទេសដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ?

ព្រែកជីកស៊ុយអេ (The Suez Canal) ជាព្រែកជីកសិប្បនិម្មិតដែលពុះជ្រែករបាំងដីគោកក្នុងទឹកដីប្រទេសអេស្ស៊ីប។ ព្រែកជីកនេះមានប្រវែង ១២០ ម៉ាយល៍ ឬ ១៩៣.៣០ គីឡូម៉ែត្រ តភ្ជាប់ពីផែក្រុងស៊ុយអេភាគខាងជើងនៃឈូងសមុទ្រក្រហម ទៅផែសេដ (Port Said) ភាគឧត្តរនៃប្រទេសអេស្ស៊ីបនៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។

ព្រែកជីកស៊ុយអេ ត្រូវបានផ្ដើមគំនិតស្ថាបនាដោយជនជាតិបារាំងលោក ហ្វែឌីណង់ ដឺ ឡែសិប (Ferdinand de Lesseps) ហើយត្រូវបានចំណាយពេលជីកដោយកម្លាំង(ដោយដៃ)អស់រយៈពេលជាង ១០ ឆ្នាំ ចន្លោះពីឆ្នាំ ១៨៥៩ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៨៦៩។ ព្រែកនេះត្រូវបានបើកឱ្យធ្វើនាវាចរណ៍ដំបូងនៅខែ វិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៨៦៩។

សព្វថ្ងៃ ព្រែកជីកស៊ុយអេគ្រប់គ្រងដោយអាជ្ញាធរព្រែកជីកស៊ុយអេ (Suez Canal Authority) របស់ប្រទេសអេស្ស៊ីប។ អាជ្ញាធរនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៦ ដើម្បីគ្រប់គ្រងនិងដំណើរការព្រែកជីកមួយនេះ។

ព្រែកជីកស៊ុយអេ ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាព្រែកដែលចែកខណ្ឌរវាងទ្វីបអាស៊ី និងទ្វីបអាហ្រិក ដែលមានជម្រៅជាង ២4 ម៉ែត្រ ដែលពេលជីកដំបូង វាមានជម្រៅតែ ៨ ម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះ។

យោងតាមអាជ្ញាធរព្រែកជីកស៊ុយអេ ព្រែកជីកស៊ុយអេ មានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់ការដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវទឹក និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មនៅពិភពលោក។ រយៈពេល និងចម្ងាយផ្លូវនៃការដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវទឹកពីអាស៊ី និងបណ្ដាប្រទេសអាហ្រ្វិកដែលមានឆ្នេរជាប់មហាសមុទ្រឥណ្ឌា(អាហ្រ្វិកភាគខាងកើត) ទៅអឺរ៉ុបខាងលិច ត្រូវបានកាត់បន្ថយ ដែលធ្វើឱ្យការធ្វើពាណិជ្ជកម្មរវាងទ្វីបទាំងទាំងនេះកាន់តែងាយជាងមុនថែមទៀត។

ការដឹកជញ្ជូនទំនិញតាមផ្លូវទឹកពីអាស៊ី និងអាហ្វ្រិកខាងកើត ពីមុននិងនៅពេលដែលព្រែកស៊ុយអេបិទការធ្វើនាវាចរណ៍ ត្រូវចំណាយរយៈពេលយូរ និងចម្ងាយឆ្ងាយ ដោយគេត្រូវធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅឆ្នេរ Cape of Good Hope របស់អាហ្រ្វិកខាងត្បូងសិន មុនពេលចូលទៅមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកភាគខាងត្បូងហើយឆ្ពោះទៅអឺរ៉ុប។

ជាឧទាហរណ៍ ការដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវទឹកពីផែសិង្ហបុរី ទៅផែរ៉ូទែដាម (Port Rotterdam) របស់ហូឡង់ មានចម្ងាយប្រមាណ ១១ ៧៥៥ គីឡូម៉ែត្រ ខណៈបើដឹកជញ្ជូនតាមព្រែកជីកស៊ុយអេ មានចម្ងាយត្រឹមតែ ៨ ២៨៨ គីឡូម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះ ដោយឆ្លងកាត់ពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ចូលទៅកាន់សមុទ្រក្រហម បន្តដំណើរតាមព្រែកជីកស៊ុយអេ ឆ្ពោះទៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ចេញតាមច្រកជីប្រាលតារ (Strait of Gibraltar)នៅចន្លោះអេស្ប៉ាញ និងម៉ារ៉ុក រួចចូលទៅក្នុងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកមុនពេលដល់ផែរ៉ូទែដាម។ ដូច្នេះ ការដឹកជញ្ជូនតាមព្រែពជីកស៊ុយអេ អាចធ្វើឱ្យគេចំណេញរយៈចម្ងាយរហូតដល់ជាង ៣ ៤០០ គីឡូម៉ែត្រ។

យោងតាមអាជ្ញាធរព្រែកជីកស៊ុយអេដដែល ស្ថិតិនៃសារពើពន្ធឆ្នាំ ២០១៨-២០១៩របស់អេស្ស៊ីបបានបង្ហាញថា នាវាប្រមាណ ១៩ ពាន់គ្រឿងដែលផ្ទុកទំនិញបាន ១,២ ពាន់លានតោន បានឆ្លងកាត់ព្រែកជីកស៊ុយអេ ហើយទាញប្រាក់ចំណូលបានជាង ៦ ពាន់លានដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក។

តើអ្នកស្គាល់ព្រែកជីកអ្វីខ្លះនៅលើពិភពលោក? ហើយតើអ្នកគិតថា ព្រែកជីកមានសារៈសំខាន់អ្វីផ្សេងទៀត ក្រៅពីសម្រួលដល់ការធ្វើពាណិជ្ជកម្ម?

Geography Lovers

រ៉ូម (រ៉យទ័រ)៖ ក្រសួងវប្បធម៌អ៊ីតាលី បានថ្លែងកាលពីថ្ងៃសៅរ៍ថា អ្នកបុរាណវិទ្យាបានរកឃើញគ្រោងឆ្អឹងរបស់បុរសពីរនាក់ ដែលស្លាប់ដោយសារការផ្ទុះភ្នំភ្លើងក្នុងឆ្នាំ ៧៩ នៃគ.ស ដែលបានបំផ្លាញទីក្រុងបុរាណ Pompeii របស់ចក្រភពរ៉ូម៉ាំង។

ក្នុងចំណោមនោះ បុរសម្នាក់ប្រហែលជាមានឋានៈខ្ពស់ និងមានអាយុចន្លោះពី ៣០ ទៅ ៤០ ឆ្នាំ ដែលមានអាវធំនៅជាប់ក្រោមករបស់គាត់នៅឡើយ។
ចំណែកបុរសម្នាក់ទៀត ប្រហែលជាមានអាយុចន្លោះពី ១៨ ទៅ ២៣ ឆ្នាំ ស្លៀកពាក់ខោអាវ ហើយមានឆ្អឹងខ្នងខ្ទេចខ្ទីជាច្រើនកន្លែងដែលបង្ហាញថា គាត់ធ្លាប់ជាទាសករដែលធ្វើការធ្ងន់។

គ្រោងឆ្អឹងទាំងពីរនេះ ត្រូវបានគេរកឃើញនៅ Civita Giuliana ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៧០០ ម៉ែត្រភាគពាយព្យនៃមជ្ឈមណ្ឌលបុរាណ Pompeii ក្នុងបន្ទប់ក្រោមដីនៅតំបន់វីឡាដ៏ធំមួយដែលកំពុងត្រូវបានគេជីករុករក។

លោក Massimo Osanna ប្រធានផ្នែកបុរាណវិទ្យាបាននិយាយថា៖ «ជនរងគ្រោះទាំងពីរនាក់នេះ ប្រហែលជាកំពុងរត់រកកន្លែងជ្រក ហើយត្រូវបានហូរអូសដោយកម្ទេចកម្ទីភ្នំភ្លើងនៅម៉ោងប្រហែល ៩ ព្រឹក»។

នៅក្នុងសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវប្បធម៌លោក Dario Franceschini បាននិយាយថា ការរកឃើញនេះបានគូសបញ្ជាក់ពីស្ថានភាពរបស់ក្រុង Pompeii ថាជា «កន្លែងដែលមិនគួរឱ្យជឿសម្រាប់ការសិក្សា និងការស្រាវជ្រាវ »។

ក្រុង Pompeii មានចម្ងាយ ២៣ គីឡូម៉ែត្រភាគអាគ្នេយ៍នៃទីក្រុង Naples ដែលជាជម្រកដល់ប្រជាជនប្រមាណ ១៣ ០០០ នាក់ នៅពេលដែលវាត្រូវបានកប់ដោយផេះ ធូលី និងកម្ទេចកម្ទីភ្នំភ្លើងដែលផ្ទុះនាពេលនោះ។ មុនសតវត្សរ៍ទី ១៦ គ្រោងឆ្អឹងទាំងនោះមិនត្រូវបានគេរកឃើញទេ ហើយការជីករុករកទើបតែបានរៀបចំឡើងនៅប្រហែលឆ្នាំ ១៧៥០ ប៉ុណ្ណោះ។

រូបភាព៖ Luigi Spina/Handout via REUTERS.

តើអ្នកធ្លាប់បានដឹងអ្វីខ្លះ អំពីទ្វីបអង់តាកទិក (Antarctica) ?

ទ្វីបអង់តាកទិក គឺជាទ្វីបមួយក្នុងចំណោមទ្វីបទាំង ៧ របស់ពិភពលោក ស្ថិតនៅតំបន់ប៉ូលខាងត្បូង ព័ទ្ធជុំវិញដោយមហាសមុទ្របី ប៉ាស៊ីហ្វិក អាត្លង់ទិក និងឥណ្ឌា ។ ទ្វីបនេះត្រូវបានរកឃើញដំបូងដោយអ្នករុករកជនជាតិរុស្សីលោក Fabian von Bellingshausen នៅចុងខែ មករា ឆ្នាំ ១៨២០។ ភាគច្រើននៃផ្ទៃទ្វីប គឺគ្របដណ្ដប់ទៅដោយវាលលំហទឹកកក។ តាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ ទឹកកកលើទ្វីបនេះ ចាប់ផ្ដើមកកកាលពីប្រមាណជាង ៣៤ លាន ឆ្នាំមុន នៅពេលដែលផែនដីកំពុងរងការប៉ះទង្គិចយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ក្នុងចន្លោះយុគសម័យអូលីកូសែន(Oligocene) និងអេអូសែន (Eocene)។
ថ្វីត្បិតតែ ៩៨ ភាគរយនៃអង់តាកទិក គ្របដណ្ដប់ដោយទឹកកកក៏ដោយ ក្នុងមួយឆ្នាំៗ វាបានទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍រាប់ពាន់នាក់ឱ្យទៅលេងនៅទីនោះ។ ទន្ទឹមនឹងនេះផងដែរ មានរឿងរ៉ាងគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ផ្សេងៗទៀត ដែលអ្នកប្រហែលមិនធ្លាប់ដឹងពីទ្វីបរកឃើញក្រោយគេមួយនេះ។

១. ទឹកសាបច្រើនបំផុត៖ ក្នុងទំហំ ១៤.២លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ទ្វីបអង់តាកទិកមានទឹកសាបប្រហែល ៧០ ភាគរយនៃទឹកសាបដែលមានលើភពផែនដី ហើយ ៩០ ភាគរយនៃទឹកកកនៃលើផែនដីក៏មាននៅលើទ្វីបនេះដែរ។ ទឹកសាបខ្លះ នៅក្នុងទ្វីបនេះ មាននៅក្នុងបឹងក្រោមកម្រាសទឹកកក ឧទាហរណ៍ដូចជាបឹង Vostok ដែលជាបឹងធំបំផុតរបស់ទ្វីប។

២. ខ្សត់ជីវចម្រុះ៖ ទ្វីបអង់តាកទិក មិនសូវមានជីវចម្រុះ ដូចនៅទ្វីបដទៃទៀតនោះទេ។ យោងតាម British Antarctic Survey នៅលើទ្វីបនេះ សូម្បីតែដើម្បីឈើក៏គ្មានដែរ មានតែរុក្ខជាតិផ្កាពីរមុខប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានរកឃើញ។ ស្ថិតនៅក្នុងតារាងទ្វីបដែលមានអាកាសធាតុត្រជាក់បំផុតរបស់ផែនដី អង់តាកទិកមានតែសត្វមួយចំនួនប៉ុណ្ណោះរស់នៅ ដូចជាផេនឃ្វីន និងភេរ ជាដើម។

៣. អង់តាកទិកជាវាលលំហរ៖ វាលលំហរមិនមែនសំដៅតែលើ វាលគ្របដណ្ដប់ដោយវាលខ្សាច់រាប់ពាន់គីឡូម៉ែត្រការ៉េ គ្មានវាលស្មៅ គ្មានដើមឈើនោះទេ ទ្វីបអង់តាកទិកក៏ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា «វាលលំហរ» ដែរ គ្រាន់តែវាលលំហរនេះ គ្របដណ្ដប់ដោយវាលលំហរទឹកកក (Polar Desert) រាប់លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ ទ្វីបផេនឃ្វីននេះ ក៏ខ្សត់ព្រិល និងខ្សត់ទឹកភ្លៀងដូចវាលលំហរខ្សាច់ដែរ ប៉ុន្តែសម្បូរខ្យល់ដែលមានល្បឿនលឿន បក់ពីទ្វីបទៅមហាសមុទ្រ។ នៅពេលដែលមានព្រិលធ្លាក់ម្ដងៗ ព្រិលទាំងនោះមិនរលាយទៅវិញទេ ដែលបង្កើតបានជាកម្រាសទឹកកកដ៏ក្រាសនៅលើទ្វីប។

៤. គ្មានមនុស្សរស់នៅ៖ ខុសផ្លែកពីប៉ូលខាងជើងអាកទិក (Arctic) អង់តាកទិក ពុំមានជនជាតិដើម ឬមនុស្សរស់នៅជាអចិន្រ្តៃយ៍ឡើយ។ អ្នកដែលនៅទីនោះ ភាគច្រើនជាអ្នកវិទ្យាសាស្រ្ត ឬអ្នកស្រាវជ្រាវផ្សេងៗ និងភ្ញៀវទេសចរតែប៉ុណ្ណោះ។

៥. មិនគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសណាមួយផ្ដាច់មុខ៖ យោងតាម antarctica.gov.au ប្រជាជនមកពីទូទាំងពិភពលោកមានសិទ្ធិក្នុងការធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវនៅអង់តាកទិកបាន។ ទ្វីបនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងជាអន្តរជាតិតាមរយៈប្រព័ន្ធសន្ធិសញ្ញាអង់តាកទិក (Antarctic Treaty system)។ សកម្មភាពនានានៅអង់តាក់ទិក និងតាមសមុទ្រនៅជុំវិញតំបន់ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសន្ធិសញ្ញានេះ។ សន្ធិសញ្ញាអង់តាកទិក ត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅឆ្នាំ ១៩៥៩ ដោយប្រទេសចំនួន ១២ ដែលមានអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅជុំវិញអង់តាកទិកនាពេលនោះ។ តាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ បណ្តាប្រទេសដែលសកម្មនៅអង់តាកទិកជួបប្រជុំគ្នាជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដើម្បីពិភាក្សាអំពីបញ្ហាផ្សេងៗដូចជាកិច្ចសហប្រតិបត្តិការវិទ្យាសាស្ត្រ វិធានការការពារបរិស្ថាន និងបញ្ហាប្រតិបត្តិការ។
ការសិក្សាអំពីអង់តាកទិកនេះក៏មានសារៈសំខាន់ណាស់ដែរ ជាពិសេសនៅពេលផ្សាភ្ជាប់ទ្វីបទឹកកកមួយនេះទៅនឹងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុសកល និងការកើនឡើងកម្ដៅនៅលើភពផែនដី ដែលបណ្ដាលឱ្យទឹកកកនៅទ្វីបនេះរលាយ បង្កើនកម្រិតនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ បង្កជាហានិភ័យដល់មនុស្សរស់នៅលើភពផែនដី។
Geography Lovers

តើអ្នកដឹងទេថា នៅទូទាំងទ្វីបអាស៊ី មានប្រទេសប៉ុន្មានដែលគ្មានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រ (Landlocked) ដូចប្រទេសឡាវ?

ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ៤៨ ក្នុងទ្វីបអាស៊ី មានប្រទេសចំនួន ១២ ដែលជាប្រទសបិទជិតដោយផ្ទៃដី ឬគ្មានដែនសមុទ្រ។
ប្រទេសទាំងអស់នោះរួមមាន៖
១. អាស៊ីអាគ្នេយ៍៖ ឡាវ (Laos)
២. អាស៊ីបូព៌ា៖ ម៉ុងហ្គោលី (Mongolia)
៣. អាស៊ីទក្សិណ៖ ប៊ូតង់ (Bhutan) នេប៉ាល់ (Nepal) និងអាហ្វហ្គានីស្ថាន (Afghanistan)
៤. អាស៊ីខាងលិច (មជ្ឈិមបូព៌ា)៖ អាមេនី(Armenia) និងអាស៊ែបៃហ្សង់ (Azerbaijan)
៥. អាស៊ីកណ្ដាល៖ កាហ្សាក់ស្ថាន (Kazakhstan) អ៊ូបេគីស្ថាន(Uzbekistan) ទួរមេនីស្ថាន(Turkmenistan) តាហ្ស៊ីគីស្ថាន(Tajikistan) និងកៀគីហ្ស៊ីស្ថាន(Kyrgyzstan)។

បើទោះបីប្រទេសមួយចំនួននៅអាស៊ីកណ្ដាល (Central Asia) និងនៅតំបន់កូកាសូស (Caucasus Region )ដូចជាប្រទេសទួរមេនីស្ថាន កាហ្សាក់ស្ថាន និងអាស៊ែបៃហ្សង់ នៅជាប់នឹងសមុទ្រកាស្ពាន (Caspian Sea ) ក៏ដោយ ក៏គេនៅតែកំណត់ថា ប្រទេសទាំងនេះ ជាប្រទេសបិទជិត ឬជាប្រទេសដែលគ្មានដែនសមុទ្រ។ ព្រោះថាសមុទ្រកាស្ពាន គ្រាន់តែជា «បឹង» មួយបិទជិតដោយផ្ទៃដីជុំវិញ មានទឹកប្រៃ តែគ្មានបណ្ដាញទឹកតភ្ជាប់ទៅនឹងមហាសមុទ្រ ដូចសមុទ្រផ្សេងទៀតក្បែរតំបន់ ដូចជាសមុទ្រពែក្ស សមុទ្រខ្មៅ ឬសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណាជាដើមនោះទេ។

Geography Lovers