04/07/2015
ម៉ុងហ្គោលីធ្លាប់ជាចក្រភពធំជាងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ហេតុអ្វីក៏ធ្លាក់ខ្លួននៅសល់ដីដូចសព្វថ្ងៃ?
ប្រទេសដែលធ្លាប់មានឥទ្ធិពលយ៉ាងធំធេង នៅលើឆាកអន្តរជាតិ រហូតដល់មានឈ្មោះជាចក្រភព បានរលំរលាយបាត់ស្រមោលជាបន្តបន្ទាប់ កាលពីអតីតកាល។ ខាងក្រោមនេះ ជាការរៀបរាប់ត្រួសៗអំពីការចាប់កំណើត និងការដួលរលំ នៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល ដែលធ្លាប់មានទឹកដីគ្រប់គ្រងយ៉ាងធំធេងបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ហើយបច្ចុប្បន្ន បន្សល់ទុកប្រទេសម៉ុងហ្គោលី ដែលមានផ្ទៃដីតូចបើធៀបនឹងផ្ទៃដីនៅពេលដែលម៉ុងហ្គោលក្លាយជាចក្រភព (ផ្ទៃដីទំហំ ជាង ១,៥លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ) និងរស់នៅដាច់សង្វែងតែឯង តែគេក៏អាចស្គាល់ត្រើយសុភមង្គលមួយបែបដែរ។
ដើមកំណើតនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល និងនយោបាយពង្រីកទឹកដី
ចក្រភពម៉ុងហ្គោល មានទំហំដីធំជាងចក្រភពណាៗទាំងអស់ នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក។ តំបន់ត្រួតត្រារបស់ចក្រភពម៉ុងហ្គោល លាតសន្ធឹងពីសមុទ្រលឿង (Yellow River) នៅអាស៊ីភាគខាងកើត (ប្រទេសចិន) ទៅទល់នឹងទ្វីបអឺរ៉ុបភាគខាងកើត។ ចក្រភពនេះធ្លាប់វាយយកតំបន់នានាមកកាន់កាប់ដែលបច្ចុប្បន្នជាទឹកដីនៃប្រទេស ទឹកដីនៃប្រទេសចិន កូរ៉េ ម៉ុងហ្គោលី ពែក្ស (អ៊ីរ៉ង់) ទួកេស្ថាន (Turkestan) និងប្រទេសអាមេនៀ (Armenia)។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណឹង ចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានដើរឈ្លានពានដើម្បីពង្រីកទឹកដី ដល់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា (ភូមា) វៀតណាម ថៃ និងរុស្ស៊ី។ នៅក្នុងដំណាក់កាលរីកចម្រើនដល់កម្រិតកំពូល កាលពីឆ្នាំ១២៧៩ ម៉ុងហ្គោលលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដី ៣៣ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។
ពួកម៉ុងហ្គោល កាលដើមឡើយ ជាពួកកុលសម្ព័ន្ធពនេចរ ឬពួកចរកជន (nomadic tribes) នៅប្រទេសម៉ុងហ្គោលី តំបន់ម៉ាន់ជូរី និងតំបន់ស៊ីបេរី។ គេច្រើនចិញ្ចឹមសត្វដើម្បីយកសាច់ និងទឹកដោះ ធ្វើជាអាហារ ព្រោះនៅតំបន់នោះ សុទ្ធសឹងជាតំបន់ខ្ពង់រាប និងតំបន់ភ្នំ ហើយសម្បូរស្មៅណាស់ គឺស្មៅដុះរាប់ពាន់គីឡូម៉ែត្រដាច់កន្ទុយភ្នែក ដែលគេឲ្យឈ្មោះថា «វាលស្តិប -steppes»។ ជាទំនៀមទម្លាប់ ជនជាតិម៉ុងហ្គោលីបរិភោគសាច់ និងទឹកដោះចៀម និងពពែ ជាអាហារ ព្រោះមិនអាចបង្កបង្កើនផលដំណាំអ្វីបានទាំងអស់ ព្រោះជាតំបន់ធ្លាក់ទឹកកក។
ពួកម៉ុងហ្គោលជាពូជអ្នកចម្បាំង ព្រោះគេឲ្យតម្លៃលើការធ្វើទាហាន ហើយយុវជនទាំងប្រុសទាំងស្រី សុទ្ធតែចេះយុទ្ធគុន និងយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទាំងអស់ ជាពិសេស ខាងបាញ់ព្រួញ និងជិះសេះ គឺជាជំនាញរបស់គេតែម្ដង។
អំពីប្រវត្តិនៃការកកើតចក្រភពម៉ុងហ្គោល
សង់ស៊ីខាន់ (Genghis Khan): មេកុលសម្ព័ន្ធម្នាក់ឈ្មោះសង់ស៊ីខាន់ បានឡើងគ្រប់គ្រងតំបន់ ហើយចាប់ផ្ដើមរួបរួមរវាងកុលសម្ព័ន្ធផ្សេងទៀត ដែលរស់នៅបែកខ្ញែកគ្នា ឲ្យរួមគ្នាជាមួយក្រុមរបស់គាត់ ហើយបង្កើតជាកងទ័ពដ៏ខ្លាំងពូកែ ដើរឈ្លានពានតំបន់ និងប្រទេសជិតខាងយកមកដាក់ជារណបរបស់ខ្លួន។ សង់ស៊ីខាន់ ជាបុគ្គលដ៏សាហាវឃោរឃៅ សម្លាប់មនុស្សគ្មានប្រណីដៃ ហើយជាមនុស្សមានមហិច្ឆតាពាសមេឃ។
ប្រទេសចិនជាតំបន់ដែលសង់ស៊ីខាន់ចង់វាយយកមកគ្រប់គ្រង ប៉ុន្តែដំបូងគាត់ត្រូវវាយយកប្រទេសស៊ីសៀ (Xi Xia) ស្ថិតនៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេសចិន ហើយបន្ទាប់មក សង់ស៊ីខាន់វាយយកប្រទេសចិនភាគខាងជើងទៀត។ តំបន់នេះ កាលណោះ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពួកម៉ាន់ជូ (Manchu) នៃរាជវង្សជីន (Jin dynasty)។ សង់ស៊ីខាន់ ជ្រើសរើសយករដូវស្លឹកឈើលាស់ ជាពេលវេលាសម្រាប់វាយលុក ដើម្បីងាយស្រួលរកចំណីឲ្យសេះស៊ី ព្រោះត្រូវវាយកាត់វាលលំហហ្គោប៊ី (Gobi Desert)។ ពួកម៉ុងហ្គោលច្បាំងទល់នឹងកងទ័ពចិនអស់រយៈពេលរាប់សិបឆ្នាំ ទម្រាំវាយយកបានប្រទេសចិនភាគខាងជើង ប៉ុន្តែទម្រាំដល់ពេលនោះ (ឆ្នាំ១២៣៤) សង់ស៊ីខាន់បានទទួលមរណៈភាពរួចជាស្រេច (សង់ស៊ីខាន់ស្លាប់ ឆ្នាំ១២១៨)។
កូនប្រុសរបស់សង់ស៊ីខាន់ស្នងតំណែងពីឪពុករបស់ខ្លួន ហើយបន្តអនុវត្តនយោបាយដើរឈ្លានពានគេជាបន្តទៀត ដោយច្បាំងមិនចេះចាញ់។ ឆ្នាំ១២៤១ កងទ័ពសេះម៉ុងហ្គោល ១៥ម៉ឺននាក់ វាយយកបានប្រទេសហុងគ្រី និងប៉ូឡូញ ហើយគេបារម្ភថាក្រុមនេះអាចវាយយកតំបន់អឺរ៉ុបខាងលិចទៀត។ ផែនការនេះមិនទាន់យ៉ាងណាផង កូនសង់ស៊ីខាន់ក៏ស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិ។ ក្រោយមរណៈភាពនេះ ពួកមេទ័ពម៉ុងហ្គោលបានកែប្រែនយោបាយរបស់ខ្លួន ដោយមិនវាយយកតំបន់ណាទៀតទេ ហើយវិលទៅស្រុកដើមរបស់ខ្លួនវិញ ដើម្បីរើសអ្នកដឹកនាំថ្មី។
ចក្រភពម៉ុងហ្គោល ក្នុងដំណាក់កាលចុងក្រោយ
ចៅប្រុសរបស់សង់ស៊ីខាន់ គឺគូប្លៃខាន់ (Kublai Khan) វាយយកប្រទេសចិនបានសម្រេច នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៩ បន្ទាប់ពីវាយផ្ដួលរំលំរាជវង្សសុងពីរាជបល្ល័ង្ក នៅប្រទេសចិនភាគខាងត្បូង។ សូមបញ្ជាក់ថាកងទ័ពរាជវង្សសុងខ្លាំងពូកែ ទម្រាំពួកម៉ុងហ្គោលវាយឈ្នះ រាងពិបាកដែរ។ ពួកម៉ុងហ្គោលប្រុងវាយយកប្រទេសជប៉ុន និងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ទៀត ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យ ព្រោះពួកនេះ មិនសូវជំនាញខាងសង្គ្រាមជើងទឹក និងសង្គ្រាមក្នុងព្រៃ (អាស៊ីអាគ្នេយ៍ កាលណោះ ព្រៃដុះឡើងក្រាស់ឃ្មឹក)។ ឆ្នាំ១៣៦៨ ចក្រភពម៉ុងហ្គោលចាប់ផ្ដើមថមថយឥទ្ធិពលបន្តិចម្ដងៗ រហូតដល់រលាយចក្រភពតែម្ដង។
ចក្រភពម៉ុងហ្គោលឈានដល់ថ្ងៃអវសាននៃជីវិត
ដូចបានជម្រាបជូនពីខាងដើមស្រាប់ ចក្រភពម៉ុងហ្គោលមានវិសាលភាពធំទូលាយពេក តាំងពីអាស៊ីបូព៌ា ដល់អាស៊ីកណ្ដាល មជ្ឈិមបូព៌ា ធ្លាយដល់អឺរ៉ុបខាងកើតទៀត ដូចនេះមិនងាយស្រួលគ្រប់គ្រងឡើយ។ មូលហេតុនេះហើយ ទើបបានជាតំបន់ដែលធ្លាប់ចំណុះចក្រភពម៉ុងហ្គោល ចាប់ផ្ដើមបែកចិត្តពីមេធំបន្តិចម្ដងៗ ធ្វើឲ្យអំណាចកណ្ដាលត្រូវសាបរលាប។ ចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានស្គាល់នូវភាពខ្លាំងដល់កម្រិតកំពូលបានតែមួយឆាវប៉ុណ្ណោះ ព្រោះពូកែតែខាងកាប់ចាក់ មិនសូវពូកែខាងដឹកនាំ និងគ្រប់គ្រងប្រទេស ពោលគឺពួកនេះមិនដឹងអំពីវិធីចាត់ចែងកិច្ចការរដ្ឋយ៉ាងម៉េចអីយ៉ាងម៉េច ម្ល៉ោះហើយ ដួលរលំឯង ដោយមិនបាច់គេច្រាន។
ពេលគូប្លៃខាន់ស្លាប់ទៅ ចក្រភពម៉ុងហ្គោល បានបែកជាបក្សជាពួកច្រើនក្រុម ហើយគ្មានឯកភាពផ្ទៃក្នុងជាតិទាល់តែសោះ។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណឹង ប្រទេសចិនបានងើបបះបោរ ច្បាំងទល់នឹងរដ្ឋាភិបាលកណ្ដាល ហើយអាចរំដោះខ្លួនពីចក្រភពនេះវិញ ហើយបានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចិនឡើងវិញ ក្រោមព្រះរាជកិច្ចដឹកនាំរបស់រាជវង្សម៉េង។
ថាមើឡាន ដែលស្នងតំណែងពីគូប្លៃខាន់ បានព្យាយាមបង្រួបបង្រួមរដ្ឋដែលបែកខ្ញែក ដើម្បីពង្រីកអំណាចឲ្យខ្លាំងដូចមុន ប៉ុន្តែមិនអាចទៅរួច ព្រោះអ្នកជំនាន់ក្រោយ មិនខ្លាំងដូចអធិរាជសង្គ្រាម សង់ស៊ីខាន់។ អ្នកដឹកនាំជំនាន់ក្រោយៗទៀត កាន់តែអស់សមត្ថភាពកសាងចក្រភពឲ្យធំទូលាយដូចមុន ក៏កសាងចក្រភពមួយនៅប្រទេសឥណ្ឌាក្នុងឆ្នាំ១៥២៦។ ប្រាសាទតាស់ម៉ាហាល់របស់ឥណ្ឌា សព្វថ្ងៃ ជាកេរដំណែលរបស់ចក្រភពនេះឯង។ ចក្រភពនេះបានបែកខ្ញែកជាច្រើនក្រុម ហើយត្រូវពួកអង់គ្លេសកម្ទេចក្លាយជាផេះ ងើបមុខលែងរួចតែម្ដង កាលពីដើមសតវត្សទី១៧។
គេអាចនិយាយដោយសង្ខេបថាចក្រភពម៉ុងហ្គោលចាប់កំណើតនៅអាស៊ីបូព៌ា (ម៉ុងហ្គោលី ស៊ីបេរី ម៉ាន់ជូរី) និងរលាយជាស្ថាពរនៅអាស៊ីខាងត្បូង ប្រទេសឥណ្ឌាសព្វថ្ងៃ។ ពួកម៉ុងហ្គោលដើម គឺជនជាតិម៉ុងហ្គោលីសព្វថ្ងៃនេះឯង ដែលពួកនេះបានបង្កើតរដ្ឋហើយរស់នៅដោយឯករាជ បន្ទាប់ពីមានការបែកខ្ញែកក្រុមជាច្រើន ពីរដ្ឋាភិបាលកណ្ដាល កាលសម័យនោះ (សូមអស់លោកអ្នក អានសារឡើងវិញត្រង់ចំណុច ដែលគូក្លៃខាន់ស្លាប់ ហើយចក្រភពម៉ុងហ្គោលចាប់ផ្ដើមចែកជាបក្ស ចែកជាពួកជាច្រើនក្រុម ហើយចាប់ផ្ដើមបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យជាបណ្ដើរៗ ដោយលែងស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់អំណាចកណ្ដាល មានន័យថាដែនដីដែលបំបែកខ្លួន មានឈ្មោះជាទឹកដីចក្រភពម៉ុងហ្គោលតែសម្បកក្រៅ តែការពិតជារដ្ឋអធិបតេយ្យ)៕
