10/12/2023
#អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរនាសម័យអាណាព្យាបាលបារាំង
(១៨៦៣-១៩៥៣)
I. ទិដ្ឋភាពអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ
សម្រាប់ការសិក្សាអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរនាសម័យកាលមួយនេះ យើងរមែងបែងចែកជា ៣ដំណាក់កាលធំៗ គឺ ៖
១. ដំណាក់កាលទី ១ : ពីឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ ១៩០០ ដែលយើងអាចកំណត់ឈ្មោះហៅដំណាក់កាលនេះបានថាជា “សម័យកាលអក្សរសិល្ប៍បវេណីបុរាណ” ។
២. ដំណាក់កាលទី ២ : ពីឆ្នាំ ១៩០០/១ ដល់ ១៩៣៧/៨ ដែលយើងអាចកំណត់ឈ្មោះហៅដំណាក់កាលនេះបានថាជា “សម័យកាលឆ្លងកាត់ ឬអន្តរកាលនៃអក្សរសិល្ប៍” ។
៣. ដំណាក់កាលទី ៣ : ពីឆ្នាំ ១៩៣៨ ដល់ឆ្នាំ ១៩៥៣ ដែលយើងអាចកំណត់ឈ្មោះហៅដំណាក់កាលនេះបានថាជា “សម័យកាលកំណកំណើតអក្សរសិល្ប៍ទំនើប” ។
II. អ្នកនិពន្ធ និងស្នាដៃ
ក/. ដំណាក់កាលទី ១ : សម័យកាលអក្សរសិល្ប៍បវេណីបុរាណ (១៨៦៣-១៩០០) :
ជាដំណាក់កាលមួយដែលអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរត្រូវបានតែងឡើងដោយគោរពទៅតាមក្បួនតែងពីបុរាណ ដោយតែងជាបទកាព្យផ្សេងៗដូចជាបទកាកគតិ, ព្រហ្មគតិ ជាដើម។ គេអាចនិយាយបានថាអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរនៅក្នុងដំណាក់កាលនេះជាអក្សរសិល្ប៍មួយដេលមិនទាន់ទទួលរងឥទ្ធិពលពីទម្រង់អក្សរសិល្ប៍បស្ចឹមប្រទេសនោះទេ ទោះបីជាវត្តមាននៃប្រទេសអាណានិគមបារាំងបានមកតាំងទីក៏ដោយចុះ តែអ្នកនិពន្ធនៅរក្សាអត្តសញ្ញាណប្រពៃណីនៃការតាក់តែងនិពន្ធបន្តពីរៀមច្បងជំនាន់មុនដដែល ។
អ្នកនិពន្ធនៅសម័យកាលនេះមាន ៖
១. អម្រឹតក្សត្រី ម៉ុក, ស្នាដៃ :
សាស្ត្រា “ព្រះសិង្ហនាថ” (គ.ស. ១៨៦៣)
“ល្បើកចចក” (គ.ស.១៨៧៤)
“ល្បើករៃនិងស្រមោច”
២. ឧកញ៉ាប្រាជ្ញាធិបតី យ៉ែម, ស្នាដៃ :
សាស្ត្រា “វិមានច័ន្ទ” (គ.ស.១៨៦៥/៦៦)
៣. ឥន្ទបញ្ញា អ៊ុក, ស្នាដៃ :
រឿង មរណមាតា (គ.ស.១៨៧៧)
៤. ព្រហ្មបវរភក្ដី, ស្នាដៃ :
សាស្ត្រា ”ពោធិវង្ស” (គ.ស.១៨៨១)
សាស្ត្រា “សុគន្ធថោង” (គ.ស.១៨៨៣)
៥. ឧកញ៉ាវង្សាធិបតី អ៊ុក, ស្នាដៃ :
រឿង ស័ង្ខសិល្ប៍ជ័យ (គ.ស.១៨៨២)
៦. ភិក្ខុ វង្ស, ស្នាដៃ :
រឿង ដង្កូវ និងក្អែក (គ.ស.១៨៨២)
៧. ឃុនសន្ធានពិនិត្យ, ស្នាដៃ :
រឿង ចៅមាស (គ.ស.១៨៨៧)
៨. កវី ងិន, ស្នាដៃ :
រឿង ចៅស្រទបចេក (គ.ស.១៨៨៩)
៩. ព្រះចៅអធិការវត្តប្រណាក, ស្នាដៃ :
រឿង លក្សិណវង្ស (គ.ស.១៨៩០)
១០. ម៉ឺនភក្ដីអក្សរ តន់, ស្នាដៃ :
រឿង សព្វសិទ្ធ (គ.ស.១៨៩៩)
១១. និរាសហុងកុង (គ.ស.១៨៧២)
១២. វិសេស ដូង, ស្នាដៃ :
ល្បើកអក
ល្បើកសេកសារិកា ។ល។
ខ/. ដំណាក់កាលទី ២ : សម័យកាលឆ្លងកាត់ឬអន្តរកាលនៃអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ :
តាមការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់លោកសាស្ត្រាចារ្យ ឃីង ហុកឌី បានបង្ហាញថា “...ចាប់ពីដើមសតវត្សទី ២០ មកដល់រវាងទសវត្ស ១៩៣០, អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរពុំបានស្គាល់ការផ្លាស់ប្ដូរអ្វីជាធំដុំទេ ។ កវីនិពន្ធសម័យនោះតែងឆ្នៃប្រឌិតដោយទាញប្រធានបទចេញពីស្នាដៃរបស់បុព្វកវីនិពន្ធនៅសម័យកណ្ដាល (សតវត្សទី១៦ និងទី ១៩) ។”
អ្នកនិពន្ធ :
១. តាមាស, ស្នាដៃ :
បណ្ដាំតាមាស (គ.ស.១៩០៧?)
២. សើន ឌៀប, ស្នាដៃ :
ល្បើកពីស្រុកព្រៃនគរទៅក្រុងប៉ារីសនៅទីតាំងតុ (គ.ស.១៩០០)
៣. ភិក្ខុសោម, ស្នាដៃ :
រឿង ទុំទាវ (គ.ស.១៩១៥)
៤. សុត្តន្តប្រីជា ឥន្ទ, ស្នាដៃ :
- គតិលោក ឬច្បាប់ទូន្មានខ្លួន, ពាក្យរាយ, ១០ភាគ, តែងចប់នៅថ្ងៃ ព្រហស្បតិ៍ ៥ រោច ខែអស្សុជ ឆ្នាំរកា ទោស័ក ព.ស. ២៤៦៤ ត្រូវនឹងគ.ស. ១៩២១ ។ សៀវភៅនេះបោះពុម្ពលើកទី ៣ ឆ្នាំ ១៩៧១ ដោយពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ, ភ្នំពេញ ។
- និរាសអង្គរវត្ត, ពាក្យកាព្យ (បទពាក្យ ៨), តែងនៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ៩ កើត ខែភទ្របទ ឆ្នាំរកា ឆ្នាំ ១៩០៩, ភ្នំពេញ, ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ, ១៩៦៩ ។
- សុភាសិតច្បាប់ស្រី, ពាក្យកាព្យ, កម្ពុជសុរិយា, ឆ្នាំ ១៩៣៤ (ក្បាលទី ៣ ចាប់ពីខ្សែ ៧, ៨, ៩ រួមគ្នា), ចាប់ពីទំព័រ ៥ ៨១ ។
- រឿងអំបែងបែក ឬព្រះសោនន្ទរាជ, , ពាក្យកាព្យ, តែងនៅថ្ងៃ ១៥កើត ខែកត្តិក ឆ្នាំឆ្លូវ ត្រីស័ក ព.ស. ២៤៤៤ ត្រូវនឹងថ្ងៃច័ន្ទ ទី២៥ ខែវិច្ឆិកា គ.ស. ១៩០១, ២ភាគ, ភ្នំពេញ, បណ្ណាគារ ជីង
ងួនហ៊ួត, ១៩៥៣ ។
- លោកនីតិបករណ៍, ភ្នំពេញ, ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ, បោះពុម្ពលើកទី ២ ឆ្នាំ១៩៥៣ ។
- ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ, បកពីសៀមភាសា មកជាខេមរភាសា ។
- រឿងបឋមសម្ភោធិ, បទល្ខោន, កម្ពុជសុរិយា, លេខ ១០, ១១, ១២ រួមគ្នា, ឆ្នាំ ១៩៣៤, ទំព័រ ៥ ៣៨ ។
- កាព្យសារវិសារវិលាសិនី, ក្បួងតែងកាព្យឃ្លោងផ្សេងៗ របស់លោកឧកញ៉ាសុត្តន្តប្រីជា ឥន្ទ កាលធ្វើការនៅឯបាត់ដំបង ក្នុងគោរម្យងារជាទីហ្លួងវិចិត្រវោហារ ឥន្ទ, តែងក្នុងរវាងព.ស. ២៤៣២ ត្រូវនឹងគ.ស. ១៨៨៩ ។
- រឿងចម្បាំងតាកែ, (មិនច្បាស់កាលបរិច្ឆេទ) តែងនៅក្នុងជំនាន់លោកកថាថន ឈុំ ។
៥. ក្រម ង៉ុយ, ស្នាដៃ :
ច្បាប់ល្បើកថ្មី
ច្បាប់កេរ្ដិ៍កាលថ្មី
សេចក្ដីរំលឹកដាស់តឿន
ពាក្យកាព្យប្រដៅជនប្រុសស្រី
បណ្ដាំក្រម ង៉ុយ
ល្បើកច្បាប់សង្ឃ
៦. លោក នូ កន, ស្នាដៃ :
រឿង ទាវឯក (គ.ស.១៩៤២)
រឿង តុង ឈិន (គ.ស.១៩៤៧)
រៀងពិម្ពានិព្វាន
រឿងសាមកុក (រឿងចិន បកពីភាសាសៀម មកជាភាសាខ្មែរ)
រឿង ឥណាវ
៧. ព្រះបាទសម្ដេចព្រះស៊ីសុវត្ថិមុនីវង្ស, ស្នាព្រះហស្ដ :
ឯកសហសរាត្រី ឬមួយពាន់មួយយប់ (គ.ស.១៩៣០)
៨. អ្នកស្រី សិទ្ធ, ស្នាដៃ :
រឿងពិម្ពាពិលាប (គ.ស.១៨៩៩)
រឿងគូសាងមិត្តមិនទ្រុស្ដមិត្ត (ចុះផ្សាយក្នុងកាសែតកម្ពុជារវាងឆ្នាំ ១៩៤៧)
រឿងចិត្តសត្យា
៩. ឧកញ៉ាប្រសើរសុរិសក្ដិ៍ អ៊ុក, ស្នាដៃ :
អំពីដំណើរទៅក្រុងបារាំងសែស កាលពីឆ្នាំ ១៩២៣
គ/. ដំណាក់កាលទី ៣ : សម័យកាលកំណកំណើតអក្សរសិល្ប៍ទំនើប :
អក្សរិល្ប៍នៅក្នុងដំណាក់កាលនេះគេចាប់រាប់ពីឆ្នាំ១៩៣៨ ពោលគឺចាប់ពីការចរាចរាណ៍នៃស្នាដៃដ៏ល្បីល្បាញមួយរបស់អ្នកនិពន្ធ រីម គីន គឺរឿង សូផាត ។ នៅក្នុងដំណាក់កាលនេះអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរហាក់ដូចជាងាកចេញឆ្ងាយពីទិដ្ឋភាពជំនឿនិយម ឬសាសនានិយមដូចគ្រាមុនទៀតហើយ យើងអាចនិយាយបានថា អក្សរសិល្ប៍នាសម័យកាលនេះ បានរងឥទ្ធិពលពីអក្សរសិល្ប៍បស្ចិមប្រទេស តាមរយៈប្រទេសបារាំងដែលបានដាក់អាណានិគមកិច្ចលើប្រទេសកម្ពុជា ។
អ្នកនិពន្ធ :
១. រីម គីន, ស្នាដៃ :
រឿង សូផាត (គ.ស.១៩៣៨)
រឿង ក្លាហាន (បោះផ្សាយនៅឆ្នាំ ១៩៤៩) ។ល។
២. លោក នូ ហាច, ស្នាដៃ :
រឿង ផ្កាស្រពោន (គ.ស.១៩៤៩)
រឿង នារីជាទីស្នេហា (គ.ស.១៩៥៣)
៣. លោក ញ៉ុក ថែម, ស្នាដៃ :
រឿង បិសាចស្នេហា (គ.ស.១៩៤២)
រឿង កុលាបប៉ៃលិន (គ.ស.១៩៤៣)
៤. លោក អៀង សាយ, ស្នាដៃ :
រឿង ផ្ការីកផ្ការោយ (គ.ស.១៩៥២)
៥. លោក ហេង យ៉ាន់, ស្នាដៃ :
រឿង កំពូលកំសត់, (គ.ស.១៩៤៤, ក្នុងទស្សនាវដ្ដីកម្ពុជសុរិយា)
រឿង កំពូលស្នេហា (គ.ស.១៩៤៦, ក្នុងកម្ពុជសុរិយា)
ប្រជុំរឿងល្បើក (គ.ស.១៩៥១)
៦. លោក គឹម ហាក់, ស្នាដៃ :
រឿង សេកសោមបណ្ឌិត (គ.ស.១៩៣៣)
រឿងទឹកទន្លេសាប (គ.ស.១៩៤១)
៧. លោក តូច សឹងហន, ស្នាដៃ :
រឿងកែបមាត់សមុទ្រ (គ.ស.១៩៤២)
៨. លោក អ៊ុម ហ៊ី, ស្នាដៃ :
រឿងមហាអភ័ព្វ (គ.ស.១៩៤៦)
៩. លោក នង ឈុំ, ស្នាដៃ :
រឿងចៅកើតកុសល (គ.ស.១៩៤១)
១០. លោក បាន តេង, ស្នាដៃ :
រឿងសប្បុរសធម៌ (គ.ស.១៩៣៦, ចុះផ្សាយនៅក្នុងទស្សនាវដ្ដីកម្ពុជសុរិយា).........(ចប់ដោយសង្ខេប)...........
បង្ហាញដោយ សេង សុវណ្ណដារ៉ា
