Dehkhodaicps

برگی از لغت‌نامهٔ بزرگ فارسی - ۲۰
اکرم سلطانی
https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/news/29720
..................................................
«آغالیدن»
در «لغت‌نامۀ بزرگ فارسی»، جزوۀ شمارۀ ۵ از حرف آ، مصدر «آغالیدن» به معنیِ برانگیختن. تحریک و تحریض کردن. شوراندن، با شواهد زیر آمده‌است:
- گفت من بر وی آغالیدم خاص و عام را. بلعمی (تاریخ، ۱۴۰)( ق ۴)
- گفت واجب نکند که شیر بر من غَدر اندیشد، که از من خیانتی ظاهر نشده است، لکن به دروغ او را بر من آغالیده باشند. نصرالله منشی (کلیله و دمنه، ۱۰۱) (ق ۶)
- مردمان را بر جنگِ او می‌آغالید.؟ (ترک‌الاطناب، ۴۹۷) (ق ۶)
- لشکر شاه در آن زنگیان افتادند و فیلان را بر ایشان آغالیدند. عبدالکافی؟ (اسکندرنامۀ قدیم، ۴۴۰) (ق ۷)
این مصدر از جمله مصدرهایی است که تا اوایل قرن هفتم رد پای آن در متون وجود دارد. مشتقات دیگری از این مصدر مانند «آغالش» «آغالشگر» «آغالنده» نیز در برخی از متون دیده می‌شود:
- بر آغالِش هر دوآغاز کرد / بدی گفت و نیکی همه راز کرد. ابوشکور (از لغت‌نامۀ اسدی، ۲۱۵) (ق ۴)
- من ز آغالِشَت نترسم هیچ / ور به من شیر را برآغالی. فرالاوی (از لغت‌نامۀ اسدی، ۳۲۵) (ق ۴)
- ای خداوندِ من، زینهار دِه مرا از وسواس دیوان و آغالِش ایشان. (مجمل‌التواریخ و القصص، ۳۳۶) (ق ۶)
آیا می‌خواهید در نوشته‌ها و گفتارهایتان مصدر آغالیدن و مشتقات آن را به کار ببرید؟
..................................................
پی‌نوشت: «لغت‌نامۀ بزرگ فارسی» عنوان فرهنگ لغتی است که مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا در دست تألیف دارد و تا کنون ۸ جلد از آن مربوط به حروف «آ»، «الف» و قسمت‌هایی از حرف «ب» منتشر شده است. «برگی از لغت‌نامهٔ بزرگ فارسی» یادداشت‌های تحلیلی کوتاهی از این لغت‌نامه است که خانم اکرم سلطانی، سرپرست بخش تألیف مؤسسه آنها را تهیه کرده است و هر هفته یکی از آنها در وب‌گاه و شبکه‌های اجتماعیِ مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا منتشر می‌شود.

یک فنجان واژه‌شناسی - ۶۲
بهروز صفرزاده
https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/news/29623
..................................................
مردمک
واژۀ «مردمک» از دو جزء تشکیل شده‌است:
مردم (آدم؛ انسان) + -َ ک (پس‌وند).
وقتی در آینه به چشمتان نگاه می‌کنید، در دریچۀ وسطِ آن تصویرِ بسیار ریزِ خودتان را می‌بینید. این تصویرِ ریز را از قدیم «مردمک» یا «مردمِ چشم» یا «مردمِ دیده» نامیده‌اند، یعنی انسانِ کوچک.
واژۀ «مردم» به معنیِ آدم و انسان در متونِ کهنِ فارسی فراوان به کار رفته‌است. حافظ می‌گوید:
مردمِ چشمم به خون آغشته شد/ در کجا این ظلم بر انسان کنند؟
این دریچۀ وسطِ چشم و تصویرِ ریزش را در عربی «إنسان العَین» می‌نامند.
معادلِ انگلیسیِ «مردمک» یعنی pupil از ریشۀ لاتینی و به معنیِ عروسکِ ریز است. اروپاییان این تصویرِ ریز را به عروسک تشبیه کرده‌اند.
..................................................
پی‌نوشت: «یک فنجان واژه‌شناسی» سلسله یادداشت‌هایی است که به کالبدشکافیِ برخی واژه‌های رایج در فارسی می‌پردازد و چند و چونِ پیدایش و تحولِ آن‌ها را می‌کاود. این یادداشت‌ها را آقای بهروز صفرزاده، از اعضای هیئتِ مؤلفانِ مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا، نوشته و هر هفته یکی از آن‌ها در وب‌گاه و شبکه‌های اجتماعیِ مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا منتشر می‌شود. امیدواریم هر فنجان از این واژه‌شناسی به کامتان گوارا باشد.

فراخوان نام نویسی پنجمین دورهٔ آموزش زبان فارسی در کشور ژاپن
https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/news/29621
شرکت کیمیا، نمایندگی رسمی «مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی دانشگاه تهران» در کشور ژاپن، از ۲۴ شهریور سال جاری (۱۵ سپتامبر) اقدام به برگزاری پنجمین دورهٔ کلاس‌های آموزش زبان فارسی در کشور ژاپن خواهد کرد. در این دوره علاوه بر برگزاری دوره طولانی مدت و رسمی آموزش زبان فارسی، دوره‌های کوتاه مدتی هم در زمینه آموزش خط و الفبا، گفتگو، ادبیات کلاسیک و معاصر، روزنامه خوانی و غیره نیز در نظر گرفته شده است.
علاقه‌مندان برای کسب اطلاعات بیشتر می‌توانند به پوستر فراخوان یا نشانی اینترنتی این مؤسسه (https://www.kimiya-online.com/school-persian) مراجعه کنند.
گفتنی است چهارمین دورهٔ این کلاس‌ها در چهار مقطع مقدماتی ۱، مقدماتی ۲، میانی ۲ و میانی ۳ در تاریخ ۲۸ خرداد (۱۸ جون) سال جاری به پایان رسید، و به زبان آموزانی که در آزمون پایان دوره شرکت کرده‌اند، پس از ارزیابی مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی، گواهینامه پایان دوره اهدا خواهد شد.

بازدید برگزیدگان المپیاد زبان و ادبیات فارسی از مؤسسهٔ دهخدا
https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/news/29573
برگزیدگان المپیاد دانش‌آموزی زبان و ادبیات فارسی ۱۴۰۱ در روز شنبه ۱۴۰۱/۴/۲۵ از ساعت ۹ تا ۱۲ با حضور در مؤسسهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی دانشگاه تهران، ضمن بازدید از گنجینهٔ دهخدا و حضور در شورای تألیف مؤسسه در برنامه‌های آموزشی این مؤسسه شرکت کردند.
در این برنامه مهدی تجلی، مدیر روابط عمومی و بین‌الملل مؤسسه ضمن خیر مقدم به دانش‌آموزان نخبهٔ زبان و ادبیات فارسی سراسر کشور، به معرفی اهداف و وظایف مؤسسه در زمینهٔ زبان و ادبیات فارسی پرداخت. سپس خانم اکرم سلطانی رئیس شورای تألیف مؤسسه با اشاره به پیشینهٔ مؤسسه، درخصوص فرهنگ‌نویسی و نحوهٔ نگارش لغت‌نامهٔ دهخدا و لغت‌نامهٔ بزرگ فارسی مطالبی را توضیح داده و خانم زهرا ملک‌شاهی از مدرسان آموزش زبان فارسی به غیر فارسی‌زبانان، کتاب‌های تألیف شده و سامانه‌های آموزش زبان فارسی این مرکز را به حاضرین معرفی کرد.
در ادامه، دانش‌آموزان ضمن بازدید از گنجینهٔ دهخدا و کتابخانهٔ علامه دهخدا، با حضور در شورای تألیف مؤسسه، پرسش‌های خود را با گروه فرهنگ‌نویسی مطرح کردند.
درپایان فیلم مستند «و من غواص و دریا میکده» با موضوع دکتر سیدجعفر شهیدی -که حدود سی‌سال ریاست مؤسسهٔ دهخدا را بر عهده داشت- پخش گردید.

یک فنجان واژه‌شناسی - ۶۱
بهروز صفرزاده
https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/news/29453
..................................................
ماهی‌چه
واژۀ «ماهیچه» از دو جزء تشکیل شده‌است:
ماهی + -چه (پس‌وند).
وجهِ‌تسمیۀ «ماهی‌چه» شباهتش به ماهی است.
معادلِ انگلیسیِ ماهی‌چه یعنی muscle (ماسِل) از ریشۀ لاتینی و در اصل به معنیِ موشِ کوچک یا موشک است.
عضله را ما ایرانی‌ها به شکلِ ماهی دیده‌ایم و اروپایی‌ها آن را به شکلِ موش دیده‌اند.
..................................................
پی‌نوشت: «یک فنجان واژه‌شناسی» سلسله یادداشت‌هایی است که به کالبدشکافیِ برخی واژه‌های رایج در فارسی می‌پردازد و چند و چونِ پیدایش و تحولِ آن‌ها را می‌کاود. این یادداشت‌ها را آقای بهروز صفرزاده، از اعضای هیئتِ مؤلفانِ مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا، نوشته و هر هفته یکی از آن‌ها در وب‌گاه و شبکه‌های اجتماعیِ مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا منتشر می‌شود. امیدواریم هر فنجان از این واژه‌شناسی به کامتان گوارا باشد.

یک فنجان واژه‌شناسی - ۶۰
بهروز صفرزاده
https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/news/29294
..................................................
شهریه
واژۀ «شهریه» از دو جزء تشکیل شده‌است:
شهر (در عربی به معنیِ ماه) + -یه (پس‌وند).
شهریه هیچ ربطی به شهری که در آن زندگی می‌کنید ندارد. شهریه در اصل به معنیِ پولی است که ماهانه پرداخت می‌شود، اما امروزه شهریۀ هفتگی و سالانه و غیره هم داریم.
..................................................
پی‌نوشت: «یک فنجان واژه‌شناسی» سلسله یادداشت‌هایی است که به کالبدشکافیِ برخی واژه‌های رایج در فارسی می‌پردازد و چند و چونِ پیدایش و تحولِ آن‌ها را می‌کاود. این یادداشت‌ها را آقای بهروز صفرزاده، از اعضای هیئتِ مؤلفانِ مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا، نوشته و هر هفته یکی از آن‌ها در وب‌گاه و شبکه‌های اجتماعیِ مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا منتشر می‌شود. امیدواریم هر فنجان از این واژه‌شناسی به کامتان گوارا باشد.

برگی از لغت‌نامهٔ بزرگ فارسی - ۱۹
اکرم سلطانی
https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/news/29269
..................................................
«آب‌پاشان»
در لغت‌نامۀ بزرگ فارسی، جزوۀ شمارۀ ۱ از حرف آ، برای مدخل «آب‌پاشان» ۳ معنی آمده‌است، معنی شماره ۳ آن نام جشنی است که در دوران باستان تا دوران صفویه در سیزدهم تیرماه هر سال برپا می‌شد و در آن روز هرکسی بر همسایگان گلاب و آب می‌پاشید. به آن آبریزگان و آبریزان نیز می‌گفتند. این جشن هنوز در بین اهالی قاسم‌آباد گیلان و ارامنۀ ایران برگزار می‌شود.
گویند در زمان فیروز جد نوشیروان چند سال در ایران قحطی و خشک‌سالی بوده است و شاه و مردم در این روز به دعا باران خواسته‌اند و باران بیامده است و مردم به شادی آب بر یکدیگر پاشیده‌اند و این رسم و این جشن بجای مانده است:
- شاه عباس به اتقاق در چهارباغ صفاهان تماشای آب‌پاشان فرمودند. اسکندربیگ (عالم‌آرای عباسی، ۸۳۴)
- آب‌پاشان است در کوی پری‌رویانِ یزد / تا نمانی پای‌درگِل، چشم بر رویی مکن. نظیری نیشابوری (دیوان، ۲۷۶)
- روز عید ایشان بود… ارباب و اهالی مازندران تمام آمده و تماشا می‌کردند و تمام آب‌پاشان می‌کردند. ؟ (عالم‌آرای صفوی، ۳۲۴)
- آبریزگان اصفهان آن است که مردمان آب را بر یکدیگر ریزند. گردیزی (زین الاخبار، ۲۴۷)
- به روز آب‌پاشان هیچ سِیری نیست زآن بهتر / که هردم زاهد خشک افکنی در آب و گردد تر. مخلص کاشانی (دیوان، ۲۹۸)

آیا شما جایی می‌شناسید که هنوز این جشن را برپا کنند؟
..................................................
پی‌نوشت: «لغت‌نامۀ بزرگ فارسی» عنوان فرهنگ لغتی است که مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا در دست تألیف دارد و تا کنون ۸ جلد از آن مربوط به حروف «آ»، «الف» و قسمت‌هایی از حرف «ب» منتشر شده است. «برگی از لغت‌نامهٔ بزرگ فارسی» یادداشت‌های تحلیلی کوتاهی از این لغت‌نامه است که خانم اکرم سلطانی، سرپرست بخش تألیف مؤسسه آنها را تهیه کرده است و هر هفته یکی از آنها در وب‌گاه و شبکه‌های اجتماعیِ مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا منتشر می‌شود.

حافظ پژوهی - عروض و قافیه
دکتر حمید عابدیها
حضوری و مجازی
شنبه‌ها، ساعت ۱۵ تا ۱۷ ساعت ۱۷ تا ۱۹،
‌دوره‌های آموزشی کوتاه مدت بین‌المللی مؤسسهٔ دهخدا در تابستان ۱۴۰۱
زبان و ادبیات فارسی، فرهنگ و هنر ایران، عمومی و تخصصی
ویژهٔ فارسی‌زبانان و غیر فارسی‌زبانان (فارسی آموزان)
نام نویسی و اطلاعات بیشتر در وبگاه مؤسسهٔ دهخدا:
https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/page/3123

Registration Deadline for the 108th Persian Intensive Online and On-campus Courses
https://dehkhoda.ut.ac.ir/en/news/29244/
‌The 108th Intensive online and on-campus course of Persian language teaching to non-Persian speakers will start on July 16, 2022. The registration deadline is from Jul. 04 to 13, 2022. Please refer to the Dehkhoda Institute website to register and find more information about the courses. If you have any questions or need more clarifications, you can send a message to WhatsApp 0098-9392214380 or an email to [email protected].
ثبت‌نام یک‌صد و هشتمین دورۀ حضوری و برخطِ آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان
ثبت‌نام یک‌صد و هشتمین دورۀ آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان، از ۱۳ تا ۲۲ تیر ۱۴۰۱ انجام می‌شود. این دوره پنج‌روز در هفته بوده و اولین روز شروع این دوره ۲۵ تیر ۱۴۰۱ است. لطفاً برای نام‌نویسی و کسب اطلاعات بیشتر در مورد دوره‌ها به بخش آموزش وبگاه مؤسسه دهخدا مراجعه فرمایید.
در صورت داشتن هرگونه سوال یا نیاز به توضیحات بیشتر، می‌توانید به واتساپ ۰۰۹۸۹۳۹۲۲۱۴۳۸۰ پیام دهید و یا به نشانی [email protected] ایمیل بفرستید.

برگی از لغت‌نامهٔ بزرگ فارسی - ۱۸
اکرم سلطانی
https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/news/29134
..................................................
«آستانه»
در «لغت‌نامۀ بزرگ فارسی»، جزوۀ شماره ۳، از حرف آ، برای مدخل «آستانه» ۱۲ معنی آمده است، از آن جمله:
• چوب زیرین از چارچوب در:
- در و دیوار و بوم و آستانه / نگاریده به نقش چینیانه. فخرالدین اسعد (ویس و رامین، ۹۱) (ق ۵)
- هنوز پایم را در آستانۀ در نگذاشته بودم که صدای تیر بلند شد. سیمین دانشور (سوشون، ۲۵۴) (ق ۱۴)
• در و دروازه:
- این قلعه بر کوهی است بلند… آستانۀ آن از چوب است و از دور می‌بینند. حسن بن علی (ترجمۀ تاریخ قم، ۷۳) (ق ۹)
• قسمت پیشین اتاق و خانه. کفشکن:
- به درگاه آمدند و روی در خاکِ آستانه مالیدند و بگریستند. بیهقی (تاریخ، ۹۱۴) (ق ۵)
- نه رویِ رفتنم از خاکِ آستانۀ دوست / نه احتمال نشستن، نه پایِ رفتارم. سعدی (کلیات، ۵۱۴) (ق ۷)
• بارگاه و درگاه سرای بزرگان:
- گو برو و آستین به خون جگر شوی / هرکه در این آستانه راه ندارد. حافظ (دیوان، ۷۸) (ق ۸)
• معنی شماره ۱۱ آن کنایه است از همسر، زوجه و زن با شواهد زیر:
- چون شوی تو بیاید او را بگوی که این آستانۀ درِ تو سخت نیکوست، نگه دار. بلعمی (تاریخ، ۲۱۲)
- ابراهیم گفت چون اسماعیل بازآید او را بگوی که من گفتم که این آستانۀ در تو ناشایسته است، این را برکَن و دیگر نشان.؟ (ترجمۀ تفسیر طبری، ۸۳۴) (ق ۴)
- اسماعیل را بگو که این آستانه نگاه دار.؟ (مجمل‌التواریخ والقصص، ۱۹۱) (ق ۶)

به نظر شما آیا ارتباطی بین معنی ۱۱ با معانی ذکر شده وجود دارد؟
..................................................
پی‌نوشت: «لغت‌نامۀ بزرگ فارسی» عنوان فرهنگ لغتی است که مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا در دست تألیف دارد و تا کنون ۸ جلد از آن مربوط به حروف «آ»، «الف» و قسمت‌هایی از حرف «ب» منتشر شده است. «برگی از لغت‌نامهٔ بزرگ فارسی» یادداشت‌های تحلیلی کوتاهی از این لغت‌نامه است که خانم اکرم سلطانی، سرپرست بخش تألیف مؤسسه آنها را تهیه کرده است و هر هفته یکی از آنها در وب‌گاه و شبکه‌های اجتماعیِ مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا منتشر می‌شود.

یک فنجان واژه‌شناسی - ۵۹
بهروز صفرزاده
https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/news/29083
..................................................
رودرواسی
«رودرواسی» تلفظِ گفتاریِ «رودربایستی» است که از چهار جزء تشکیل شده‌است:
رو (چهره) + در + بایست (از بایستن) + -ی (پس‌وند).
مصدرِ قدیمیِ «بایستن» یا «دربایستن» به معنیِ لازم و ضروری بودن است.
رودرواسی حالتی است که رو در رویِ کسی و به احترامِ وی باید خویش‌تن‌دار بود و از بعضی کارها خودداری کرد.
..................................................
پی‌نوشت: «یک فنجان واژه‌شناسی» سلسله یادداشت‌هایی است که به کالبدشکافیِ برخی واژه‌های رایج در فارسی می‌پردازد و چند و چونِ پیدایش و تحولِ آن‌ها را می‌کاود. این یادداشت‌ها را آقای بهروز صفرزاده، از اعضای هیئتِ مؤلفانِ مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا، نوشته و هر هفته یکی از آن‌ها در وب‌گاه و شبکه‌های اجتماعیِ مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا منتشر می‌شود. امیدواریم هر فنجان از این واژه‌شناسی به کامتان گوارا باشد.