د. کاوە شێروانی

دەبێ و نابێیەکانی ژیری دەستکرد لە توێژینەوەدا

دیارە لە ئێستادا بەشێکی هەرە زۆری توێژەران ژیری دەستکرد بەکاردەهێنن؛ ئەمڕۆ لەبواری توێژنەوە و زۆربەی بوارەکانی تر ناتوانین ئەی ئای نادیدە بگرین و پشتگوێی بخەین. هەروەها ناتوانین داوا لە توژەران بکەین کە تخونی ئەی ئای نەکەون و خۆیان لێی بەدووربگرن. هەر بۆیە زانکۆ و گۆڤار و ناوەندەکانی توێژینەوە ناچارن رێنمایی رێبەری تایبەت بە بەکارهێنانی ئەی ئای دروست بکەن. ئەم پێشنیازانەی خوارەوە دەخەمە بەر باس و گفتوگۆ:

دەبێ:
١.بۆ دەستکەوتنی بیرۆکەو ناونیشانی نوێی توێژینەوەی دەبێ.
٢.بۆ نووسینەوە و رێکخستنی توێژینەوەکانی پێشوو دەبێ Lerature review
٣.بۆ چاکردنەوەی رێزمان و رێنووس دەبێ .
٤.بۆ کورتکردنەوە و پوختکردنەوەی تێکستە درێژەکان دەبێت.
٥.بۆ فۆرماتکردن و رێکخستن و دانانی ئاوتلاینی توێژینەوە دەبێ .
٦.بۆ یارمەتیدان لە شیکردنەوەی داتا دەبێت.
٧.بۆ راڤەکردن و لێکدانەوەی بابەتەکان دەبێ.
٨.بۆ جوانکردن و زیادکردنی خشتە و رەسم و هێلکاری دەبێ.
٩. بۆ رێکخستنەوەی لیستی سەرچاوەکان دەبێ.
١٠.بۆ دانانی میتۆدی توێژینەوە دەبێت

نابێ:
١. نابێ کاری ئەی ئای وەکو کاری خۆت نیشان بدەیت و بیکەیتە هی خۆت .
٢.نابێ داتای نادروست و رووکەش و فەیکی پێ دروست بکرێت .
٣.نابێ لە جیاتی توێژەر کارەکانی پێشوو بخوێنتەوە و کورتیان بکاتەوە.
٤.نابێ بۆ نووسینەوەی تەواوی دکتۆرانامە و ماستەرنامە و توێژینەکان بەکاربێت.
٥.نابێ کۆپی و پێست لە ناوەرۆکی ئەی ئای بکرێت
٦.نابێ بەتەواوی پشت بە سەرچاوەکانی ئەی ئای ببەستی ، دەبێت بەدواداچوونیان بۆ بکرێت.
٧.نابێ لیستی سەرچاوەکان بە تەواوی لە ئەی ئای دروست بکرێت.
٨.نابێ لێوەرگرتنی نادروست (Fake citation)له توێژینەوەدا هەبێت .
٩.نابێ بۆ بابەتی هەستیاری زانستی و کۆمەڵایەتی پشت بە ئەی ئای ببەسترێت.
١٠.نابێ ئەی ئای وەکو سەرچاوەیەکی سەرەکی پشتی پێ ببەسترێت .

ئایا ژیری دەسکرد شوێنی نوسین و داهێنان دەگرێتەوە؟

د. کاوە شێروانی

لەم دواییانەدا، ئەم بابەتە زۆر تاوتوێ کراوە و قسەی زۆری لەسەر کراوە. ئایا بەڕاستی ژیری دەسکرد شوێنی نووسەر و داهێنەران دەگرێتەوە؟
بەشێوەیەکی پراکتیکی، ئێستا ژیری دەسکرد لە چەند چرکەیەکدا دەتوانێت رۆمانێک بنوسێت، قوتابیان دەتوانن ئەرکەکانی خۆیانی پێ بنووسنەوە، مامۆستایان دەتوانن کاری قوتابیان بە ژیری دەسکرد هەڵسەنگێنن، شاعیران دەتوانن شیعری پێ بنووسن، شێوەکاران دەتوانن تابلۆی جوانی پێ بنەخشێنن، چەندین کاری داهێنانی تریش. من خۆم ئەی ئام بۆ بەشێک لەمانە تاقیکردیتەوە و ئەنجامەکانیش زۆر باش بوون. بەڵام بابەتەکە زۆر لەمە ئالۆزترە، ئایا بەراستی ئەی ئای دەتوانێت بەبێ یارمەتی مرۆڤ داهێنان بکات؟
پێموایە تا ئێستا ئەی ئای نەیتوانیوە شوێنی مرۆڤ بگرێتەوە، بەلام زۆر بەباشی توانیویەتی یارمەتی داهێنانی مرۆڤ بدات، کاتێکی زۆری بۆ بگەڕێنێتەوە، خەرجیەکانی کەمبکاتەوە، باکگراوند و مێژووی بابەتەکانی بەئاسانی بەبیربێنێتەوە و بۆی کورتبکاتەوە.
ئێستاش لە نووسینی تێکستەکانی داهێناندا، بابەتەکە بەم شێوەیەیە:
1. مرۆڤ ناونیشانێک یان بابەتێک دیاری دەکات
2. داتای پێویست لەبارەی بابەتەکە داخیل دەکات (بێگومان ئەگەر کەسێک پسپۆڕ نەبێت لە بابەتەکە ناتوانێت ئەمە بکات).
3. ژیری دەسکرد درافتێک دروست دەکات
4. مرۆڤ دیسان پێداچوونەوەی بۆ دەکات و زۆر شتی لێ دەگۆڕێت.

کەواتە، ئێستاش داهێنانەکە هەر لە دەستی مرۆڤەکانە بەڵام کارەکە لە نووسینەوە گۆڕاوە بۆ پێداچوونەوە و سەرپەرشتیکردن. ئێستاش بڕیارەکان لەدەستی مرۆڤ و نووسەر و داهێنەرەکانن. ئەوان بریاردەدەن چ داتایەک بدەنە ئەی ئای، چ تێکستێک هەلبژێرن، چۆن دەسکاری بکەن، ج وردەکاریەک زیاد بکەن.
لە کۆتاییدا، پێموایە ئەی ئای داهێنان لەناو نابات، بەڵکو کاری داهێنان ئاسانتر دەکات. لەوانەیە کاری ئەوانە کەمبکاتەوە کە لەسەر وەرگێڕان و نووسینی ناوەڕۆکی ئامادە دەژین، ئەوانەی زانیاریەکان دەکەنە وشە و رستە و لەبەرامبەردا پارە وەردەگرن، چونکە ئەی ئای دەتوانێت لەسەر داوای مرۆڤەکان بەشێوەیەکی ئۆتۆماتیکی ئەمە بکات، بەڵام لە داهێناندا پێویستی بە ئاراستەکردن و سەرپەرشتی مرۆڤ هەیە.

ژیری دەسکرد و فرەزمانی
پ. د. کاوە شێروانی

لە سەردەمی ژیری دەسکرد چیتر زمان بەربەست نیە لەبەردەم پەیوەندی نێوان زمان و کەلتورە جیاکان، نەک لەبەرئەوەی خەڵکێکی زۆر فێری زمانی ئینگلیزی بوون، بەڵکو بەهۆی ژیری دەستکردەوە چیتر ئەوانەی تەنها یەک زمان دەزانن لە تێگەیشتن و بەکارهێنانی زمانەکانی تر بێبەش نابن.
ئەگەر سەیری کاری وەرگێڕان بکەین، پێشتر وەرگێڕ دەبوو هەموو ئەو زمانانە بزانێت کە وەرگێڕانی لێ دەکردن یان لۆی دەکردن، بەڵام ئێستا مەرج نیە وەرگێڕ هەموو زمانەکانی لێورگێڕدراو و بۆوەرگێڕدراو بزانێت، بەڵکو دەتوانێت بەشێکی زۆری کارەکەی بە ژیری دەسکرد بکات. ئێستا ڤێرژن و مۆدێلە جۆراوجۆرەکانی ژیری دەسکرد دەتوانن ئاخاوتن بە زمانێک بکەن بە نوسین بە زمانێکی تر، بەشێوەیەکی ئۆتۆماتیکی ژێرنووسی ڤیدیۆ و فلیمەکان دەمودەست بەرهەمبێنن ( لەبیرمە ١٠ ساڵێک لەمەوبەر ٢٠٠٠ دۆلاریان پێدام بۆ ئەوەی تێکستی فلیمێکی کوردی بکەمە ژێرنووسی ئینگلیزی).
ژیری دەسکرد وای کردوە کە لەیەک کاتدا تێکستەکان، جا چ نووسراو بن یان گوتراو، بە چەندین زمان بەردەستبن، خوێنەر و بینەر بەبێ ئەوەی فرەزمان بن دەتوانن زمانی دڵخوازی خۆیان هەلبژێرن. ئێستا دەتوانیت لەگەل یابانیەک چات بکەیت بەبێ ئەوەی یەک ووشەی یابانی بزانیت، لەگەڵ چینیەک قسە بکەیت بەبێ ئەوەی بزانیت دەنگ و ئاواز و دەربڕینی ووشە و رستە چینیەکان چۆنن.
کاتی خۆی کە ئینتەرنێت هات و گووگل پەیدا بوو، زمانی ئینگلیزی بوو بە پێداویستیەکی هەنوکەیی و دیفۆلت، بەڵام ژیری دەسکرد ئەوەی پێجەوانە کردەوە. راستە ئێستاش زمانی ئینگلیزی گرنگی خۆی لەدەست نەداوە، بەڵام لەگەڵ پەیدابوونی ژیری دەسکرد، چیتر نەزانینی ئینگلیزی بەربەستێکی گەورە نیە. ئێستا هەموو ئەو زمانانەی کۆد و رێنوس و داتای ئەلیکترۆنی و دیجیتەڵیان هەیە ( بە زمانی کوردیشەوە) کاریان پێدەکرێت و بەشێوەیەکی راستەوخۆ و ئۆتۆماتیکی وەرگێڕیانیان لێوەدەکرێت و بۆشیان دەکرێت. مۆدێلەکانی ژیری دەسکرد کارلێک لەگەڵ هەموو ئەو زمانانە دەکەن کە داتای دیجیتەلیان هەیە.
بە پێچەوانەی بۆچوونە باوەکان، من پێموایە، لەگەڵ پێشەڤەجوونی ژیری دەسکرد، لە داهاتوودا چیتر باوی فرەزمانی نامێنێت و زمانە کەمینە و بچوکەکانیش چیتر پەراوێز ناخرێن. ئاخێوەرانی ئەم زمانانە بەبەکارهێنانی خزمەتگوزاریەکانی ژیری دەسکرد دەتوانن بە ئاسانی و بەشێوەیەکی دەمودەست و ئۆتۆماتیکی پەیوەندی بە ئاخێوەرانی زمانەکانی تر بکەن و سوود لە بەرهەم و تێکستەکانی هەموو زمانەکانی جیهان وەربگرن.

با منداڵەکانمان فێرببن ژیری دەسکرد بەکاربێنن!
پ. د. کاوە شێروانی

هەروەک فێبوونی ژمارەکان و لێخوڕینی پاسکیل وبەکارهێنانی ئینتەرنێت، بەکارهێنانی ژیری دەسکردیش بۆ منداڵان پێویستە، پرسیارەکە رێپێدان و رێپێنەدان نیە، بەڵکو چۆن و کەی، لە چ تەمەنێک و بە چ مەبەستێک بەکارییبێنن؟
توێژینەوەکان دەڵێن ژیری دەسکرد هانی پرۆسەی فێربوونی منداڵان دەدات، داهێنانیان زیاد دەکات، فێرە بەهرەی دیجیتەلیان دەکات، متمانە و بڕوابەخۆبوونیان زیاد دەکات و سەرچاوەیەکی نایابی زانیاری و زانستە. بەڵام لە هەمان کاتدا، زانیاری هەڵە و نادروستیشی تێدایە و نابێت مناڵان زۆر پشتی پێببەستن، بەتایبەتی لە تەمەنێکی زۆر بچووکدا، چونکە توانای لێکجیاکردنەوەی زانیاری راست و ناڕاستیان نیە. لەلایەکی تریشیەوە تایبەتمەندی و نهێنیەکان ناپارێزێت و منداڵانیش توشی گۆشەگیری دەکات. بەکارهێنانی ژیری دەسکرد بەپێی تەمەن بەم شێوەیەی خوارەوە دروستە:
- لە تەمەنی ٥ بۆ ٨ ساڵی دەبێت دایک و باب لەگەڵیان بن و پێکەوە کیبۆردەکە بەکاربێنن.
- لە تەمەنی ٩ بۆ ١٢ ساڵی دەبێت سەرپەرشتی بکرێن و ئەرکیان پێبسپێردرێت و هاوکێشەکانیان پێ حەلبکرێت.
- لە تەمەنی ١٣ بۆ ١٧ ساڵی لەژێر رێنوێنی پەروەردەکار توێژینەوە بکەن.
بەشێوەیەکی گشتی منداڵان دەبێت فێری یاسای سێ بنەمایی بکرێن کە بریتیە لە:
1. منداڵان دەبێت یەکەمجار خۆیان هەوڵبدەن و مێشکی خۆیان بەبێ بەکارهێنانی ژیری دەسکرد بەکاربێنن و وەڵامەکان بەدەستبێنن.
2. ژیری دەسکرد بەکاربێنن و وەڵامەکانی خۆیان لەگەل وەلامەکانی ئەو بەراورد بکەن.
3. لەگەڵ دایک و باوک یان پەروەردەکارێک بەشێوەیەکی شەفاف تاوتوێی ئەنجامەکان بکەن.
لە کۆتاییدا قەدەغەکردنی ژیری دەسکرد لە منداڵان باش نیە و بەدوادەکەون، لەهەمان کاتدا ئازادکردنیان بەبێ چاودێری و راهێنان وەکو ئەوە وایە ترۆمبێل بدەی بە منداڵێک و بە ئارەزوی خۆی لێیبخوڕێت.

ژیری دەسکرد و داهاتووی زانکۆکانی کوردستان
پ. د. کاوە شێروانی
سەرۆکی زانکۆ ئەربیلی نێودەولەتی

لەگەل پێشکەوتنە زۆر خێراکانی ژیری دەسکرد، زانکۆکانی کوردستان بیانەوێ و نەیانەوێ دەبێت بگۆڕێن. ئەم گۆڕانکاریەش پشت بە سێ شت دەبەستێت کە بریتین لە سیاسەتی حکومەتی هەرێم، دەسپێشخەری زانکۆکان بۆ زیادکردنی پرۆگرامە تایبەتەکانی ژیری دەسکرد، هەروەها گۆڕینی شێوازی فێرکردن و فێربوون لە وانەگوتنەوە بۆ تۆڕەکانی بنیادنانی توانا و بەهرەکان.
سەبارەت بە خالی یەکەم، حکومەتی هەرێمی و کورستان و وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی لەبەردەم بەرپرسیاریەتێکی گەورەدان، پێویستیان بە سیاسەتێکی نوێی وا بۆ زانکۆکان و دەزگاکانی خوێندنی باڵا هەیە کە لەگەل پێشکەوتنە خێراکانی بواری ژیری دەسکرد بگونجێت. ئەمەش خۆی لەوەدا دەبینێتەوە کە واز لە سیاسەتی مەرکەزی بهێنرێت و دەسەڵات و سەربەخۆیی زیاتر بدرێت بە زانکۆکان. لە ساڵانی رابردوودا لە گوتاری وەزارەتی خوێندنی باڵادا چەمکەکانی سەربەخۆیی زانکۆکان و قوتابیان وەک ناوەندی پرۆسەی خوێندن و برەودان بە تەکنۆلۆجیای نوێی و ژیری دەسکرد و پۆڵی زیرەک و ناسنامەی دیجیتەڵی شوێنی خۆیان کردۆتەوە و زۆر باسی لێوە دەکرێت و بووە بە جێگەی مشتمڕو و دیبەیتی وتار و سیمنار و وۆرکشۆپ و کۆنفراسەکان، بەڵام تا ئێستا بەپێی پێویست بەشێوەیەکی پراکتیکی کاری لەسەر نەکراوە. یاسا و رێسا و رێنماییەکان هەر ئەوانەی پێشوون و بەپێی پێویست نەگۆڕاون. زۆر گرینگە کە حکومەت و وەزارەت ئەوە بزانن تا ساڵی ٢٠٣٠ ( کە زۆر کەمی ماوە) دەزگاکانی خوێندنی باڵا دەبێت هەمویان بەشێوەیکی دیجیتەڵی بەرێوەببرێن، ژیری دەسکرد لە فێربوون و پرسیار دانان و نمرەدانان و هەڵسەنگاندن بەکاربهێنرێت، هەروەها خزمەتگوزاری قوتابی و فێرخوازان لەسەر بنەمای کلاود (cloud-based student services) دەبن بە شتێکی ئاسایی.
خاڵی دووەم ئەوەیە کە بەرپرسیاریی زانکۆکانی کوردستانە ئەوەیە کە زانکۆکان نابێت تەنها بەکارهێنەری ژیری دەسکرد بن بەڵکو ببن بە بەرهەمهێنەری ژیری دەسکرد. ئەمە جگە لەوەی کە نابێت تەنها بەش و پرۆگرامەکانی ژیری دەسکرد وەک یەکەیەکی نوێ لە زانکۆکان بکرێنەوە بەڵکو دەبێت لە هەموو بەشەکانی تریش بخوێندرێت، چۆن لە بەشی تەکنۆلۆژیای زانیاری کۆمپیوتەر ژیری دەسکرد دەخوێنرێت بەهەمان شێوە لە بەشەکانی زمانەکان و یاسا و بایۆلۆژی و شەریعە وهەموو بەشەکانی تیش بخوێنرێت. دەبێت سەنتەری توێژینەوەی ژیری دەسکرد لەزانکۆکان دابنرێت و هانی پێشبڕکێی دروستکردن و بەکارهێنانی ژیری دەسکرد لەنێو مامۆستایان و قوتابیان بدرێت.
خاڵی سێیەمیش تایبەتە بە شێوازی وانەگوتنەوە و پێگەیاندنی مامۆستایان، بە شێوەیەک کە لەگەڵ سەردەمی پێشکەوتنەکانی ژیری دەسکرد بگونجێت. دەبێت خوێندن لە تیۆریەوە بگۆڕدرێت بەرەو پراکتیک و کرداری، زۆر گرنگە زانکۆکان سیاسەتی خوێندنی خۆیان بەرەوە زانستە کرداریەکان (applied science) ببەن، بۆ ئەوەی قوتابیان فێری چارەسەری کێشەکان ببن نەک تەنها لەبەرکردنی وانەکان بە مەبەستی دەرچوون لە تاقیکردنەوەکان. زانکۆکان دەبێت ئەوە بزانن کە چیتر کاری ئەوان تەنها ئەوە نیە کە کادر و کارمەند بۆ دامەزراوەکانی کەرتی گشتی و تایبەت بەرهەمبێنن بەلکو دەبێت سەرکردەی دیجیتەلی بەرهەمبێنن.
زۆر گرنگە کە زانکۆکان خەمی پێگەیاندنی مامۆستایانیان بێت، ئەوەندەی گرنگی بە گۆڕینی پرۆگرامەکانی خوێندن دەدەن زۆر زیاتر گرنگی بە پێگەیاندنی مامۆستایان بدەن، چونکە لە پرۆسەی خوێندن و فێربوندا مامۆستا رۆڵی سەرەکی دەبێت. ئەگەر مامۆستا شارەزا نەبێت لە تەکنۆلۆجیای سەردەم و بەکارهێنان و بەرهەمهێنانی پیشەسازی ژیری دەسکرد چۆن دەتوانێت قوتابیان فێری ئەم تەکنۆلۆجیا نوێیە بکات و سەرکردەی دیجیتەلیان لێ دروست بکات؟
لەلایەکی تریشەوە دەبێت بیرکردنەوەی فێرخوازان و دایکان و باوکانیش بگۆردرێت و چیتر بیر لە زانکۆ نەکەنەوە وەک شوێنێکی وەرگرتنی بڕوانامە، بەڵکو دەبێت زانکۆ وا ببینن کە شوێنی فێربوون و ئاشنابوونە بە بەهرە و توانای نوێ و شوێنی پێگەیاندنی کادر و سەرکردەی دیجیتەلیە.
لە کۆتاییدا، من ناڵێم لەگەڵ پێشکەوتنە خێراکانی ژیری دەسکرد زانکۆکان نامێنن، بەڵکو دەڵێم زانکۆکان دەبێت خۆیان بگۆڕن ئەگەرنا زۆر بەدوا دەکەون. دڵنیام تا ساڵی ٢٠٣٠ شێواز و پەیکەر و ژێرخانی زانکۆکان بە تەواوی دەگۆڕێن، لەوانەیە مۆدیلی چوار ساڵ خوێندن لەناو کامپی زانکۆکان و شێوازی وانگوتنەوە بەشێوەیەک بگۆڕێت کە پەیکەری ئێستای زانکۆکان دەرەقەتی نەێیت، ئەو زانکۆیانە دەمێنن و سەردەکەون کە روو لە تەکنۆلۆجیای نوێ و ژیری دەسکرد دەکەن. پرسیاری کۆتاییش بۆ ئێوە بەجێدەهێلم، ئایا تا چەند زانکۆکانی کوردستان خۆیان بۆ ئەم گۆڕانکاری و پێشهاتانە ئامادەکردوە؟

تاوتوێکردنی نامەیەکی ماستەر لە بەشی زمانی ئینگلیزی کۆلێژی پەروەردەی زانکۆی سەلاحەدین لەژێر ناونیشانی:
A Study of the Modern Teaching Strategies that Help
Developing Students’ Existing Knowledge.
پیرۆزبایی لە مامۆستا ئەژین اسماعیل بایز دەکەم کە بە سەرکەوتوویی بەرگری لە نامەکەی کرد.

سەنتەری توێژینەوەی زانکۆی ئەربیلی نێودەوڵەتی بە دیدگایەکی نوێوە ئێستا ئامادەیە بۆ خزمەتکردنی توێژەرانی کوردستان.

جلوبەرگی کوردی و ١١ ئازار یەکیان گرتووە!

https://www.facebook.com/share/p/1DxaQKVAQS/?mibextid=wwXIfr

رۆژی پۆشاکی کوردی و یادی ١١ ئازار پیرۆزبیت

زانکۆی ئەربیلی نێودەوڵەتی رۆژی پۆشاکی کوردی دەڕازێنێتەوە و یادی رێکەوتننامەی ١١ئازار دەکاتەوە.

لە ١١ ئازار مافەکانی کورد و کوردستان بە دەست هاتن، هەروەها لە هەمان رۆژدا، ٢١ ساڵ دواتر ، شاری هەولێری دێرین لە دەستی دیکتاتۆریەت و دوژمنانی گەلی کورد و

کوردستان رزگار کرا. بەم بۆنەیەوە سەرۆکی زانکۆی ئەربیلی
نێودەوڵەتی پیرۆزبایی لە مامۆستایان و فەرمانبەران و قوتابیان و خەڵکی شاری هەولێری خوشەویست و هەموو کوردستانیان دەکات .

لە رۆژی جیهانیی زمانی دایک ٢٠٢٦/٢/٢١، لە زانکۆی ئەربیلی نیودەوڵەتی پانێلێکمان بە ناونیشانی ( زمانی کوردی لە سەردەمی ژیریی دەستکرد: سیاسەتێکی نوێی زمان) سازکرد