زانستی جوگرافیا

تازەترین دیمەنی دەریاچەی دوکان








فۆتۆ کاک هیوا مەحمود

درێژترین پرد لە عێراق کرایەوە

پردی دەریاچەی حەمرین کە بە درێژترین پردی عێراق دادەنرێت و دریژیەکەی نزیکەی ٨ کیلۆمەترە و دەکەوێتە پارێزگای دیالە بۆ ماوەیەکی کاتی کرایەوە بۆ هاتوچۆی ئۆتۆمبێل بۆ ئاسانکاری پەڕینەوەی هاوڵاتیان و کاری بازرگانی لە نێوان شارەکانی ناوەراست و باشوری عێراق لەگەڵ هەرێمی کوردستان و دەروازەری مونزیریە

🔴ئێستای ئاسمانی پارێزگای ئەنبار.. دروستبوونی هەوری ماماتۆس

🔴ئەم هەورانە نیشانەی بارینی بارانی بەخوڕ یان تەرزەیە

باران بارینی ئەمساڵ کاریگەرییەکی بەرچاوی هەبووە لە ژیانەوەی دەریاچە و ڕوبارەکاندا، جیاوازی وێنەکان یەک ساڵە

بــــۆچــی ڕۆژھــەڵاتــی نــاوەڕاســت بـــەنـــاوەنــدی مــلمــلانێ دادەنــرێــت؟

💠 بۆچی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەم ناوە ناودەبرێت؟
لە ڕاستییدا ناوی "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" تەنیا جوگرافیایی نییە، بەڵکو زاراوەیەکی کۆنی ئەوروپییە کە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا سەریهەڵدا.
ئەوروپا ئەم ناوچەیەی بەهەڵکەوتوو لە نێوان ڕۆژهەڵاتی نزیک (بەڵکان و تورکیا) و ڕۆژهەڵاتی دوور (چین و ژاپۆن) دادەنێت، هەر بۆیە ئەم ناوەی لێنراوە.
💠وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست:
🔹وڵاتانی کەنداو عەرەبێ : سعودیە، ئیمارات، کوێت، قەتەر، بەحرەین و عومان.
🔹 وڵاتانی شام: سوریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستین.
🔹 وڵاتانی گەورەی تر: عێراق، ئێران، تورکیا، میسر،یەمەن.
🔹ژمارەی دانیشتووانی ناوچەکە: زیاتر لە ٤٧٠ ملیۆن کەس
🔹 کۆی ڕووبەری ناوچەکە: نزیکەی ٧.٥ ملیۆن کیلۆمەتر دووجایە
💠سنووری جوگرافی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
هەموو ئەو وڵاتانەی دەکەونە ژێر ئەم دەستەواژەیە هاوبەشن لە بنەمای شوێن، کە دەکەونە ناوچەیەکی جوگرافیای گرنگ و جیاوازدا ، لە دەریای ناوەڕاستەوە لە ڕۆژئاواوە تا کەنداوی عەرەبی لە ڕۆژهەڵات درێژدەبنەوە و لە دەریای ڕەش و دەریای قەزوین لە باکوورەوە تا بیابانی گەورە و زەریای هیندی لە باشوور درێژدەبنەوە.
ئاووهەوای ناوچەکە بەگشتی وشک و نیمچە وشکە، ئەمەش کاریگەری لەسەر دابەشبوونی دانیشتووان و شارنشینی و شێوازی ژیان هەیە.
💠گرنگی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست:
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دڵی جیهانی داگیرکردووە و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە کاروباری ئایینی و کولتووری و ئابووری جیهاندا هەیە. لە ئەنجامدا لەلایەن وڵاتانی جیهان و بەتایبەتی زلهێزەکانەوە سەرنجێکی بەرچاوی پێدەدرێت. چەند هۆکارێکی بابەتیی وایکردووە كە ببێتە ناوەندی ململانێ نێودەوڵەتی و هەرێمی .دەتوانین ئەو هۆکارانە لەم خاڵانەی خوارەوە کورت بکەینەوە:
1- گرنگی ستراتیجی و جوگرافی:
ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خاوەنی شوێنێکی ستراتیژی گرنگە،کە کیشوەری ئاسیا و ئەوروپا و ئەفریقا بەیەکەوە دەبەستێت ، هەروەها دەکەوێتە یەکتربڕینی ڕێگا وشکانییەکانی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، و دەڕوانێتە سەر ژمارەیەکی زۆر لە ڕووبەرە ئاوییەکان ، لەوانە دەریای ناوەڕاست، دەریای سوور، دەریای قەزوین، دەریای عەرەبی و کەنداوی عەرەبی، هەروەها بەپێی چەمکی فراوانی ئەم زاراوەیە، زەریای هیندی و زەریای ئەتڵەسیش دەگرێتەوە.
هەروەها ناوچەکە کۆنتڕۆڵی ڕێڕەوی کەشتیوانی نێودەوڵەتی دەکات، چونکە خاوەنی گرنگترین ڕێڕەوە دەریاییەکانە ، وەک گەرووی بۆسفۆر، گەرووی دەردەنێل، گەرووی هورمز، کەنداوی عەرەبی، نۆکەندی سوێس، گەرووی بابو لمەندوب و جەبەل تاریق.
ئەمەش وایکردووە ناوچەکە ببێتە ڕێڕەوێکی سەرەکی بۆ گواستنەوەی وشکانی و دەریایی و ئاسمانی جیهانی،واتا خاڵی گرنگە بۆ بازرگانی نێودەوڵەتی، هەروەها شوێنێکی ستراتیژی سەربازی گرنگە بۆ دامەزراندنی بنکە سەربازییەکان لەو شوێنانەی کە ناوەندی وڵاتانی جیهانن، بەمەبەستی کۆنترۆڵکردنی ڕێگا دەریاییە ستراتیژیەکان و گەیشتن بە ئامانجە سەربازییەکان بەئاسانی.
2- گرنگی ئابوری:
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەوڵەمەندترین ناوچەکانی جیهانە لە ڕووی دەرامەتە سروشتییەکانەوە، خاوەنی دەرامەتی سروشتی فراوانە، بەتایبەتی سەرچاوەی وزە، بەپلەی یەکەم نەوت و گازی سروشتی. ئەم سەرچاوانە بناغەی ئابووری جیهانی نوێ پێکدەهێنن. خاوەنی زۆرترین یەدەگی دڵنیایی نەوتی جیهانە، کە دەگاتە نزیکەی ٥۰% واتە ٨٦٩.٦ ملیار بەرمیل، لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٢، بەڵام یەدەگی غازی سروشتی لە ناوچەکەدا گەیشتووەتە ٨١.٧ تریلیۆن مەتر سێجا لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٢.
ئەم دەرامەتە سروشتیانە گرنگییەکی زۆری بەناوچەکە بەخشیوە و زلهێزە جیهانییەکان هەوڵدەدەن سەرچاوەکانی ناوچەکە کۆنترۆڵ بکەن و دابینکردنی بەردەوام بۆ ئابوورییەکانیان مسۆگەر بکەن، بەمەش ناوچەکە بۆتە شوێنێک بۆ کێبڕکێ و ململانێ و ناکۆکی لە جیهاندا.
هەروەها ناوچەکە دەوڵەمەندە بەدەرامەتە کانزاییەکان وەک فۆسفات، ئاسن، زێڕ، جیوە، پۆتاش، جگە لە سامانی ئاژەڵ و ماسی و زەوییە کشتوکاڵییەکان.
3-گرنگی ڕەهەندی شارستانی و مرۆیی:
ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک لانکەی سێ ئایینی ئاسمانی و ناوەندی بڵاوبوونەوەیان بۆ جیهان گرنگییەکی گەورەی هەیە. هەروەها گرنگترین شوێنە پیرۆزەکانی ئەم ئایینانەی تێدایە ، ئەمەش وایکردووە ببێتە جێگەی سەرنجی ملیارەها کەس لە سەرانسەری جیهاندا.
ئەم ناوچەیە بەناوەندی شارستانییەتە کۆنەکان و سەدەکانی ناوەڕاست دادەنرێت، وەک شارستانیەتەکانی فیرعەونی، فینیقی، بابلی، سۆمەری، فارسی و ئیسلامی. ئەم شارستانیەتانە سەرکردایەتی جیهانیان دەکرد،و ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە داڕشتن و سەرهەڵدانی شارستانیەتی مۆدێرن گێڕا.و ئەو ململانێ و ڕووداوانەی لە ناوچەکەدا ڕوویاندا، ڕەوتی مێژوویان کێشا و کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر پێکهاتنی جیهانی نوێ هەبوو.
4-بۆماوەی مێژوویی و سنوورەکان
زۆرێک لە سنوورەکانی ئێستا لە دوای جەنگی جیهانی یەکەمەوە کێشراون، ئەمەش بووەتە هۆی ئاڵۆزی سیاسی کە تا ئەمڕۆش کاریگەرییەکانی بەردەوامە .
5-کێبڕکێی هەرێمی و نێودەوڵەتی و تێکەڵبوونی بەرژەوەندییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان بەشدارییان کردووە لە ئاڵۆزکردنی هەندێک لە قەیرانەکان، بەتایبەتی لە ژێر ڕۆشنایی گۆڕانکارییە خێراکانی سیاسی و ئابووریدا.

ئامادەکردنی مامۆستا حــسیـن عبد الکریم ڕۆستم

ئادمین / م. ڕێژیار

🔻تێپه‌ڕبونی كه‌شتیه‌كان به‌ گه‌روی هورمز راگیرا

🔷ڕۆیتەرز: کەشتیەکی ئێرانی بە بڵندگۆ و بەدەنگێکی بەرز هەمو کەشتیەکان ئاگاداردەکاتەوە کە تێپەڕین بە گەروی هورمزدا ڕێگەپێدراو نیە.

ڕێككەوتنی خۆر عەبدوللا :

ڕێككەوتنی خۆر عەبدوڵڵای نێوان عێراق و كوەیت دەگەڕێتەوە بۆ دوای ساڵی 2012، ئەمەش لە چوارچێوەی یەكلاكردنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان هەردوو وڵات دوای دەیان ساڵ لە گرژی بەهۆی لەشكركێشی عێراق بۆ سەر كوەیت لە ساڵی 1990.
لێرەدا كورتە مێژوویەك لە سەرەتای ئەم ڕێككەوتنە دەخەینەڕوو:
پاشخانی مێژوویی:
خۆر عەبدوڵڵا ڕێڕەوێكی ئاوییە كە دوورگەكانی بوبیان و وەربای كوەیتی لە كەناراوەكانی عێراق جیادەكاتەوە و گرنگترین دەرچەی دەریایی عێراقە بۆ كەنداو.
دوای 2003 حكومەتی عێراق و كوێت دەستیان بە هەنگاوەكانی باشتركردنی پەیوەندییەكان و چارەسەركردنی گرژییە سنوورییەكان كرد، ئەمەش بەپێی بڕیارەكانی ئەنجومەنی ئاسایش.
سەرەتای فەرمی ڕێكەوتنەكە:
لە ساڵی 2012 ڕێككەوتنێك لە نێوان حكومەتی عێراق (بە سەرۆكایەتی نوری مالیكی) و حكومەتی كوەیت واژۆ كرا، كە ناوی "رێككەوتننامەی ڕێكخستنی كەشتیوانی دەریایی لە گەرووی خۆر عەبدوڵڵا" بوو، ڕێككەوتنەكە بەپێی بڕیاری ژمارە 833ی ئەنجومەنی ئاسایش لە ساڵی 1993 واژۆ كراوە كە سنووری وشكانی و دەریایی نێوان هەردوو وڵاتی لەدوای جەنگی دووەمی كەنداو دیاریكردووە.
لە ساڵی 2013 پەرلەمانی عێراق لە ڕێگەی یاسای ژمارە 42ی ساڵی 2013 ڕێككەوتنەكەی پەسەند كرد، یاسایەك كە دواتر مشتومڕی دەستووری سەبارەت بە میكانیزمی دەنگدان (ئایا بە زۆرینەی دوو لەسەر سێ بوو یان نا) لێكەوتەوە.
گرنگترین خاڵەكانی ڕێككەوتنەكە:
ڕێككەوتنەكە ڕێكەوتنی كەشتیوانی هاوبەشی دەریایی لە گەرووی خۆر عەبدوڵڵا ڕێكدەخات.
جەخت لەسەر ڕێزگرتن لە سەروەری یەكتر و دەستەبەركردنی سەلامەتی كەشتیوانی و دامەزراندنی كەناڵ و بەندەرەكانی كەشتیوانی بە شێوەیەك دەكات كە زیان بە هەردوو وڵات نەگەیەنێت.
ڕێككەوتنەكە سنوورێكی نوێی دانەمەزراند، بەڵكو ڕێكخستنی كەشتیوانی بەپێی ئەوەی پێشتر لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە دیاریكرابوو.
تێبینی گرنگ:
لە كاتێكدا هەردوو حكومەت لەسەری ڕازی بوون، بەڵام ڕێككەوتنەكە ڕووبەڕووی ئاستەنگی بەرچاو بووەوە،و دواتر ئەمە لە لایەن بەشێك لە سیاسەتمەدارانی عێراقەوە ڕەتكرایەوە، ئەوان بە پێشێلكردنی سەروەری عیراقیان زانی بەسەر ئاوەكانیدا، بەتایبەتی دوای دروستكردنی بەندەری موبارەك ئەلكبیر لە كوێت، كە هەندێكیان بە سنوورداركردنی كەشتیوانی عێراقییان زانی، دواتر ئەم مشتومڕە دوای بڕیارەكەی دادگای فیدراڵی لە ساڵی 2023 بۆ هەڵوەشاندنەوەی یاسای پەسەندكردنی ڕێككەوتنەكە پەرەی سەند
پێشهاتەكانی ئەم دواییە:
سەرۆك كۆماری عیراق و سەرۆك وەزیران دوو تانەیان لە دژی بڕیارەكەی دادگا تۆمار كرد و داوا لە دادگا كرا كە بە دۆسیەكە بچێتەوە.
دوو دانیشتنەكە بۆ كۆتایی مانگی نیسان و دواتر بۆ كۆتایی مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٥ دواخرا، بەبێ ئەوەی دانیشتنی گشتی ئەنجام بدرێت.
ڕۆژی 19ی حوزەیرانی 2025، نۆ دادوەر (شەش دادوەری هەمیشەیی و سێ یەدەگ) دەستلەكاركێشانەوەی خۆیان لە دادگای باڵا ڕاگەیاند.
هۆكاری دەستلەكاركێشانەوەی ئەوان بۆ فشارە ناوخۆییەكان و ناكۆكی نێوانیان و ئەنجومەنی باڵای دادوەری بووە، بەتایبەتی سەبارەت بە بەڕێوەبردنی سەرۆكی دادگا و جێبەجێكردنی ئەو دانیشتنانەی پەیوەستن بە دۆسیەی خۆر عەبدوڵا و مووچەی كوردستان.
پەرلەمانتار ڕائید مالیكی ئاماژەی بەوەدا كە "فشارەكان" بەهۆی دۆسیەی خۆر عەبدوڵڵا بووە، ونیگەرانی دەربڕی لەوەی "دادگا بۆتە ئامرازێك بەدەست حكومەت و دەسەڵاتە باڵاكانەوە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاكان.
ئەنجام و كاریگەرییەكانی:
لەگەڵ قبوڵكردنی دەستلەكاركێشانەوەكان، ژمارەی ئەندامانی دادگا دادەبەزێت بۆ خوار نیسابی یاسایی، ئەمەش ڕێگری دەكات لە توانای دانیشتن و دەركردنی بڕیار تا ئەو كاتەی ئەندامی نوێ دەستنیشان دەكرێت.
بە وتەی چاودێران و پەرلەمانتاران.ئەم ڕووداوە پێشینەیەكی مەترسیدار بۆ سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری و هاوسەنگی هێزەكان لە وڵاتدا دادەنێت،
پوختە:
دۆسیەی خۆر عەبدوڵڵا گرژی سیاسی و قەزایی بەدوای خۆیدا هێنا، بەو پێیەی ناكۆكی دەستووری لە تێكەڵەیەك لە فشارە ناوخۆییەكان ڕەنگدانەوەی هەبوو، ئەمەش وایكرد ژمارەیەكی بێ وێنەی دادوەر دەست لەكاربكێشنەوە، ودادگای فیدراڵی كێشایە ناو قەیرانێكی دەستوورییەوە و گومانی لەسەر سەربەخۆیی وڵات دروستكرد.
ئامادەكردنی /ئاواز سەلیم عەبدولڵا

کتێبی کاریگەری فاکتەری نەوت و گاز لەسەر پێگەی
سیاسی و ئابوری هەرێمی کوردستان بەشێوەی pdf

هەر بەرێزیک دەیەوێ با لە کۆمێنت ئاگادارمان بکاتەوە

کتێبی هەژمونی نەوت وەرچەرخان لەتەرازووی هێزە
جیهانییەکاندا بەشێوەی pdf

هەر بەرێزیک دەیەوێ با لە کۆمێنت ئاگادارمان بکاتەوە

بە گوێرەى ڕاگەیەنراوى کەشناسى هەرێم، لە "مەرزى کێلێ" یەک مەتر بەفر باریوە..

کتێبی زەوی ناسی لە سایەی قەرئان و فەرموودە
بەشێوەی pdf

هەر بەرێزیک دەیەوێ با لە کۆمێنت ئاگادارمان بکاتەوە