04/10/2026
خوێندنەوەیەک بۆ فەرمایشتەکەی خوای گەورە:
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
﴿حَتَّىٰ إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ ۚ كَلَّا ۚ إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا ۖ وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ﴾
[المؤمنون: 99–100]
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
١. ساتەوەختی دەرکەوتنی ڕاستی
هەردوو ئایەتەکە وەسفی ساتێک دەکەن کە لە هیچ ساتێکی تری ژیانی مرۆڤ ناچێت؛ ساتی ئامادەبوونی مردن و دەرکەوتنی ئەوەی کە دواخرابوو یان لەبیرکرابوو. لەو کاتەدا دونیا بە هەموو ڕازاوەییەکانیەوە پاشەکشە دەکات، و مرۆڤ دەکەوێتە بەردەم ڕاستیی چارەنووس. ئەوەی پێی وابوو دوورە دەبێتە ئامادە و دیار، و ئەوەی دوایدەخست دەبێتە داواکراوی دەستبەجێ. ئەمە ئەو ساتەیە کە مرۆڤ تێیدا بۆی دەردەکەوێت تەمەن بۆ هەمیشە موڵکی ئەو نەبووە، وە ئەو دەرفەتانەی کە وا دیاربوون کۆتاییان نایەت، سنووردار بوون.
٢. «رَبِّ ارْجِعُونِ»… ئاواتێک کە وەڵام نادرێتەوە
یەکەم شت کە کەسی سەرەمەرگ داوای دەکات، وەک ئایەتەکە وێنای دەکات، گەڕانەوەیە: ﴿رَبِّ ارْجِعُونِ﴾ (پەروەردگارا بِمگێڕنەوە). داوای سامانی زیاتر، پۆست، یان خۆشییەکی نوێ ناکات، بەڵکو داوای دەرفەتێکی تر دەکات بۆ کارکردن (کردەوەی چاک). ئەمەش بەهای کات پاش لەدەستچوونی دەردەخات؛ ڕەنگە مرۆڤ هەست بە بەهای کاتژمێرێک نەکات کاتێک خاوەنیەتی، بەڵام ئاواتەخوازی تەنها یەک چرکەیە کاتێک توانای گەڕاندنەوەی لەدەست دەدات.
٣. «لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا»
ئایەتەکە بە ڕوونی ئەوە دەردەخات کە مرۆڤ چی بە گرنگ دەزانێت کاتێک تەمەنی کۆتایی دێت: کردەوەی چاک. وتی: ﴿لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ﴾ (بەڵکو لەوەی بەجێم هێشتووە کردەوەیەکی چاک بکەم). وەک ئەوەی مرۆڤ لەو کاتەدا ببینێت کە زۆرێک لەو شتانەی لە ژیاندا سەرقاڵیان کردبوو شایەنی ئەوە نەبوون ئەو هەموو کاتەی بۆ تەرخان بکات، وە ئەو خێرەی کە دەیتوانی بیکات لەپێشتر بووە بۆ پێشخستن و دواخستنی سەرقاڵکەرەکان.
٤. بۆچی وتی: «فِيمَا تَرَكْتُ»؟
لە فەرمایشتی ﴿فِيمَا تَرَكْتُ﴾دا مانایەکی قووڵ هەیە؛ ژیان کۆتایی هات، کارەکان وەستان، وە ئەوەی مرۆڤ لە دوای خۆی جێی هێشتووە بووەتە ڕابردوو و ناتوانێت بۆی بگەڕێتەوە. ئەو سامانەی کۆی کردەوە، ئەو پێگەیەی هەوڵی بۆ دا، و ئەو پڕۆژانەی سەرقاڵی کردن، هەموویان کەوتنە دوایەوە. بەڵام ئەو کردەوە چاکەی کە بۆ خوای گەورەی پێشکەش کردووە، ئەوەیە کە دەبوو ببێتە توێشووی ڕاستەقینەی.
٥. «كَلَّا»… سەردەمی کارکردن کۆتایی هات
وەڵامە یەزدانییەکە بە یەکلاکەرەوەیی دێت: ﴿كَلَّا﴾ (نەخێر، هەرگیز). هیچ گەڕانەوەیەک بۆ دونیا نییە دوای مردن بۆ کارکردن و تاقیکردنەوە. ئەم وشە کورتە مانایەکی مەزن هەڵدەگرێت: قۆناغێک هەیە بۆ کارکردن، و قۆناغێک هەیە بۆ لێپرسینەوە، وە مرۆڤ ناتوانێت بە ویستی خۆی لە دووەمەوە خۆی بگوازێتەوە بۆ یەکەم. لەبەر ئەوە، گەورەترین دانایی ئەوەیە مرۆڤ پێش ئەوەی بگاتە ئەو ساتەی ئاواتی کارکردن دەخوازێت و ناتوانێت، کار بکات.
٦. مرۆڤ کاتی کۆتایی نازانێت
ئایەتەکە کاتێکی دیاریکراو نادات بە مرۆڤ بۆ مردنی، بۆیە دروست نییە ژیانی لەسەر ئەم بیرۆکەیە بونیاد بنێت: «کاتێک گەورە بووم کردەوەی چاک دەکەم»، یان «کاتێک سەرقاڵییەکانم تەواو بوون تەوبە دەکەم». چونکە مردن چاوەڕێی تەواوبوونی پڕۆژەکان و گەیشتن بە تەمەنێکی دیاریکراو ناکات. خوای گەورە دەفەرموێت: ﴿وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ﴾ [لقمان: 34] (هیچ کەسێکیش نازانێت لە چ زەوییەکدا دەمرێت). لێرەوە گرنگیی ئەوە دەردەکەوێت کە چاکسازی و تەوبە و کردەوەی چاک ببنە بەشێک لە ژیانی ڕۆژانە، نەک پڕۆژەیەکی دواخراو.
٧. بەرزەخ… ئەو قۆناغەی کە گەڕانەوەی لە دوایدا نییە
ئایەتەکە بە فەرمایشتی خوای گەورە کۆتایی دێت: ﴿وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ﴾ (وە لە دوایانەوە بەرزەخێک هەیە تا ئەو ڕۆژەی زیندوو دەکرێنەوە). بەرزەخ ئەو بەربەست و قۆناغە جیاکەرەوەیەیە لە نێوان دونیا و قیامەتدا. بەمەش ئایەتەکە زنجیرەیەکی ڕوون دەکێشێت: ژیانی دونیا، پاشان مردن، پاشان بەرزەخ، پاشان زیندووبوونەوە. کەواتە هیچ گەڕانەوەیەک بۆ دونیا نییە دوای مردن بۆ دەستپێکردنەوەی کارەکان، بەڵکو مرۆڤ دەگوازرێتەوە بۆ قۆناغێکی تر لە قۆناغەکانی چارەنووس.
٨. بەهای تەوبە پێش لەدەستچوونی کات
ئەم ئایەتە تەنها بانگەوازێک نییە بۆ ترس، بەڵکو بۆ دەستپێشخەرییە. تا مرۆڤ لە ژیاندا مابێت، دەرگای تەوبە و کارکردن کراوەیە. خوای گەورە دەفەرموێت: ﴿وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾ [النور: 31] (ئەی باوەڕداران، هەمووتان تەوبە بکەن و بگەڕێنەوە بۆ لای خوا بۆ ئەوەی سەرفراز بن). وە پێغەمبەر ﷺ دەفەرموێت: «إن الله يقبل توبة العبد ما لم يغرغر» (خوای گەورە تەوبەی بەندە قبوڵ دەکات تا ئەوکاتەی گیان ناگاتە قورگی "سەرەمەرگ") الترمذي و ابن ماجه ڕیوایەتیان کردووە. بۆیە دواخستنی تەوبە سەرکێشییەکی مەترسیدارە کە مرۆڤ زامنی ناکات.
٩. چی لە دوای خۆمان جێدەهێڵین؟
ئایەتەکە مرۆڤ هان دەدات بۆ پرسیارێکی کرداری: کاتێک ژیانم کۆتایی دێت چی جێدەهێڵم؟ سامان، موڵک و ماڵ، و نازناوەکان یاوەری مرۆڤ ناکەن بۆ ناو گۆڕەکەی. پێغەمبەری خوا ﷺ دەفەرموێت: «يتبع الميت ثلاثة: أهله وماله وعمله، فيرجع اثنان ويبقى واحد؛ يرجع أهله وماله ويبقى عمله» (سێ شت دوای مردوو دەکەون: کەسوکاری، سامانی، و کردەوەکەی، دووانیان دەگەڕێنەوە و یەکێکیان دەمێنێتەوە؛ کەسوکار و سامانەکەی دەگەڕێنەوە و کردەوەکەی دەمێنێتەوە) متفق عليه. لە جوانترین ئەو شتانەی کە مرۆڤ دەتوانێت جێیان بهێڵێت: خێرێکی بەردەوام (صدقة جارية)، زانستێکی بەسوود، پەروەردەیەکی چاک، و شوێنەوارێکی باشە لە ژیانی کەسانی تردا.
١٠. ئەو پەیامەی کە دەبێت ئەمڕۆ پێی بژین
دانایی لەوەدا نییە مرۆڤ چاوەڕێی ساتی مردن بکات تا بەهای کردەوەی چاک بزانێت، بەڵکو لەوەدایە پەیامەکە تێبگات پێش گەیشتنی ئەو ساتە. هەموو بەیانییەک دەرفەتێکە، هەموو هەڵوێستێک دەتوانێت ببێتە کردەوەیەکی چاک، هەموو ستەمێک دەکرێت چاک بکرێتەوە، هەموو ناکۆکییەک دەتوانرێت کۆتایی پێ بهێنرێت، و هەموو کەمتەرخەمییەک دەکرێت قەرەبوو بکرێتەوە. وەک ئەوەی هەردوو ئایەتەکە بە زیندووەکان بڵێن: چاوەڕێ مەبە بڵێیت «رَبِّ ارْجِعُونِ»؛ تا ئەمڕۆت لەبەردەستدایە، هەر ئەمڕۆ کار بکە. چونکە مردن دەرگای کارکردن دادەخات، بەڵام ژیان هێشتا دەرفەتی هەڵبژاردن بە مرۆڤ دەبەخشێت.
سەرچاوەکان لە قورئان و سوننەتەوە:
* سورة المؤمنون، ئایەتی ٩٩-١٠٠: بنچینەی بابەتەکە و دیمەنی داواکردنی گەڕانەوە دوای مردن.
* سورة لقمان، ئایەتی ٣٤: ﴿وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ﴾.
* سورة المنافقون، ئایەتی ١٠: ﴿وَأَنفِقُوا مِن مَّا رَزَقْنَاكُم... مِن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ﴾.
* سورة النور، ئایەتی ٣١: ﴿وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ﴾.
* سورة الحديد، ئایەتی ٢٠: بیرخستنەوەیەک بە ڕاستیی ژیانی دونیا و لەناوچوونی.
* صحيح البخاري و صحيح مسلم: فەرموودەی «يتبع الميت ثلاثة...».
* سنن الترمذي و سنن ابن ماجه: فەرموودەی «إن الله يقبل توبة العبد ما لم يغرغر».
