10/07/2024
MANGKHAP PHANIT
- Kharkhui Raleng
LuisÄo luishom, theimachi pÄimachi lingkupser kahaiwui thili kumkhawui alungli phanit khalalei zaikora saser, mayonserhailaga Marang kachÄng hili hina khamang kashai kakupanada khamayona phanit hili "MANGKHAP PHANIT" hoya.
LuisÄo luishom kupser kahai eina Kha̱ chiwui Äwunga kala Hangva̱ Wungnao bingna langshi samihaowa.
Kachang khani kathum kumva̱ kumvÄzÄt panglak eina ngaheisangda pheipÄngla masit tittit haoda khanan-khanÄ raikhui khavai khalÄkala matei, vÄhongnaola matei kachichawui khalalei athishurda MANGKHAP phanit hili khamor chÄtlak eina phÄshak kala kachichashi luiyamli hargui shunvÄda sÄla, khorla Ämeowa li vÄpha̱da Äthei Ärai lingsang kahai chi arema mangasÄ khavai (heiun ungkhavai) vÄsuihaiya.
Phanit alungli leila kashunglak eina ngapha̱sÄi. Lei ngapha̱ thangva ruichumnao bingla kala khami kharÄ bingla ngathor zimik kashok eina Leingaphali vada yorkhui ngarok kala lokhui ngaroka. Hithanga ot makhalo kala ot makhayora bingla shanvÄi chonvÄi mathasek eina shaksÄlaga rÄyangpama.
S. KÄnreina kahang "Achalakhawui lei khanganong chithada arui thotva masarar mana kala makÄngaphan phayaimana. Apong akhali phaningakha, hikathawui apongli aruihonwui Tangkhul mithotli khararthotwui Tangkhulna shÄkha shida thangmeimei. Hi Ina hangshapa kaje Iwui mik eina achalakhawui eina sakhara Lei khangapha chi thuikathei mang maningla thuikazangla thuizanga".
Mangkhap hiliya phanitna chilala lumshilao masaphalungmana. K*mkhali zaki kachi kashak kaza chotlak eina ngaransang kahai hi kachikathava mazakhuila mawon sathui kahaila leihaoda kharingra kharingzat ngayarkaza neida ringphalak eina shakzarumda mangkhapa.
Shimli pamlaga khamor chatlak eina phÄshak phazÄda mÄthei mÄreng, ngasotnao bingli khor, zam ngatha̱mang kala han ngatha̱shailaga khami khara binglila ra̱shak shirei khuimida shim ngÄnchiri eina kapam chimaya.
Achalakha Mangkhap hi kathada mayonsa khala kachi lairikli pakhuilaga kala khararnao bingli ngahan maronlaga aruihon Ina Hunphun wuili teomeikha ngaheo khayang chitharan Mangkhap phanit khamayon hi Hunphun Hanga̱ Wungnaona langshi samida phanit hitharan mayonra kachi yaruili vaomalanmi haowa kala sÄ tÄithatlaga maningakha sÄrei zangshai ngaroklaga phanit hili ngasamkhui ngaroka.
Khareli harkho yangda Ämeowali kapha̱ kala suikahai chi aja̱ Khorumshimli Ithumwui heiun ungkhavai Vareli mingzÄiya. Achalakha Mangkhap phanitli Leingapha̱ kasa chi ajava matheilui mana kha atam atamli Vareshi lÄÄ khangahan hi khuika ngarokdalei.
Awo-ayi ngarÄna mayonrÄ kasa Tangkhul ngashan, phanit phanao Ithum mayonsa.
Mangkhap Phanit ringphameiranu.
KAKHALAT TEOMEIKHA
1) Marang: July
2) Langshi sami haowa : Kakmi haowa (atam kak-khami)
3) K*mva̱ kumvÄzÄt: K*mkhali zaki kachi zat/kashak kaza
4) Ngaheisangda; Ngaransangda/ngarangkasang
5) Pheipang masit tittit (Pheipang khamasit) : Ot panglak eina sahaoda panghui/pheihui khangahi (pangringkor/pheiringkor ngalem chili ahui kashok)
6) Khanan-khanÄ raikhui khavai: Phasa kachot kakhanang raikhui khavai
7) Suikahai: Khokharum/seiha kasa
8) Leingapha:Market
9) Mathei mÄreng : Relatives/Kin
10) Khorumshim : Church
REFERENCES:
1) Wung (Tangkhul) Naga Okthot Mayonza by T. Luikham, ex. MLA
2) Tangkhul Ringphatyan by S. Kanrei Shaiza, Retired Master, Ukhrul Government High School 1970