06/09/2026
ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ଗୌରବମୟ। ମାନବ ଇତିହାସର ପୁରାତନ ପ୍ରସ୍ଥର ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଧୁନିକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଯାତ୍ରା ରହିଛି। ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରୋଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ:
୧. ପ୍ରାଚୀନ ଯୁଗ ଓ ପୌରାଣିକ ଗାଥାପ୍ରାଚୀନ ନାମ:
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଓଡ଼ିଶା ମୁଖ୍ୟତଃ କଳିଙ୍ଗ, ଉତ୍କଳ, ଓଡ୍ର, ଏବଂ କୋଙ୍ଗୋଦ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା ।ପୌରାଣିକ ଉଲ୍ଲେଖ: ମହାଭାରତ, ପୁରାଣ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ 'ମହାଗୋବିନ୍ଦ ସୁତ୍ତ'ରେ କଳିଙ୍ଗର ବୀରତ୍ୱ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୬୧ ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟସ୍ଥ ଦୟା ନଦୀ କୂଳରେ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ ଏବଂ କଳିଙ୍ଗ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଯୁଦ୍ଧର ରକ୍ତପାତ ଦେଖି ଅଶୋକଙ୍କ ହୃଦୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ସେ ଚଣ୍ଡାଶୋକରୁ ଧର୍ମାଶୋକରେ ପରିଣତ ହୋଇ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
ମହାମେଘବାହନ ଖାରବେଳ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଚେଦି ବଂଶର ମହାପ୍ରତାପୀ ରାଜା ଖାରବେଳ କଳିଙ୍ଗର ଗୌରବକୁ ଶୀର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଉଦୟଗିରିର ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖରୁ ସୂଚନା ମିଳିଥାଏ।
୨. ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଓଡ଼ିଶା (ରାଜବଂଶ ଓ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ)ଓଡ଼ିଶାର ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଇତିହାସ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଏବଂ ସଂସ୍କୃତିର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଯୁଗ ଥିଲା:
ଭୌମକର ଓ ସୋମବଂଶ:
ଏହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ଶୈବ ଏବଂ ଶାକ୍ତ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ଅନ୍ୟତମ।
ଗଙ୍ଗ ବଂଶ: ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗ ଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁରୀର ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ଲାଙ୍ଗୁଳା ନରସିଂହ ଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା।
ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ: ଗଜପତି କପିଳେନ୍ଦ୍ର ଦେବଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ଓଡ଼ିଶାର ସୀମା ଗଙ୍ଗାଠାରୁ କାବେରୀ ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିଲା।ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅବସାନ ୧୫୬୮ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶାର ଶେଷ ସ୍ୱାଧୀନ ହିନ୍ଦୁ ରାଜା ମୁକୁନ୍ଦ ଦେବ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାସ୍ତ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ଆଫଗାନ ଏବଂ ପରେ ମୁଗଲ ଶାସନ ଅଧୀନକୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲା।
୩. ମରାଠା ଓ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନମରାଠା ଶାସନ :
୧୭୫୧ ମସିହାରେ ମରାଠାମାନେ ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସମୟରେ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ବହୁତ ଉନ୍ନତି ହୋଇଥିଲା।
ବ୍ରିଟିଶ ଆଗମନ ୧୮୦୩ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ମରାଠାମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ଓଡ଼ିଶାକୁ ନିଜ ଅଧୀନକୁ ନେଇଥିଲା।
ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହ ୧୮୧୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଓଡ଼ିଶାର ବୀର ପାଇକମାନେ ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସଶସ୍ତ୍ର ସଂଗ୍ରାମ 'ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହ' କରିଥିଲେ।
ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ୧୮୬୬ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସର ଏକ କଳା ଅଧ୍ୟାୟ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରଶାସନିକ ଅବହେଳା ଯୋଗୁଁ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାୟ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ଜନସଂଖ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।
୪. ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ (ଆଧୁନିକ ଯୁଗ)ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷର ସଂଗ୍ରାମ ପରେ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଓଡ଼ିଶା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ପାଇଲା:
ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ ୧୯୦୩ ମସିହାରେ ଉତ୍କଳ ଗୌରବ ମଧୁସୂଦନ ଦାସଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାଭାଷୀ ଅଞ୍ଚଳର ଏକତ୍ରୀକରଣ ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ ତେଜିଥିଲା।୧ ଏପ୍ରିଲ ୧୯୩୬ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ହୋଇଥିବା ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ବନିଲା। ଏହି ଦିନକୁ ଆମେ ପ୍ରତିବର୍ଷ 'ଉତ୍କଳ ଦିବସ' ଭାବେ ପାଳନ କରୁ। ସେତେବେଳେ କଟକ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୯୪୮ ମସିହାରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେଲା।