तुषार भ. कुटे

Enrollment for Coding for Kids!

एमिली हार्टचे रंजक प्रकरण आणि एआय

तंत्रज्ञानाचा मूळ उद्देश हा मानवी जीवन अधिक सुखकर करणे आणि प्रगतीच्या नवीन वाटा शोधणे हा असतो. परंतु, जसजसे तंत्रज्ञान अधिक प्रगत आणि सर्वसामान्यांच्या आवाक्यात येऊ लागले आहे, तसतसा त्याचा वापर केवळ विधायक कामांसाठीच नव्हे, तर मानवी मानसिकतेशी खेळण्यासाठी आणि फसवणुकीसाठीही होऊ लागला आहे. सध्या 'जनरेटिव्ह एआय' या तंत्रज्ञानाने संपूर्ण जगात मोठी खळबळ उडवून दिली आहे. हे तंत्रज्ञान इतके प्रगत झाले आहे की, ते हुबेहूब माणसांसारखे दिसणारे चेहरे, आवाज आणि चित्रे काही सेकंदात तयार करू शकते. याच तंत्रज्ञानाचा अत्यंत कल्पक पण तितकाच भयंकर आणि फसवणुकीचा वापर करून एका २२ वर्षीय भारतीय विद्यार्थ्याने अमेरिकेतील लाखो लोकांना अक्षरशः वेड लावले आणि घरबसल्या हजारो डॉलर्सची कमाई केली. 'एमिली हार्ट' या नावाने अमेरिकेत प्रचंड लोकप्रिय झालेली एक 'इन्फ्लुएन्सर' प्रत्यक्षात कोणतीही जिवंत स्त्री नसून ती केवळ एका संगणकीय अल्गोरिदमने आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेने तयार केलेली एक आभासी प्रतिमा होती, हे सत्य जेव्हा 'वायर्ड' आणि 'एनडीटीव्ही' सारख्या वृत्तसंस्थांनी उघडकीस आणले, तेव्हा संपूर्ण जगाला मोठा धक्का बसला. तंत्रज्ञान आणि मानवी लालसेचा हा एक अत्यंत धक्कादायक आणि डोळे उघडणारा अध्याय आहे.

या संपूर्ण प्रकरणाच्या मुळाशी 'सॅम' (Sam - ओळख लपवण्यासाठी वापरलेले टोपणनाव) नावाचा एक बावीस वर्षांचा भारतीय विद्यार्थी आहे. सॅम हा वैद्यकीय शास्त्राचा विद्यार्थी असून तो भविष्यात एक अस्थिरोगतज्ज्ञ बनण्याचे स्वप्न पाहत आहे. आपले वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण करत असताना त्याला पैशांची मोठी चणचण भासत होती. त्याला पुढील शिक्षणासाठी आणि चांगल्या भविष्यासाठी अमेरिकेत स्थायिक व्हायचे होते, परंतु त्यासाठी लागणारा प्रचंड मोठा निधी उभा करणे त्याला भारतात शक्य वाटत नव्हते. आजच्या काळात इंटरनेटवर पैसे कमवण्याचे अनेक सोपे मार्ग उपलब्ध आहेत, हे सॅमला चांगलेच ठाऊक होते. त्याने तंत्रज्ञानाचा अभ्यास करून ऑनलाईन पैसे कमवण्याचा एक अत्यंत वेगळा आणि वादग्रस्त मार्ग निवडला. सुरुवातीला त्याचा हेतू केवळ काही पैसे कमवून आपली आर्थिक अडचण दूर करणे एवढाच होता. त्याने कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित काही टूल्सचा वापर करून बिकिनी घातलेल्या एका तरुण आणि आकर्षक मुलीचे फोटो तयार करण्यास सुरुवात केली. पण इंटरनेटवर अशा प्रकारचा 'कंटेंट' आधीच प्रचंड प्रमाणात उपलब्ध असल्यामुळे त्याला अपेक्षित यश मिळत नव्हते.

कोणत्याही व्यवसायात किंवा तंत्रज्ञानाच्या प्रयोगात योग्य रणनीती ही सर्वात महत्त्वाची असते. सॅमने हीच रणनीती आखण्यासाठी चक्क गुगलच्या 'जेमिनी' या प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्तेचाच सल्ला घेतला. त्याने जेमिनीला विचारले की सोशल मीडियावर एखादे बनावट अकाउंट किंवा इन्फ्लुएन्सरचे खाते अत्यंत कमी वेळात प्रचंड यशस्वी आणि लोकप्रिय कसे करावे? या प्रश्नावर गुगलच्या एआयने त्याला जो सल्ला दिला, तो खऱ्या अर्थाने अमेरिकेच्या सामाजिक आणि राजकीय मानसिकतेचे अचूक विश्लेषण करणारा होता. एआयने सॅमला असा सल्ला दिला की, जर त्याला जलद यश हवे असेल, तर त्याने अमेरिकेतील एका विशिष्ट वर्गाला, म्हणजेच 'कंझर्व्हेटिव्ह' किंवा 'मागा' (MAGA - Make America Great Again) विचारसरणीच्या लोकांना आपले लक्ष्य बनवावे. अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे समर्थन करणारा हा एक अत्यंत मोठा आणि कट्टर गट आहे. एआयच्या मते, अमेरिकेतील वयस्कर आणि पुराणमतवादी पुरुष हे सोशल मीडियावर अशा प्रकारच्या विचारांना प्रचंड दाद देतात, ते अत्यंत एकनिष्ठ फॉलोअर्स असतात आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्यांच्याकडे खर्च करण्यासाठी भरपूर पैसा असतो.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेने दिलेला हा व्यावसायिक आणि मानसशास्त्रीय सल्ला सॅमने तंतोतंत पाळला. त्याने 'एमिली हार्ट' या नावाची एक संपूर्ण बनावट पण अत्यंत आकर्षक अशी 'परसोना' किंवा व्यक्तिरेखा तयार केली. एमिली हार्ट ही दिसायला अगदी हॉलीवूड अभिनेत्री जेनिफर लॉरेन्ससारखी सुंदर, सोनेरी केसांची आणि गोरीपान अमेरिकन तरुणी होती. तिचे प्रोफाईल असे रंगवण्यात आले होते की ती पेशाने एक परिचारिका आहे, ती ख्रिश्चन धर्माचे अत्यंत कट्टर पालन करते आणि ती डोनाल्ड ट्रम्प यांची मोठी समर्थक आहे. सॅमने 'जनरेटिव्ह एआय'चा वापर करून एमिलीचे अत्यंत हुबेहूब आणि खऱ्या वाटणाऱ्या फोटोंची एक मोठी मालिकाच तयार केली. या फोटोंमध्ये एमिली अमेरिकेचा झेंडा हातात घेऊन उभी असलेली, हातात बंदूक घेऊन गोळीबाराचा सराव करणारी, बिअर पिताना आणि बर्फावर मासेमारी करताना दाखवली गेली. या सर्व गोष्टी अमेरिकेतील उजव्या विचारसरणीच्या आणि 'मागा' समर्थकांच्या अत्यंत जिव्हाळ्याच्या आणि आवडीच्या होत्या. सॅमने केवळ फोटोच नाही, तर त्या फोटोंना दिलेल्या कॅप्शन्स देखील अत्यंत विचारपूर्वक आणि त्या विशिष्ट विचारसरणीला प्रक्षुब्ध करणाऱ्या टाकल्या होत्या.

सोशल मीडियाचे अल्गोरिदम कसे काम करतात, हे सॅमने अचूक ओळखले होते. इंटरनेटवर जो कंटेंट लोकांच्या भावना भडकावतो, त्यांना विशिष्ट राजकीय भूमिकेवर ठाम राहण्यास प्रवृत्त करतो, तो कंटेंट सर्वात जास्त 'व्हायरल' होतो. सॅम दररोज अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने एमिली हार्टच्या अकाउंटवरून पोस्ट करत असे. त्याच्या एका पोस्टमध्ये एमिली हातात बंदूक घेऊन उभी होती आणि खाली अत्यंत आक्रमक कॅप्शन लिहिली होती: "जर तुम्हाला मला अनफॉलो करण्याचे कारण हवे असेल तर हे ऐका: येशू ख्रिस्त हाच आमचा राजा आहे, गर्भपात करणे हा एक मोठा खून आहे आणि सर्व बेकायदेशीर स्थलांतरितांना देशातून हाकलून दिले पाहिजे." या प्रकारच्या अत्यंत जहाल आणि ध्रुवीकरण करणाऱ्या पोस्ट्समुळे अमेरिकेतील पुराणमतवादी पुरुष अक्षरशः एमिलीच्या प्रेमात पडले. या लोकांचा असा ठाम विश्वास बसला होता की एमिली ही एक खरीखुरी, सुंदर आणि त्यांच्या राजकीय विचारांशी शंभर टक्के सहमत असलेली एक परिपूर्ण अमेरिकन तरुणी आहे.

या संपूर्ण बनावट खेळाचे जे आर्थिक आणि तांत्रिक परिणाम समोर आले, ते खरोखरच चक्रावून टाकणारे होते. सॅमच्या या रणनीतीमुळे एमिली हार्टचे अकाउंट इन्स्टाग्रामवर प्रचंड वेगाने व्हायरल झाले. त्याने पोस्ट केलेल्या प्रत्येक 'रील'ला तब्बल ३ दशलक्ष, ५ दशलक्ष आणि काही रील्सला तर १० दशलक्षांहून अधिक व्ह्यूज मिळू लागले. इन्स्टाग्रामच्या अल्गोरिदमला हा कंटेंट इतका आवडला की त्याने तो जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवला. अवघ्या एका महिन्याच्या आत एमिली हार्टला इन्स्टाग्रामवर १० हजारांहून अधिक अत्यंत कट्टर आणि निष्ठावान फॉलोअर्स मिळाले. पण सॅमचा मुख्य उद्देश केवळ प्रसिद्धी मिळवणे हा नव्हता, तर त्याला या प्रसिद्धीचे रूपांतर थेट पैशात करायचे होते. यासाठी त्याने 'फॅनव्ह्यू' नावाच्या एका प्लॅटफॉर्मचा आधार घेतला. फॅनव्ह्यू हे प्रसिद्ध 'ओन्लीफॅन्स' या प्लॅटफॉर्मला टक्कर देणारे एक ॲप आहे, जिथे लोक पैसे देऊन 'एक्सक्लुझिव्ह' आणि उत्तेजक फोटो किंवा व्हिडिओ पाहू शकतात. सॅमने आपल्या इन्स्टाग्रामवरील फॉलोअर्सना या फॅनव्ह्यू अकाउंटवर खेचून आणले.

फॅनव्ह्यूवर अधिक पैसे मिळवण्यासाठी सॅमने तंत्रज्ञानाची आणखी एक पातळी ओलांडली. त्याने एक्स (पूर्वीचे ट्विटर) या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मच्या 'ग्रोक एआय'चा वापर करण्यास सुरुवात केली. ग्रोक एआय हे इतर अनेक एआय टूल्सपेक्षा थोडे अधिक मोकळे आणि कमी निर्बंध असलेले टूल मानले जाते. या टूलच्या मदतीने सॅमने एमिली हार्टचे अत्यंत उत्तेजक आणि 'सॉफ्टकोअर' स्वरूपाचे बनावट फोटो तयार केले आणि ते फॅनव्ह्यूवर अपलोड केले. एमिली हार्ट ही एक खरी व्यक्ती आहे या भ्रमात असलेल्या हजारो अमेरिकन पुरुषांनी हे फोटो पाहण्यासाठी आणि एमिलीसोबत चॅटिंग करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर पैसे मोजायला सुरुवात केली. सॅमच्याच शब्दांत सांगायचे तर, तो दिवसातील केवळ ३० ते ५० मिनिटे आपल्या लॅपटॉपवर काम करत होता, पण त्यातून त्याला 'पाण्यासारखा पैसा' मिळत होता. एका वैद्यकीय विद्यार्थ्यासाठी ही कमाई अफाट होती. तो दर महिन्याला घरबसल्या हजारो डॉलर्स कमवत होता. भारतातील कोणत्याही उच्च दर्जाच्या नोकरीत इतक्या कमी वेळात आणि इतक्या सहजतेने एवढा मोठा पैसा मिळवणे पूर्णपणे अशक्य होते.

पण सत्याला कधीही फार काळ लपवून ठेवता येत नाही. इंटरनेटवरील फसवणूक आणि डीपफेक प्रकरणांवर शोधपत्रकारिता करणाऱ्या 'वायर्ड' (WIRED) या तंत्रज्ञान विषयक प्रतिष्ठित मासिकाच्या पत्रकारांनी या संपूर्ण प्रकरणाचा सखोल तपास केला आणि यामागील धक्कादायक वास्तव पुराव्यांसह जगासमोर आणले. त्यांनी सिद्ध केले की एमिली हार्ट नावाची कोणतीही स्त्री अस्तित्वात नसून, हा केवळ एका हुशार भारतीयाने 'एआय'च्या मदतीने रचलेला एक मोठा आर्थिक आणि मानसिक खेळ होता. हा शोध अहवाल प्रकाशित झाल्यानंतर आणि या प्रकरणाची जागतिक स्तरावर मोठी चर्चा झाल्यानंतर, इन्स्टाग्राम आणि फेसबुकची मूळ मालक असलेल्या 'मेटा' या कंपनीला अखेर जाग आली. त्यांनी तातडीने कारवाई करत फेब्रुवारी महिन्यामध्ये एमिली हार्टचे इन्स्टाग्राम आणि फेसबुक अकाउंट फसवणूक आणि चुकीच्या माहितीच्या आरोपाखाली कायमचे बंद करून टाकले.

या संपूर्ण घटनेकडे केवळ एका विद्यार्थ्याचा पैशांसाठी केलेला फसवणुकीचा प्रकार म्हणून पाहणे ही एक मोठी तांत्रिक आणि सामाजिक चूक ठरेल. ही घटना येणाऱ्या भयंकर भविष्याची एक स्पष्ट नांदी आहे. यातून काही अत्यंत गंभीर आणि विचार करायला लावणारे मुद्दे समोर येतात. पहिला मुद्दा म्हणजे 'एआय' तंत्रज्ञानाचे झालेले लोकशाहीकरण. आजून काही वर्षांपूर्वी असे प्रगत ग्राफिक किंवा फोटो बनवण्यासाठी हॉलिवूडच्या स्टुडिओमध्ये लाखो डॉलर्स खर्च करावे लागायचे. पण आज इंटरनेटवर उपलब्ध असलेल्या मोफत किंवा अत्यंत स्वस्त एआय टूल्सच्या मदतीने जगाच्या पाठीवर कुठेतरी बसलेला एक २२ वर्षांचा तरुण विद्यार्थी जगातील सर्वात शक्तिशाली देशाच्या नागरिकांना सहजपणे मूर्ख बनवू शकतो. हे तंत्रज्ञानाचे यश असले तरी, ते मानवी समाजासाठी एक मोठे अपयश आणि धोका आहे.

दुसरा आणि सर्वात गंभीर मुद्दा म्हणजे मानवी मानसिकतेचे आणि राजकीय ध्रुवीकरणाचे 'हॅकिंग'. सॅमने एआयला केवळ फोटो बनवण्यास सांगितले नाही, तर त्याने अमेरिकेच्या समाजातील दुफळी, त्यांची धार्मिक कट्टरता आणि त्यांच्या राजकीय निष्ठा यांचा अभ्यास करून त्यावर नेमके बोट ठेवले. जेव्हा सोशल मीडिया आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता एकत्र येतात, तेव्हा ते माणसाला त्याच्या स्वतःच्याच विचारसरणीच्या एका 'इको चेंबर'मध्ये बंद करून टाकतात. लोकांना तेच पाहायला आणि ऐकायला आवडते जे त्यांच्या आधीच्या विश्वासांना दुजोरा देते. एमिली हार्ट ही याच राजकीय आणि सामाजिक असुरक्षिततेचे एक अत्यंत अचूक आणि यशस्वी 'प्रॉडक्ट' होती. जर एका साध्या विद्यार्थ्याला एआयचा वापर करून समाजातील एका विशिष्ट वर्गाला इतक्या सहजतेने नियंत्रित करता येत असेल, तर भविष्यात मोठे दहशतवादी गट, परदेशी सरकारे किंवा निवडणुकांमध्ये राजकीय पक्ष या तंत्रज्ञानाचा किती भयंकर आणि मोठ्या प्रमाणावर गैरवापर करू शकतात, याची कल्पना करणेही अंगावर काटा आणणारे आहे.

सरतेशेवटी, एमिली हार्टच्या या प्रकरणातून आपण सर्वांनी एक अत्यंत मोठा आणि कायमस्वरूपी धडा घेणे गरजेचे आहे. इंटरनेटच्या या आभासी जगात आपण जे काही पाहतो, ऐकतो किंवा वाचतो, त्यावर आंधळेपणाने विश्वास ठेवण्याचे दिवस आता कायमचे संपले आहेत. तंत्रज्ञान हे स्वतःहून कधीही चांगले किंवा वाईट नसते, तर त्या तंत्रज्ञानाचा वापर करणारा माणूस आणि त्याचे हेतू हे त्या तंत्रज्ञानाचे खरे स्वरूप ठरवत असतात. 'जनरेटिव्ह एआय' या नव्या अफाट शक्तीने आपल्या सर्वांना एका मोठ्या परीक्षेत आणून उभे केले आहे. आता केवळ तांत्रिक साक्षरता असणे पुरेसे नाही, तर माहितीची सत्यता पडताळून पाहणारी 'डिजिटल साक्षरता' आणि आपली स्वतःची भावनिक बुद्धिमत्ता वाढवणे ही आता काळाची सर्वात मोठी गरज बनली आहे. तसे न केल्यास, भविष्यात आपल्या सर्वांना अशा अनेक 'एमिली हार्ट' खोट्या जगाची भूल पाडत राहतील आणि आपण तंत्रज्ञानाच्या हातातील केवळ एक बाहुले बनून राहू, हे मात्र निश्चित.

--- तुषार भ. कुटे

https://www.tusharkute.net/2026/04/emily-hart.html

एआयच्या प्रशिक्षणासाठी मेटाची नवी पाळत

तंत्रज्ञानाचा विकास हा नेहमीच मानवी काम सोपे करण्यासाठी आणि आपली कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी होत आला आहे. पण सध्याच्या घडीला कृत्रिम बुद्धिमत्ता ज्या अफाट आणि काहीशा भीतीदायक वेगाने कॉर्पोरेट जगात आपला शिरकाव करत आहे, ते पाहून अनेकदा थक्क व्हायला होते. बीबीसी आणि रॉयटर्ससारख्या आघाडीच्या आंतरराष्ट्रीय वृत्तसंस्थांनी नुकतीच एक अत्यंत खळबळजनक आणि तंत्रज्ञान विश्वाला विचार करायला लावणारी बातमी प्रकाशित केली आहे. फेसबुक, इन्स्टाग्राम आणि व्हॉट्सॲपची मूळ कंपनी असलेल्या 'मेटा'ने आपल्या अमेरिकेतील कर्मचाऱ्यांच्या संगणकांवर एक नवीन आणि वादग्रस्त ट्रॅकिंग सॉफ्टवेअर इन्स्टॉल करण्याचा मोठा निर्णय घेतला आहे. हे सॉफ्टवेअर कर्मचाऱ्यांचे माऊसचे 'क्लिक्स', त्यांनी कीबोर्डवर टाईप केलेले शब्द आणि त्यांच्या स्क्रीनवरील हालचाली थेट रेकॉर्ड करणार आहे. या ट्रॅकिंगचा मुख्य उद्देश कर्मचाऱ्यांच्या कामावर किंवा त्यांच्या वेळेवर पाळत ठेवणे हा नसून, कंपनीच्या भविष्यातील कृत्रिम बुद्धिमत्तेला माणसांसारखे काम कसे करावे याचे 'प्रशिक्षण' देणे हा आहे. तंत्रज्ञानाच्या जगात मानवी वर्तणुकीचा आणि रोजच्या कामाचा असा अत्यंत सूक्ष्म आणि थेट वापर ही खऱ्या अर्थाने एका नव्या आणि आव्हानात्मक युगाची सुरुवात मानली जात आहे.

आजचे 'लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स' किंवा चॅटबॉट्स कविता लिहू शकतात, गुंतागुंतीचे कोडिंग करू शकतात आणि प्रचंड मोठ्या डेटाचे काही सेकंदात विश्लेषणही करू शकतात. परंतु, जेव्हा त्यांना माणसासारखे प्रत्यक्ष संगणकावर बसून दैनंदिन काम करायला सांगितले जाते, तेव्हा ते अनेकदा गोंधळतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या सॉफ्टवेअरमधील 'ड्रॉपडाऊन मेन्यू'मधून अचूक पर्याय निवडणे, कामाचा वेग वाढवण्यासाठी कीबोर्डचे विविध शॉर्टकट वापरणे किंवा वेगवेगळ्या विंडोजमध्ये एकाच वेळी काम करून माहितीची जुळवाजुळव करणे, यांसारख्या मानवासाठी अत्यंत साध्या आणि सोप्या असलेल्या गोष्टी 'एआय एजंट्स'ना अद्याप शंभर टक्के अचूकपणे जमत नाहीत. याच तांत्रिक समस्येवर कायमस्वरूपी मात करण्यासाठी मेटाने 'मॉडेल कॅपेबिलिटी इनिशिएटिव्ह' नावाचा हा नवीन कार्यक्रम सुरू केला आहे. कंपनीला असा प्रचंड मोठा आणि खरा डेटा हवा आहे जो प्रत्यक्ष माणसाच्या कामाच्या पद्धतीचे हुबेहूब अनुकरण करेल. जेव्हा एखादा कर्मचारी आपले रोजचे काम करतो, तेव्हा तो माऊस कसा फिरवतो, तो कशावर क्लिक करतो आणि काम पूर्ण करण्यासाठी कोणती पद्धत वापरतो, हा सर्व अत्यंत मौल्यवान डेटा गोळा करून तो थेट एआयला प्रशिक्षित करण्यासाठी वापरला जाणार आहे. जेणेकरून भविष्यात एआय स्वतःहून हीच कामे माणसाच्या हस्तक्षेपाशिवाय आणि अत्यंत वेगाने करू शकेल.

मेटाचे मुख्य तंत्रज्ञान अधिकारी अँड्र्यू बॉसवर्थ यांनी कर्मचाऱ्यांना पाठवलेल्या एका अंतर्गत ईमेलमध्ये कंपनीच्या या भविष्यातील अत्यंत महत्त्वाकांक्षी आणि मोठ्या धोरणाविषयी सविस्तर माहिती दिली आहे. त्यांनी या संपूर्ण प्रक्रियेला 'एजंट ट्रान्सफॉर्मेशन ॲक्सिलरेटर' (Agent Transformation Accelerator - ATA) असे नवीन आणि आकर्षक नाव दिले आहे. बॉसवर्थ यांच्या मते, कंपनी अशा एका भविष्याच्या दिशेने अत्यंत वेगाने वाटचाल करत आहे जिथे कंपनीची बहुतेक सर्व रोजची कामे आणि तांत्रिक कोडिंग हे मानवी कर्मचाऱ्यांऐवजी 'एआय एजंट्स' स्वतः पूर्ण करतील. या नव्या व्यवस्थेत मानवी कर्मचाऱ्यांची मुख्य भूमिका ही केवळ या एआय एजंट्सना 'निर्देश देण्याची', त्यांच्या कामाचे आणि निर्णयांचे 'पुनरावलोकन करण्याची' आणि त्यांना भविष्यात अधिक चांगले काम करण्यासाठी मदत करण्याची असेल. याचाच अत्यंत सरळ आणि स्पष्ट अर्थ असा की, सध्या जो कर्मचारी स्वतः हाताने कोड लिहितो, डिझाईन बनवतो किंवा डेटा एंट्री करतो, तो भविष्यात केवळ एका एआयचा व्यवस्थापक किंवा पर्यवेक्षक बनेल. काम स्वयंचलित करण्याच्या या वाढत्या प्रवृत्तीमुळे संपूर्ण सिलिकॉन व्हॅलीत आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात एक प्रकारची मोठी आणि गंभीर अस्वस्थता निर्माण झाली आहे. कारण, ज्या तंत्रज्ञानाला घडवण्यासाठी या हजारो इंजिनिअर्सनी आपले आयुष्य वेचले, तेच तंत्रज्ञान आता त्यांचे रोजचे काम हिरावून घेण्याच्या तयारीत आहे.

या नवीन ट्रॅकिंग सॉफ्टवेअरमुळे आणि वाढत्या पाळत ठेवण्याच्या प्रवृत्तीमुळे मेटाच्या कर्मचाऱ्यांमध्ये प्रचंड मोठी नाराजी, असुरक्षितता आणि वैयक्तिक गोपनीयतेची चिंता निर्माण झाली आहे. कंपनीच्या प्रवक्त्यांनी आणि व्यवस्थापनाने जरी वारंवार स्पष्ट केले असले की या गोळा केलेल्या डेटाचा वापर कोणत्याही कर्मचाऱ्याच्या कामाचे मूल्यमापन करण्यासाठी किंवा त्याला कामावरून काढून टाकण्यासाठी अजिबात केला जाणार नाही, तरीही कर्मचाऱ्यांच्या मनात याविषयी मोठी साशंकता आणि भीती आहे. कंपनीने असेही म्हटले आहे की या डेटामधून संवेदनशील माहिती आणि खाजगी संदेश वगळण्यासाठी काही अत्यंत कडक तांत्रिक सुरक्षा उपाय योजले आहेत. पण एका सामान्य कर्मचाऱ्याच्या दृष्टीने हा अनुभव अत्यंत भयावह आणि एका 'डिजिटल तुरुंगात' अडकल्यासारखा आहे. आपण आठ तास कामाच्या ठिकाणी संगणकावर बसल्यावर कीबोर्डवर टाईप केलेला प्रत्येक शब्द आणि माऊसची प्रत्येक लहान-मोठी हालचाल कोणीतरी रेकॉर्ड करत आहे, या कल्पनेनेच कामाच्या ठिकाणचे वातावरण अत्यंत तणावपूर्ण आणि अविश्वासाचे झाले आहे. सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे, मेटाने आपल्या कर्मचाऱ्यांना या ट्रॅकिंग प्रणालीमधून बाहेर पडण्याचा कोणताही अधिकृत पर्याय दिलेला नाही. तुम्हाला जर कंपनीत काम करत राहायचे असेल, तर तुम्हाला तुमचा हा रोजच्या कामाचा डेटा एआयला द्यावाच लागेल, अशी ही एक प्रकारची सक्तीची आणि कठोर अट आहे. युरोपसारख्या खंडातील देशांमध्ये जिथे कर्मचाऱ्यांच्या गोपनीयतेचे आणि डेटा संरक्षणाचे कायदे अत्यंत कडक आहेत, तिथे मेटाचा हा प्रयोग कायदेशीर आणि प्रशासकीय कचाट्यात सापडण्याची मोठी शक्यता अनेक सायबर तज्ञांनी व्यक्त केली आहे.

कर्मचाऱ्यांच्या या वाढत्या असुरक्षिततेमागे आणि प्रचंड तणावामागे आणखी एक अत्यंत भयंकर, जळजळीत आणि व्यावहारिक वास्तव दडलेले आहे. ज्या वेळी मेटा आपल्या कर्मचाऱ्यांचा अत्यंत मौल्यवान डेटा गोळा करून स्वतःच्या एआयला प्रशिक्षित करत आहे, नेमक्या त्याच वेळी कंपनीमध्ये येत्या काही दिवसांत अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर नोकरकपात (Layoff) होण्याची दाट शक्यता आणि अफवा बाजारात पसरली आहे. अमेरिकेतील विविध आर्थिक अहवालांनुसार, मेटा येत्या काही महिन्यांत आपल्या जागतिक मनुष्यबळापैकी जवळपास दहा ते वीस टक्के म्हणजेच तब्बल आठ ते पंधरा हजार कर्मचाऱ्यांना कामावरून कायमचे कमी करण्याच्या तयारीत आहे. या भयानक पार्श्वभूमीवर कर्मचाऱ्यांना असे वाटणे अत्यंत स्वाभाविक आणि रास्त आहे की ते स्वतःच्याच हाताने आणि स्वतःच्याच ज्ञानाने आपला 'बदली कामगार' तयार करत आहेत. तुम्ही आज तुमचे काम अचूकपणे कसे करायचे हे एआयला शिकवायचे, तुमचा डेटा देऊन त्याला परिपूर्ण बनवायचे आणि उद्या तेच एआय काम करण्यास सक्षम झाल्यावर कंपनीने तुम्हाला तुमची गरज संपली म्हणून नोकरीवरून काढून टाकायचे, अशी ही अत्यंत विदारक आणि दुर्दैवी परिस्थिती आहे. सिलिकॉन व्हॅलीमधील हे अत्यंत थंड डोक्याने केलेले 'कॉर्पोरेट क्रौर्य' तंत्रज्ञान क्षेत्रातील कामगारांसाठी आणि अभियंत्यांसाठी एक अत्यंत मोठा आणि आयुष्याचा धडा शिकवणारा इशारा आहे. मानवी श्रमापेक्षा, अनुभवापेक्षा आणि निष्ठेपेक्षा कंपनीच्या नफ्याला आणि अद्ययावत तंत्रज्ञानाला किती जास्त आणि क्रूर महत्त्व दिले जाते, हे या ताज्या उदाहरणावरून अत्यंत स्पष्टपणे आणि भयानक रित्या दिसून येते.

या संपूर्ण व्यावसायिक घडामोडीत आणखी एक अत्यंत रंजक आणि लक्षवेधी बाजू आहे, ती खुद्द मेटाचे प्रमुख मार्क झुकरबर्ग यांच्या अमर्याद महत्त्वाकांक्षेची. मार्क झुकरबर्ग सध्या केवळ कंपनीच्या तळागाळातील कामकाजातच एआय आणत नाहीत, तर ते स्वतःचा एक 'एआय क्लोन' किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित हुबेहूब डिजिटल अवतार तयार करण्यावरही काम करत आहेत. या 'एआय बॉस'ला खुद्द झुकरबर्ग यांच्यासारखेच बोलण्याचे, निर्णय घेण्याचे आणि विचार करण्याचे विशेष तांत्रिक प्रशिक्षण दिले जात आहे. भविष्यात कंपनीच्या हजारो कर्मचाऱ्यांशी थेट संवाद साधण्यासाठी आणि काही विशिष्ट व्यवस्थापकीय निर्णय अत्यंत वेगाने घेण्यासाठी या एआय अवताराचा वापर केला जाईल, अशीही मोठी चर्चा तंत्रज्ञान वर्तुळात आहे. एकीकडे तळातील कर्मचाऱ्यांचे काम काढून घेण्यासाठी आणि खर्च वाचवण्यासाठी एआयचा वापर केला जात आहे, तर दुसरीकडे खुद्द मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्याची कामे अधिक सोपी करण्यासाठीही एआयचाच पर्याय शोधला जात आहे. यावरून मेटा कंपनी आता पूर्णपणे एका 'एआय-फर्स्ट' किंवा केवळ कृत्रिम बुद्धिमत्ता केंद्रित आणि नियंत्रित संस्थेमध्ये रूपांतरित होत आहे, हे निर्विवादपणे सिद्ध होते. तंत्रज्ञानाच्या या नव्या आणि अत्यंत वेगवान शर्यतीत जो कर्मचारी किंवा जो व्यावसायिक मागे राहील, तो केवळ एका कंपनीच्याच नाही तर संपूर्ण तंत्रज्ञान विश्वाच्या प्रवाहातून बाहेर फेकला जाईल, असा स्पष्ट आणि कठोर संदेश झुकरबर्ग यांनी आपल्या या नव्या धोरणातून संपूर्ण जगाला दिला आहे.

विचार करायची गोष्ट ही आहे की मेटा कंपनीचा हा नवा आणि वादग्रस्त ट्रॅकिंगचा प्रयोग केवळ त्यांच्यापुरता मर्यादित राहणारा नक्कीच नाही. आज मेटा जे धाडस आणि प्रयोग करत आहे, उद्या ॲपल, गुगल आणि मायक्रोसॉफ्टसारख्या इतर बलाढ्य कंपन्याही त्याचेच अनुकरण करतील यात कोणतीही शंका नाही. भारतासारख्या देशात, जिथे लाखो तरुण दरवर्षी सॉफ्टवेअर इंजिनिअरिंगच्या क्षेत्रात आपले भविष्य घडवू पाहत आहेत आणि आयटी कंपन्यांमध्ये स्वप्ने रंगवत आहेत, त्यांच्यासाठी ही बातमी एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि धोक्याचा संकेत आहे. केवळ जुन्या पद्धतीचे कोडिंग करणे, मॅन्युअल टेस्टिंगचे काम करणे किंवा साधी डेटा एंट्री करणे यांवर आता भविष्यात नोकरीची कोणतीही शाश्वती आणि हमी उरणार नाही, हे त्रिकालबाधित सत्य आहे. शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना आणि सध्या आयटी क्षेत्रात काम करत असलेल्या व्यावसायिकांना आता स्वतःची तांत्रिक आणि बौद्धिक पातळी उंचावणे अत्यंत गरजेचे आणि अनिवार्य झाले आहे. एआय मॉडेल्स कसे तयार होतात, त्यांचे अचूक व्यवस्थापन कसे करायचे आणि एआय ज्या समस्या आपल्या अल्गोरिदमने सोडवू शकत नाही त्या गुंतागुंतीच्या मानवी समस्या कशा सोडवायच्या, यावर आता सर्वांना आपले लक्ष केंद्रित करावे लागेल. कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही नक्कीच मानवाच्या हातातील एक अफाट आणि प्रगतीची शक्ती आहे, पण जेव्हा तीच शक्ती मानवी हक्क, रोजगार आणि वैयक्तिक गोपनीयतेच्या कक्षा ओलांडू लागते, तेव्हा तंत्रज्ञानाची अफाट प्रगती आणि मानवी नैतिकता यांच्यातील अत्यंत नाजूक समतोल कसा राखायचा, हे येणाऱ्या काळात आपल्या सर्वांसमोरील सर्वात मोठे आणि गंभीर आव्हान बनून उभे राहणार आहे.

(संदर्भ: बीबीसी)

--- तुषार भ. कुटे

https://www.tusharkute.net/2026/04/meta-ai-privacy.html

महाराष्ट्रात आपल्या केवळ एकाच हाताच्या बोटावर मोजता येतील इतके कलाकार आहेत जे मराठीसाठी खरोखर काम करतात.. त्यातीलच एक हेमंत ढोमे...