तुषार भ. कुटे

#हंपी #बदामी

तुंगभद्रेच्या तीरावरील अखंड चैतन्य

काल रात्री हम्पीमध्ये मुसळधार पावसाने चांगलीच हजेरी लावली होती. विजांच्या भयंकर गडगडाटासह कोसळणाऱ्या पावसाचा आवाज रात्रभर कानांवर पडत होता. सकाळी जाग आली तेव्हाही आकाशात ढगांची मोठी गर्दी होती. पण सुदैवाने पाऊस थांबला होता, ही आमच्यासाठी एक अत्यंत सकारात्मक बाब होती. कालच्या उन्हाच्या तडाख्यानंतर या ढगाळ वातावरणामुळे मोठा दिलासा मिळाला होता आणि आज उन्हाचा फारसा त्रास होणार नाही, याची खात्री पटली. आता फक्त दिवसा पाऊस पुन्हा सुरू होऊ नये, एवढीच मनोमन प्रार्थना करत आम्ही आजच्या देवदर्शनासाठी बाहेर पडलो. आजचा आमचा संपूर्ण दिवस हम्पीतील मंदिरांना आणि तिथल्या चैतन्याला समर्पित होता.

कमलापूरहून हम्पीकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर एका छोट्याशा आणि साध्या टपरीवर आम्ही सकाळच्या न्याहारीसाठी थांबलो. ही टपरी चार उत्साही ज्येष्ठ नागरिक अतिशय उत्तम प्रकारे चालवत होते. त्यांचा मेनू पूर्णपणे अस्सल दक्षिण भारतीय पद्धतीचा होता. आम्ही नेहमीप्रमाणे वेगवेगळ्या पदार्थांची ऑर्डर दिली. पण जेव्हा ताट समोर आले, तेव्हा त्यात वाढलेल्या पदार्थांची अवाढव्य मात्रा पाहून आम्ही थक्क झालो. दक्षिण भारतीय पदार्थांची खरी चव आणि तिथल्या लोकांची आदरातिथ्याची पद्धत दक्षिण भारतातच खऱ्या अर्थाने अनुभवायला मिळते, याचा हा एक अतिशय सुखद अनुभव होता. इथेही संवादासाठी भाषेची अडचण पुन्हा एकदा जाणवली, पण प्रेमाला आणि चवीला भाषेची गरज नसते, हेच त्या ज्येष्ठ नागरिकांच्या हसऱ्या चेहऱ्यावरून दिसत होते.

न्याहारी आटोपून आम्ही 'विरूपाक्ष' मंदिराकडे प्रस्थान केले. हम्पीमधील विरूपाक्ष मंदिर हे एक असे एकमेव आणि जिवंत ठिकाण आहे, जिथे आजही भाविकांची आणि पर्यटकांची अलोट गर्दी पाहायला मिळते. आतापर्यंत हम्पीमध्ये पाहिलेल्या इतर कोणत्याही भग्न वास्तूंमध्ये एवढी गर्दी दिसली नव्हती, जेवढी या मंदिराच्या आवारात होती. सकाळी दहा वाजता आम्ही मंदिरापाशी पोहोचलो, तेव्हाही वातावरण पूर्णतः ढगाळ आणि आल्हाददायक होते. मंदिराच्या समोरच लोकांचा मोठा जनसागर लोटला होता. मंदिराच्या दोन्ही बाजूंना काल पाहिलेल्या विजय विठ्ठल मंदिराप्रमाणेच प्राचीन दगडी बांधकामे आणि मंडप दिसून आले. ही एकेकाळची विजयनगरची अत्यंत गजबजलेली बाजारपेठ होती. अगदी मागील दहा-पंधरा वर्षांपर्यंत याच प्राचीन मंडपांमध्ये स्थानिक बाजार भरवला जायचा. परंतु, या ऐतिहासिक वास्तूंचे रक्षण करण्यासाठी पुरातत्व खात्याने या सर्व व्यापाऱ्यांना नव्याने पर्यायी जागा मिळवून दिली आहे. त्यामुळे आता हा संपूर्ण विस्तीर्ण परिसर पुरातत्व खात्याच्या ताब्यात असून, तो अत्यंत मोकळा आणि स्वच्छ दिसतो.

विजय विठ्ठल मंदिराप्रमाणेच या विरूपाक्ष मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार देखील 'गोपूर' पद्धतीचे आणि अतिशय गगनचुंबी आहे. हे गोपूर आजही अत्यंत भक्कम आणि दिमाखदार स्थितीत उभे असल्याचे जाणवले; कदाचित पुरातत्व विभागाने त्याची नव्याने डागडुजी आणि रंगरंगोटी केली असावी. प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर समोरच एक भलीमोठी आणि प्रशस्त मोकळी जागा दिसून आली. या प्रांगणाच्या एका कोपऱ्यामध्ये तीन तोंडे असलेल्या नंदीची एक अतिशय दुर्मिळ मूर्ती विसावलेली होती. त्या नंदीला लागूनच असलेल्या एका भिंतीवर विजयनगर साम्राज्याचे अधिकृत बोधचिन्ह म्हणजेच 'राजमुद्रा' अतिशय सुबकपणे कोरलेली होती. या राजमुद्रेवर वराह (डुक्कर), एक धारदार खंजीर (कट्यार) आणि सूर्य-चंद्राची प्रतिमा स्पष्टपणे दिसून आली. आज प्रथमच विजयनगरच्या त्या अजेय साम्राज्याची राजमुद्रा प्रत्यक्ष पाहण्याचे भाग्य लाभले होते. ही मुद्रा विजयनगरच्या सामर्थ्याची आणि त्यांच्या अढळ सत्तेची साक्ष देत तिथे उभी होती.

मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्याकडे जाण्यासाठी आम्ही डाव्या बाजूने रांगेत उभे राहिलो. चालताना दोन्ही बाजूंना हम्पीतील इतर प्राचीन मंदिरांप्रमाणेच खांबांवर अतिशय रेखीव आणि जिवंत दगडी नक्षीकाम केलेले पाहायला मिळत होते. याच बाजूला विरूपाक्ष मंदिराची सर्वात लाडकी आणि जगप्रसिद्ध 'लक्ष्मी' नावाची हत्तीण भाविकांना दर्शन देते. परंतु, आमचे नशीब थोडे कच्चे होते; ती नेमकी त्याच वेळी आंघोळीसाठी तुंगभद्रा नदीकडे गेल्याचे आम्हाला समजले. 'कदाचित दहा-पंधरा मिनिटांत ती पुन्हा परतेल,' असा विचार करून आम्ही आमची पावले पुढे गाभाऱ्याच्या दिशेने वळवली. मुख्य गाभाऱ्यामध्ये दर्शनासाठी बऱ्यापैकी गर्दी उसळली होती. रांगेतून पुढे जात आम्ही भगवान विरूपाक्षाचे (शिवाचे) अतिशय शांततेत दर्शन घेतले. त्याचबरोबर शेजारीच असलेल्या 'पंपावती देवी'चेही दर्शन घेण्याचा योग आला. पंपावती ही विरूपाक्षाची धर्मपत्नी मानली जाते. याच ठिकाणी आल्यावर मला एका ऐतिहासिक सत्याचा उलगडा झाला; तो म्हणजे 'पंपा' या नावावरूनच या क्षेत्राला 'हम्पी' हे नाव कसे पडले!

मंदिराच्या गाभाऱ्याच्या अगदी मागच्या बाजूला आम्हाला एका अद्वितीय आणि अचंबित करणाऱ्या वैज्ञानिक चमत्काराचे साक्षीदार होता आले. मला याबद्दल आधी काहीच माहिती नव्हती. आमच्यासोबत असलेल्या गाईडने मंदिरामध्ये भिंतीवर तयार होत असलेला 'पिन-होल इफेक्ट' आम्हाला आवर्जून दाखवला. गाभाऱ्याच्या मागच्या भिंतीतून मंदिराच्या मुख्य गोपुराच्या दिशेने जाणारे एक छोटेसे छिद्र ठेवण्यात आले आहे. त्या अत्यंत लहान छिद्रातून बाहेरचा प्रकाश गाभाऱ्याच्या अंधाऱ्या भागात दिवसभर आतमध्ये येत राहतो. आणि सर्वात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, या प्रकाशामुळे समोरच्या भिंतीवर त्या गगनचुंबी गोपुराची अगदी स्पष्ट आणि उलटी प्रतिमा तयार झालेली दिसते! तिथे समोर कोणताही कॅमेरा, भिंग किंवा आरसा लावलेला नाही. केवळ प्रकाशाचे आणि भूमितीचे अचूक गणित वापरून तयार केलेल्या या अद्वितीय रचनेमुळेच हा अद्भुत नजारा पाहायला मिळतो. विशेष म्हणजे, दिवसाच्या कोणत्याही वेळी किंवा ऋतूत यात काहीच फरक पडत नाही. आम्ही जेव्हा ही प्रतिमा पाहत होतो, तेव्हा बाहेर पूर्णतः ढगाळ वातावरण होते; सूर्याचा लख्ख प्रकाश नव्हता. तरीदेखील गोपुराची ती उलटी प्रतिमा भिंतीवर अतिशय स्पष्ट आणि सुंदर दिसत होती. हे दृश्य पाहून पंधराशे वर्षांपूर्वीच्या विजयनगरच्या त्या हुशार आणि प्रगत अभियंत्यांना उत्स्फूर्तपणे सलाम ठोकावासा वाटला.

या अद्भुत दर्शनानंतर आम्ही मंदिराच्या दुसऱ्या बाजूने बाहेर पडलो आणि लगोलग जवळूनच वाहणाऱ्या तुंगभद्रा नदीच्या दिशेने प्रस्थान केले. आज पहिल्यांदाच या ऐतिहासिक आणि पवित्र नदीचे प्रत्यक्ष दर्शन घडले. नदीच्या पाण्याचा प्रवाह अतिशय संथ आणि शांत होता. परंतु, विजयनगरच्या स्थापनेपासून ते त्याच्या विध्वंसापर्यंतचा संपूर्ण इतिहास आपल्या गाठीशी बांधून हा प्रवाह गेली कित्येक शतके असाच अविरतपणे वाहत आहे, याची जाणीव तिथे उभे राहिल्यावर मनोमन झाली. नदीच्या घाटावरही लक्ष्मी हत्तीण पाहायला मिळाली नाही; ती आंघोळ करून परत मंदिराकडे गेल्याचे स्थानिकांकडून समजले. त्यामुळे आम्हीही पुन्हा माघारी फिरलो आणि थेट लक्ष्मीच्या निवासस्थानी पोहोचलो. अखेर ती तिथे आलेली होती! तिचा आशीर्वाद घेण्यासाठी भाविकांची बऱ्यापैकी गर्दी जमली होती. आम्हीही त्या गर्दीत आनंदाने सामील झालो. तिच्या सोंडेचा तो प्रेमळ आणि आश्वासक स्पर्श अनुभवून आम्ही अत्यंत तृप्त मनाने विरूपाक्ष मंदिर परिसरामध्ये आमचा पुढचा फेरफटका मारायला सुरुवात केली.

हम्पीचा संपूर्ण परिसर हा भग्न वास्तूंचा, पडक्या महालांचा आणि काळाच्या ओघात हरवलेल्या इतिहासाचा एक विस्तीर्ण कॅनव्हास आहे. या शहरात पाऊल ठेवल्यावर कुठेही पाहिले तरी सोळाव्या शतकात झालेल्या भयंकर विध्वंसाच्या खुणा स्पष्टपणे दिसतात. परंतु, या हजारो एकरांवर पसरलेल्या लाल-करड्या दगडांच्या आणि उध्वस्त झालेल्या साम्राज्याच्या अगदी मध्यभागी एक असे ठिकाण आहे, जे आजही जिवंत आहे, धडधडत आहे आणि जिथला शंखनाद गेली पंधराशे वर्षे कधीही थांबलेला नाही. ते ठिकाण म्हणजेच भगवान शिवाचे अतिशय जागृत आणि भव्य असे 'श्री विरूपाक्ष मंदिर'. हे मंदिर केवळ एक दगडी वास्तू नाही, तर ती विजयनगर साम्राज्याची आत्मा आहे. साम्राज्ये उभी राहिली आणि लयाला गेली, राजे बदलले, भयंकर युद्धे झाली, परंतु तुंगभद्रेच्या तीरावर असलेल्या या विरूपाक्षाच्या पूजेत आणि तिथल्या भक्तीच्या प्रवाहात आजवर कधीही खंड पडलेला नाही. हे मंदिर युनेस्को जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीतील एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि जिवंत स्मारक मानले जाते.

विरूपाक्ष मंदिराचा इतिहास हा विजयनगर साम्राज्याच्या स्थापनेपेक्षाही शेकडो वर्षे जुना आहे. या ठिकाणी भगवान शिवाची पूजा सातव्या शतकापासून केली जात असल्याचे अनेक ऐतिहासिक आणि पुरातात्विक पुरावे उपलब्ध आहेत. सुरुवातीला चालुक्य आणि होयसळ राजांच्या काळात हे एक अतिशय छोटे आणि साधे शिवालय होते. या परिसराला 'पंपा क्षेत्र' असे म्हटले जायचे. यामागे एक अतिशय सुंदर पौराणिक कथा आहे. असे मानले जाते की, 'पंपा' नावाची एक स्थानिक देवी होती, जी ब्रह्मदेवाची मानसकन्या होती. तिने भगवान शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी याच तुंगभद्रेच्या तीरावर असलेल्या 'हेमकुट' पर्वतावर अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली होती. तिच्या या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान शिवाने 'विरूपाक्ष' हे रूप धारण करून तिच्याशी विवाह केला. म्हणूनच भगवान शिवाला येथे 'पंपापती' (पंपाचा पती) असेही संबोधले जाते. 'पंपा' या शब्दाचा अपभ्रंश होऊन पुढे कन्नड भाषेत 'हम्पा' असा शब्द तयार झाला आणि त्याच 'हम्पा' शब्दावरून या संपूर्ण क्षेत्राला आज आपण 'हम्पी' या नावाने ओळखतो. विजयनगर साम्राज्याची स्थापना जेव्हा इसवी सन १३३६ मध्ये हरिहर आणि बुक्क या दोन भावांनी संत विद्यारण्य यांच्या आशीर्वादाने केली, तेव्हा त्यांनी विरूपाक्षाला आपले 'कुलदैवत' मानले. विजयनगरचे सर्व राजे स्वतःला विरूपाक्षाचे दास किंवा प्रतिनिधी मानत असत. त्यांच्या साम्राज्याचा कोणताही अधिकृत राज्यादेश किंवा करार हा राजाच्या नावाने नव्हे, तर 'श्री विरूपाक्ष' या नावाने आणि स्वाक्षरीने काढला जात असे. यावरून या मंदिराचे राजकीय आणि अध्यात्मिक महत्त्व किती अनन्यसाधारण होते, हे स्पष्ट होते.

हम्पीच्या आकाशाला गवसणी घालणारे विरूपाक्ष मंदिराचे मुख्य गोपूर हे या वास्तूचे सर्वात मोठे आकर्षण आहे. या पूर्व दिशेला असलेल्या मुख्य प्रवेशद्वाराला 'बिस्तप्पय्या गोपूर' असे म्हटले जाते. याची उंची तब्बल पन्नास मीटर (सुमारे १६५ फूट) असून, हे नऊ मजली भव्य गोपूर हम्पीमधील कोणत्याही ठिकाणून अगदी सहजपणे दृष्टीस पडते. हे गोपूर विटा आणि चुन्याच्या मिश्रणातून बांधलेले असून त्याच्या बाह्य भागावर शेकडो देवी-देवतांच्या, यक्ष-किन्नरांच्या आणि पौराणिक पात्रांच्या अत्यंत सुबक मूर्ती कोरलेल्या आहेत. पंधराव्या शतकात बांधलेल्या या गोपुराचा पंधराशे पासष्ट सालच्या युद्धात काहीसा विध्वंस झाला होता, परंतु एकोणिसाव्या शतकात स्थानिक अधिकाऱ्यांनी आणि नंतर पुरातत्व विभागाने त्याची अतिशय उत्तम डागडुजी करून ते पुन्हा त्याच्या मूळ दिमाखात उभे केले.

या भव्य प्रवेशद्वारातून आत पाऊल ठेवताच आपण एका अत्यंत विस्तीर्ण अशा बाह्य प्रांगणात पोहोचतो. या प्रांगणात अनेक छोटे-मोठे मंडप आणि उपमंदिरे आहेत. इथेच आपल्याला तीन तोंडाचा नंदी आणि विजयनगरची राजमुद्रा पाहायला मिळते. या राजमुद्रेवरील 'वराह' हे भगवान विष्णूचा अवतार मानले जाते, ज्याने पृथ्वीला संकटातून वाचवले होते. विजयनगरचे राजे स्वतःला प्रजेचे रक्षक मानत असल्यामुळे त्यांनी वराहाला आपल्या मुद्रेवर स्थान दिले होते. या बाह्य प्रांगणातून आपण एका छोट्या आणि आतील गोपुरातून (ज्याला राय गोपूर म्हणतात) मुख्य मंदिराच्या अंतरंगात प्रवेश करतो.

हे आतील प्रांगण म्हणजे विजयनगरचे महान सम्राट कृष्णदेवराय यांनी या मंदिराला दिलेली एक अमूल्य देणगी आहे. इसवी सन १५१० मध्ये जेव्हा कृष्णदेवराय सिंहासनावर विराजमान झाले, तेव्हा त्यांनी आपल्या राज्याभिषेकाच्या स्मरणार्थ या मुख्य मंदिराचा प्रचंड विस्तार केला. त्यांनी मुख्य गाभाऱ्याच्या समोर एक अत्यंत भव्य आणि डोळे दीपवणारा असा 'रंगमंडप' (महामंडप) उभारला. या रंगमंडपाची वास्तुकला खऱ्या अर्थाने अवाक करणारी आहे. या मंडपाला आधार देणारे जे भव्य दगडी खांब आहेत, त्यांच्यावर विजयनगर शैलीचे वैशिष्ट्य असलेले 'याळी' नावाचे पौराणिक प्राणी अतिशय जिवंतपणे कोरलेले आहेत. याळी हा सिंह, घोडा आणि हत्ती यांचे मिश्रण असलेला एक काल्पनिक प्राणी आहे, जो शौर्य आणि ताकदीचे प्रतीक मानला जातो. हे प्राणी जणू काही आपल्या दोन पायांवर उभे राहून मंडपाचे छत पेलत आहेत, असा भास होतो. याच खांबांवर मकर, नर्तिका, योद्धे आणि विविध देवतांची नाजूक शिल्पे अतिशय कौशल्याने कोरलेली आहेत.

विरूपाक्ष मंदिराचा हा रंगमंडप केवळ त्याच्या दगडी खांबांसाठीच प्रसिद्ध नाही, तर त्याच्या छतावर रंगवलेल्या आणि आज शेकडो वर्षांनंतरही टिकून असलेल्या 'फ्रेस्को' चित्रांसाठीही जगभर ओळखला जातो. विजयनगरकालीन चित्रकलेचे हे अत्यंत दुर्मिळ असे जिवंत उदाहरण आहे. या मंडपाच्या छताकडे नजर टाकली असता, नैसर्गिक रंगांनी काढलेली अनेक सुंदर चित्रे आपल्याला दिसतात. या चित्रांमध्ये रामायण आणि महाभारतातील विविध प्रसंग, भगवान शिव आणि पार्वतीचा विवाह सोहळा, कामदेवाला भस्मसात करणारा शिव, आणि विजयनगर साम्राज्याचे मार्गदर्शक संत विद्यारण्य यांची पालखीतून निघणारी मिरवणूक अतिशय सविस्तरपणे चित्रित केलेली आहे. हे नैसर्गिक रंग दगडावर इतके पक्के बसले आहेत की आज कित्येक शतके उलटूनही त्यांच्यातील जिवंतपणा आणि भाव टिकून आहेत. या चित्रांमधून तत्कालीन समाजाचे पेहराव, त्यांचे अलंकार आणि त्यांच्या परंपरा यांचा अतिशय सखोल अभ्यास करता येतो.

रंगमंडपाच्या पुढे आपण जेव्हा मुख्य गाभाऱ्यात प्रवेश करतो, तेव्हा एक वेगळीच गूढ शांतता आणि पावित्र्य आपल्याला वेढून टाकते. अतिशय साध्या पण भक्कम अशा या गाभाऱ्यात भगवान विरूपाक्षाचे शिवलिंग विराजमान आहे. हा गाभारा मंदिराचा सर्वात जुना, म्हणजेच सातव्या शतकातील भाग मानला जातो. इथे नेहमी दिव्यांचा मंद प्रकाश आणि उदबत्तीचा सुवास दरवळत असतो. या गाभाऱ्याच्या अगदी मागच्या बाजूला, मंदिराच्या अंधाऱ्या प्रदक्षिणा मार्गात तो प्रसिद्ध 'पिन-होल इफेक्ट' पाहायला मिळतो, ज्याचा उल्लेख आपण आधी केला आहे. प्राचीन भारतातील प्रकाशाच्या परावर्तनाचे आणि भूमितीचे ज्ञान किती प्रगत होते, याचा हा एक जिवंत आणि अविश्वसनीय पुरावा आहे. भिंतीतील एका अत्यंत लहान छिद्रातून येणाऱ्या प्रकाशामुळे समोरच्या भिंतीवर बाहेरील मुख्य गोपुराची अचूक उलटी सावली तयार होते. हे पाहण्यासाठी कोणत्याही आधुनिक भिंगाची किंवा उपकरणाची गरज लागत नाही. तत्कालीन वास्तूविशारदांनी मंदिराच्या मुख्य गोपुराची उंची, छिद्राचा आकार आणि मागच्या भिंतीचे अंतर यांचे इतके अचूक गणित जुळवले आहे की, सूर्यप्रकाश कमी असला तरीही ही सावली स्पष्ट दिसते. हा चमत्कार पाहण्यासाठी जगभरातील वैज्ञानिक आणि अभ्यासक विरूपाक्ष मंदिराला आवर्जून भेट देतात.

मुख्य गाभाऱ्याच्या उत्तरेला 'पंपावती देवी' आणि 'भुवनेश्वरी देवी' यांची अतिशय सुंदर आणि जागृत अशी उपमंदिरे आहेत. विशेषतः भुवनेश्वरी देवीच्या मंदिरातील कोरीव काम हे अत्यंत नाजूक असून, ते चालुक्य शैलीचा प्रभाव दर्शवते. असे मानले जाते की हे उपमंदिर विजयनगर साम्राज्याच्या आधीच्या काळात बांधले गेले असावे. या मंदिराच्या दारावर आणि खांबांवरील नक्षीकाम काळ्या पाषाणात कोरलेले असल्यामुळे ते अतिशय चकचकीत आणि रेखीव दिसते.

विरूपाक्ष मंदिराचे सौंदर्य हे केवळ त्याच्या चार भिंतींच्या आतच मर्यादित नाही, तर त्याच्या बाहेरचा परिसरही तितकाच ऐतिहासिक आणि विलोभनीय आहे. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून बाहेर पडल्यावर आपल्यासमोर एक लांबच लांब आणि प्रशस्त असा रस्ता पसरलेला दिसतो. हा रस्ता जवळपास एक किलोमीटर लांब असून, याला 'हम्पी बाजार' किंवा 'विरूपाक्ष बाजार' असे म्हटले जाते. या रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना एका रांगेत बांधलेले प्राचीन दगडी मंडप आणि दुकाने आहेत. विजयनगरच्या सुवर्णकाळात ही बाजारपेठ जगातील सर्वात श्रीमंत आणि गजबजलेल्या बाजारपेठांपैकी एक होती. परदेशी प्रवाशांच्या नोंदीनुसार, या बाजारात हिरे, माणके, सोने-चांदी आणि मौल्यवान रत्ने रस्त्यावर उघड्यावर ठेवून विकली जात असत. आज ही बाजारपेठ रिकामी असली, तरी या मंडपांच्या रांगा पाहून आपण त्या काळातील वैभवाची कल्पना सहज करू शकतो. दरवर्षी चैत्र महिन्यात (एप्रिल) याच रस्त्यावरून विरूपाक्ष स्वामींचा अत्यंत भव्य असा रथोत्सव पार पडतो. या रथोत्सवाला संपूर्ण दक्षिण भारतातून लाखो भाविक जमतात आणि हा संपूर्ण परिसर अक्षरशः भक्तीच्या सागरात बुडून जातो. पंधराशे वर्षांपूर्वी ज्या रस्त्यावरून रथ ओढला जात असे, त्याच रस्त्यावरून आजही ही परंपरा अखंडपणे चालू आहे, हेच या मंदिराचे सर्वात मोठे यश आहे.

मंदिराच्या उत्तरेकडील बाजूला 'मन्मथ तलाव' नावाचा एक अत्यंत पवित्र आणि मोठा पाण्याचा तलाव आहे. या तलावाच्या चारही बाजूंनी आत उतरण्यासाठी दगडी पायऱ्या केलेल्या आहेत आणि तलावाच्या काठावर नवव्या व दहाव्या शतकातील काही अतिशय प्राचीन आणि छोटी शिवालये उभी आहेत. भाविक मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी या पवित्र तलावात स्नान करतात. या तलावाच्या पलीकडेच 'हेमकुट पर्वत' उभा आहे. या पर्वतावर चालुक्य आणि जैन शैलीतील अनेक प्राचीन मंदिरांचा समूह पाहायला मिळतो. संध्याकाळच्या वेळी या पर्वतावर बसून विरूपाक्ष मंदिराचे मुख्य गोपूर आणि त्याच्या पाठीमागे मावळणारा सूर्य पाहणे, हा हम्पीमधील सर्वात सुंदर आणि विलोभनीय अनुभव मानला जातो.

विरूपाक्ष मंदिराची आणखी एक अत्यंत जिवंत आणि भाविकांच्या जिव्हाळ्याची गोष्ट म्हणजे 'लक्ष्मी' नावाची मंदिर हत्तीण. दक्षिण भारतातील अनेक मोठ्या मंदिरांमध्ये हत्ती पाळण्याची परंपरा आहे आणि लक्ष्मी ही या मंदिराची शान आहे. सकाळी नदीवर जाऊन स्नान करणे, भाविकांना सोंडेने आशीर्वाद देणे आणि मंदिराच्या रोजच्या धार्मिक कार्यांमध्ये सहभागी होणे, हा तिचा दिनक्रम आहे. लहान मुलांपासून ते मोठ्यांपर्यंत सर्वांनाच लक्ष्मीचे मोठे आकर्षण असते. तिच्या अस्तित्वामुळे या ऐतिहासिक दगडांच्या वास्तूला एका जिवंतपणाचा आणि वात्सल्याचा स्पर्श लाभला आहे.

तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा विजयनगर शहराची अमानुष कत्तल आणि जाळपोळ झाली, तेव्हा आक्रमकांनी अनेक भव्य मंदिरे आणि महाल बेचिराख केले. परंतु, सुदैवाने विरूपाक्ष मंदिर या भयंकर विध्वंसातून बऱ्याच अंशी बचावले. कदाचित हे मंदिर अत्यंत प्राचीन आणि लोकांच्या श्रद्धेचे प्रमुख केंद्र असल्यामुळे आक्रमकांनी याला पूर्णपणे नष्ट करण्याचे टाळले असावे, किंवा इथल्या भक्तांनी आपल्या प्राणांची आहुती देऊन या मूर्तीचे आणि गाभाऱ्याचे रक्षण केले असावे. कारण काहीही असो, या मंदिराचे वाचणे हे भारतीय संस्कृतीसाठी एका मोठ्या आशीर्वादासारखे ठरले आहे.

आज आपण जेव्हा विरूपाक्ष मंदिराच्या आवारात उभे राहतो, तेव्हा आपल्याला केवळ दगडांची इमारत दिसत नाही, तर पंधराशे वर्षांच्या अखंड मानवी श्रद्धेचा तो एक अभेद्य किल्ला दिसतो. कृष्णदेवरायांचा तो पराक्रमी इतिहास, संत विद्यारण्यांचे ते तत्त्वज्ञान, शिल्पकारांची ती अजोड कला आणि सर्वसामान्यांची ती अढळ भक्ती, या सर्व गोष्टी आजही या मंदिराच्या प्रत्येक खांबात आणि प्रत्येक शिखरात जिवंत आहेत. हम्पीचा प्रवास हा विरूपाक्ष मंदिराच्या दर्शनाशिवाय आणि तिथल्या गोपुरासमोर नतमस्तक झाल्याशिवाय कधीच पूर्ण होऊ शकत नाही. हे मंदिर म्हणजे काळाच्या प्रवाहाविरुद्ध खंबीरपणे उभा असलेला आणि भारताच्या वैभवशाली इतिहासाची अखंड गाथा गाणारा एक चिरंतन दीपस्तंभच आहे.

--- तुषार भ. कुटे

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर

https://maharashtradeshee.blogspot.com/2026/06/virupaksha-hampi.html

उग्र लक्ष्मी-नरसिंह आणि बडावलिंग!

घड्याळात संध्याकाळचे साडेपाच वाजून गेले होते. मावळतीकडे झुकलेल्या सूर्याची सोनेरी किरणे हम्पीच्या त्या ऐतिहासिक परिसराला एक वेगळाच उजाळा देत होती. दिवसभराच्या भटकंतीनंतर, अशा या निवांत वातावरणात आम्ही आजच्या दिवसातील आमच्या शेवटच्या मुक्कामाकडे प्रस्थान केले. जगप्रसिद्ध विजय विठ्ठल मंदिराचे सौंदर्य डोळ्यांत साठवल्यानंतर, अवघ्या दहा मिनिटांच्या प्रवासातच आम्ही हम्पीमधील 'लक्ष्मी-नरसिंह' मूर्तीच्या परिसरात येऊन पोहोचलो. तिथे पोहोचताच एका विस्तीर्ण मोकळ्या मैदानाच्या अगदी मध्यभागी, एकाच अखंड पाषाणात कोरलेली भगवान नरसिंहाची ती उग्र आणि अवाढव्य मूर्ती आमच्या दृष्टीस पडली. आजूबाजूला कोणताही मोठा डोंगर किंवा खडक नसताना, अशा मोकळ्या आणि सपाट ठिकाणी एकाच दगडात कोरलेली साडेसहा मीटर उंचीची आणि अत्यंत उग्र चेहऱ्याची ही मूर्ती खरोखरच लक्षवेधक ठरते.

या मूर्तीच्या दोन्ही मांड्यांना जोडणारी एक दगडी पट्टी कोरलेली आहे, जिला 'योगपट्टा' म्हणतात. दुर्दैवाने, पंधराशे पासष्टच्या परकीय आक्रमकांच्या भीषण विध्वंसामध्ये या अद्वितीय मूर्तीचेही मोठे नुकसान झाले होते. म्हणूनच भारतीय पुरातत्त्व खात्याने (एएसआय) या मूर्तीचा तोल सावरण्यासाठी आणि तिचे संवर्धन करण्यासाठी काही प्रमाणात डागडुजी केल्याचे स्पष्टपणे दिसून येते. या भव्य मूर्तीच्या समोरच थोड्या अंतरावर एक जुने आणि एकाकी दगडी प्रवेशद्वार उभे आहे. हे प्रवेशद्वार पाहता, पूर्वी या भव्य मूर्तीच्या सभोवताली एक मोठे आणि सुसज्ज मंदिर असावे, असा अंदाज सहज बांधता येतो. या परिसराच्या डाव्या बाजूला हिरवीगार शेती पसरलेली होती, तर उजव्या बाजूला एक विस्तीर्ण मैदान होते. या मूर्तीचे मूळ नाव 'लक्ष्मी-नरसिंह' असे आहे, परंतु प्रत्यक्षात तिथे देवी लक्ष्मीची मूर्ती कुठेही पाहायला मिळाली नाही. इतिहासातील नोंदींनुसार, पूर्वी भगवान नरसिंहाच्या डाव्या मांडीवर देवी लक्ष्मीची अतिशय सुंदर मूर्ती विराजमान होती. परंतु आक्रमकांच्या मोडतोडीत ती भंगली गेली आणि आज तिचे उर्वरित अवशेष येथील संग्रहालयामध्ये सुरक्षित ठेवण्यात आले आहेत. विशेष म्हणजे, प्रसिद्ध कन्नड साहित्यिक एस. एल. भैरप्पा यांच्या 'आवरण' या बहुचर्चित कादंबरीची सुरुवात याच लक्ष्मी-नरसिंह मूर्तीच्या परिसरापासून आणि याच्या ऐतिहासिक विध्वंसाच्या संदर्भापासून होते, याची आठवणही यावेळी प्रकर्षाने झाली.

या नरसिंह मूर्तीच्या अगदी उजव्या बाजूला, एकाच अखंड पाषाणात कोरलेली भगवान शंकराची एक अतिशय भलीमोठी पिंड (शिवलिंग) देखील आम्हाला पाहायला मिळाली. स्थानिक लोक याला 'श्री बडावलिंग गुढी' या नावाने ओळखतात. या भव्य शिवलिंगाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे या पिंडीच्या चहूबाजूंनी आणि तळामध्ये पाण्याचा सतत प्रवाह असतो. या वास्तूला कोणत्याही प्रकारचे छत नाही, त्यामुळे वरचे आकाश पूर्णपणे मोकळे दिसते. माझ्या आजवरच्या प्रवासात आणि आयुष्यात मी पाहिलेल्या शंकराच्या पिंडींपैकी खऱ्या अर्थाने ही सर्वात मोठी आणि विलोभनीय पिंड होती.

हम्पीच्या या लाल मातीत विखुरलेल्या अवाढव्य अवशेषांमध्ये लक्ष्मी-नरसिंह आणि बडावलिंग या दोन वास्तू आपले एक अढळ आणि अत्यंत महत्त्वाचे स्थान राखून आहेत. विजयनगर साम्राज्याच्या सुवर्णकाळाची आणि त्यांच्या अमर्याद कलाकुसरीची ही दोन्ही शिल्पे एक अत्यंत बोलकी आणि जिवंत उदाहरणे आहेत.

इतिहासकारांच्या आणि तेथे सापडलेल्या शिलालेखांच्या नोंदींनुसार, इसवी सन १५२८ मध्ये विजयनगरचे महान सम्राट कृष्णदेवराय यांच्या आदेशावरून एका ब्राह्मणाने या मूर्तीची निर्मिती करवून घेतली. ही संपूर्ण मूर्ती एकाच अवाढव्य आणि अखंड ग्रॅनाईट पाषाणात कोरलेली आहे, ज्याला इंग्रजीत 'मोनोलिथ' असे म्हणतात. साडेसहा मीटर म्हणजेच साधारण बावीस फूट उंच असलेली ही मूर्ती हम्पीमधील सर्वात मोठी आणि उंच एकाश्म मूर्ती मानली जाते. या मूर्तीमध्ये भगवान नरसिंह हे योगासनाच्या स्थितीत बसलेले आहेत. त्यांच्या पायांची मांडी घातलेली असून गुडघ्यांभोवती एक पट्टा बांधलेला दिसतो, ज्याला 'योगपट्टा' असे म्हणतात. यामुळेच अनेकजण याला 'योग-नरसिंह' असेही संबोधतात. मूर्तीच्या चेहऱ्यावरील भाव अत्यंत उग्र आहेत. हिरण्यकश्यपूचा वध केल्यानंतर भगवान नरसिंहांचा जो उग्र आणि क्रोधीत अवतार होता, त्याचेच हे अतिशय जिवंत आणि अचूक चित्रण आहे. त्यांचे मोठे आणि वटारलेले डोळे, रुंद नाक आणि उघडा जबडा त्यांच्यातील रौद्र रसाची प्रचिती देतात.

या उग्र नरसिंहाच्या डोक्यावर आदिशेषाचा म्हणजेच सात फणा असलेल्या महाकाय सापाचा अतिशय सुंदर आणि कोरीव असा छत्र आहे. आदिशेषाच्या सात फणांनी नरसिंहाला सावली दिली आहे. या मूर्तीचे मूळ स्वरूप आजच्यापेक्षा खूप वेगळे आणि अधिक मनमोहक होते. पूर्वी या उग्र नरसिंहाच्या डाव्या मांडीवर देवी लक्ष्मी अत्यंत शांतपणे विराजमान होती. असे मानले जाते की लक्ष्मीच्या सानिध्यामुळे नरसिंहाचा उग्रपणा शांत होतो. परंतु, तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा दख्खनच्या सुलतानांनी हम्पीवर आक्रमण केले, तेव्हा त्यांनी या मूर्तीची प्रचंड नासधूस केली. त्यांनी देवी लक्ष्मीची मूर्ती अक्षरशः फोडून काढली. आज जर तुम्ही या नरसिंहाच्या पाठीकडून बारकाईने पाहिले, तर देवी लक्ष्मीच्या हाताचा एक तुकडा आजही नरसिंहाच्या कमरेला विळखा घातलेल्या अवस्थेत पाहायला मिळतो, जो त्या भीषण विध्वंसाची आणि एका सुंदर कलेच्या अंताची मूक साक्ष देतो.

या लक्ष्मी-नरसिंह मूर्तीच्या अगदी शेजारीच स्थित असलेले दुसरे आश्चर्य म्हणजे 'श्री बडावलिंग गुढी' होय. हे देखील हम्पीमधील सर्वात मोठ्या एकाश्म (मोनोलिथिक) शिवलिंगांपैकी एक आहे. या शिवलिंगाची उंची साधारण तीन मीटर (दहा फूट) इतकी आहे आणि ते काळ्याभोर पाषाणात कोरलेले आहे. या शिवलिंगाच्या नावामागे एक अतिशय हृदयस्पर्शी आणि रंजक लोककथा सांगितली जाते. 'बडवा' या स्थानिक कन्नड शब्दाचा अर्थ 'गरीब' असा होतो. असे म्हटले जाते की, विजयनगर साम्राज्याच्या काळात एका अत्यंत गरीब पण शिवभक्त असलेल्या शेतकरी महिलेने आपल्या जन्मभराची पुंजी जमा करून या भव्य शिवलिंगाची निर्मिती केली होती. म्हणूनच याला 'बडावलिंग' म्हणजेच गरिबाचे शिवलिंग असे नाव पडले. यावरून विजयनगरच्या काळात केवळ राजे-महाराजेच नव्हे, तर सामान्य नागरिकही कलेचे आणि धर्माचे मोठे भोक्ते होते, हे सिद्ध होते.

या बडावलिंगाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे शिवलिंग नेहमी पाण्यामध्ये उभे असते. ज्या गाभाऱ्यात हे शिवलिंग आहे, त्याच्या तळाशी नेहमी पाण्याचा प्रवाह असतो आणि शिवलिंगाचा खालचा भाग पाण्यात बुडालेला असतो. हिंदू पौराणिक कथांनुसार, भगवान शंकराने आपल्या जटेमध्ये पवित्र गंगा नदीला धारण केले होते, जेणेकरून गंगेच्या प्रवाहाचा वेग कमी होऊन पृथ्वीचे रक्षण होईल. याच कथेचे प्रतीक म्हणून विजयनगरच्या अभियंत्यांनी या शिवलिंगाभोवती पाण्याची योजना केली आहे. जवळूनच वाहणाऱ्या तुंगभद्रा नदीतून आणि एका प्राचीन कालव्यातून येणारे पाणी थेट या गाभाऱ्यात सोडलेले आहे. विशेष म्हणजे हे पाणी तिथे साचून राहत नाही, तर ते एका बाजूने आत येते आणि दुसऱ्या बाजूने वाहून जाते. उन्हाळ्याच्या कडक दिवसांतही या शिवलिंगाचा तळ कधीही कोरडा पडत नाही.

या शिवलिंगाच्या पृष्ठभागावर मध्यभागी तीन डोळ्यांचे (त्रिनेत्र) अतिशय रेखीव आणि सुंदर चिन्ह कोरलेले आहे. आज या गाभाऱ्याला छत नाही, परंतु पूर्वी यावर एखादे दगडी किंवा लाकडी शिखर असावे, जे आक्रमकांनी नष्ट केले असावे असे अभ्यासक मानतात. छत नसल्यामुळे आज थेट आकाशातील सूर्याचा प्रकाश आणि पावसाचे पाणी या शिवलिंगावर पडते. एका बाजूला अवाढव्य आणि उग्र असा लक्ष्मी-नरसिंह आणि दुसऱ्या बाजूला पाण्यामध्ये शांतपणे उभे असलेले ते विशाल बडावलिंग, हे दोन्ही पाषाण केवळ दगड नसून ते विजयनगरच्या लोकांची श्रद्धा, त्यांच्या शिल्पकारांची अफाट बुद्धिमत्ता आणि त्यांच्या अद्वितीय वास्तुकलेचा एक चिरंतन आणि कधीही न मिटणारा इतिहास आहेत.

--- तुषार भ. कुटे

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर

https://maharashtradeshee.blogspot.com/2026/06/ugra-narsinh.html

अद्वितीय 'विजय विठ्ठल मंदिर'

अखेरीस आमच्या प्रवासातील तो सर्वात बहुप्रतीक्षित आणि परमोच्च क्षण आला, ज्याची आम्ही अतिशय आतुरतेने वाट पाहत होतो. हम्पीचे नाव काढताच ज्या वास्तूचे चित्र डोळ्यांसमोर उभे राहते, त्या जगप्रसिद्ध 'विजय विठ्ठल' मंदिराचे प्रत्यक्ष दर्शन घेण्यासाठी आम्ही निघालो. विजयनगर साम्राज्याच्या एका भव्य पण भग्न प्रवेशद्वारातून प्रवास करत, युनेस्कोने 'जागतिक वारसा स्थळ' म्हणून मानाचा दर्जा दिलेल्या या अद्वितीय मंदिरापाशी आम्ही येऊन पोहोचलो. मंदिराच्या बाहेरील परिसरात एक छोटीशी पण गजबजलेली बाजारपेठ दिसून आली. तिथेच आमची गाडी पार्क करून आम्ही तिकीट काढण्यासाठी रांगेत उभे राहिलो. या ऐतिहासिक वास्तूचे पावित्र्य आणि सुरक्षितता जपण्यासाठी प्रशासनाने मुख्य मंदिरापासून दीड ते दोन किलोमीटर अलीकडेच सर्व खाजगी गाड्या पार्क करण्याची व्यवस्था केली आहे. तिथून प्रत्यक्ष मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी प्रदूषणमुक्त अशा छोट्या 'इलेक्ट्रिक बस'ची सोय प्रशासनाने उपलब्ध करून दिली आहे. आम्ही त्या बसचे तिकीट काढले आणि अतिशय उत्साहाने विजय विठ्ठल मंदिराच्या दिशेने मार्गस्थ झालो.

या संपूर्ण परिसरामध्ये कोणत्याही प्रकारच्या खाजगी वाहनांना किंवा नवीन बांधकामाला सक्त मनाई असल्यामुळे, या ठिकाणची हजारो वर्षांपूर्वीची प्राचीनता आणि गूढ शांतता आजही जशीच्या तशी टिकून असल्याचे प्रकर्षाने जाणवते. बसमधून जाताना रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना हम्पीचे ते अवाढव्य आणि वैशिष्ट्यपूर्ण दगडांचे डोंगर आम्हाला खुणावत होते. तसेच, शेकडो वर्षांपूर्वी बांधलेल्या दगडी वास्तूंच्या लांबच लांब रांगा आणि जुन्या बाजारपेठांचे अवशेष आमचे लक्ष वेधून घेत होते. अवघ्या पाच मिनिटांच्या प्रवासात आम्ही मुख्य मंदिराच्या प्रवेशद्वारापाशी येऊन पोहोचलो. वरचा भाग विटांचा आणि खालचा पाया भक्कम दगडी बांधकामाचा असलेल्या त्या अतिशय भव्य आणि प्राचीन 'गोपूर' प्रवेशद्वारातून आम्ही आत पाऊल ठेवले. सकाळी भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याच्या (एएसआय) वेबसाईटवरून काढलेली ऑनलाईन तिकिटे आम्हाला इथे पुन्हा उपयोगी पडली.

प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश करताच, समोरच हम्पीचे ते जगप्रसिद्ध आणि अद्वितीय दगडी रथमंदिर म्हणजेच 'गरुड मंदिर' अतिशय दिमाखात उभे होते. हे तेच रथमंदिर आहे, ज्याचे चित्र आपल्या भारतीय चलनातील पन्नास रुपयांच्या नव्या नोटेच्या मागील बाजूस मोठ्या अभिमानाने छापलेले आहे. दुपार टळून गेली होती आणि सूर्य पश्चिमेच्या दिशेने संथपणे खाली सरकत होता. त्या मावळत्या सूर्याची सोनेरी किरणे थेट या दगडी रथावर पडत होती, ज्यामुळे हे संपूर्ण रथमंदिर एखाद्या सुवर्णरथासारखे लखलखत होते. हम्पीचा विचार करताना नेहमी हेच मंदिर डोळ्यांसमोर यायचे, आणि आज ते प्रत्यक्ष समोर पाहून खऱ्या अर्थाने आपण विजयनगरमध्ये पोहोचल्याची सुखावणारी जाणीव झाली.

या दगडी रथाच्या अगदी समोरच मुख्य 'विजय विठ्ठल मंदिर' स्थित आहे. दुर्दैवाने, अनेक परकीय आक्रमणांमुळे आज या मुख्य मंदिराच्या गाभाऱ्यात कोणतीही मूर्ती अस्तित्वात नाही. शिवाय, या मंदिराच्या मुख्य सभामंडपात प्रवेश करण्यास आणि वर जाण्यास सध्या पर्यटकांना सक्त मनाई आहे. यामागे एक अत्यंत महत्त्वाचे ऐतिहासिक कारण आहे. या मंदिरामध्ये काळ्या पाषाणातून कोरलेले असे असंख्य छोटे-छोटे खांब आहेत, ज्यांवर हलकीशी थाप मारल्यास त्यातून भारतीय शास्त्रीय संगीताचे विविध स्वर आणि नाद निर्माण होतात. प्रत्येक खांबातून एक वेगळ्याच प्रकारचे, अतिशय सुमधुर संगीत ऐकू येते. या संगीताचा अनुभव घेण्यासाठी येणारे हजारो पर्यटक सातत्याने या खांबांवर आघात करत असत, ज्यामुळे या प्राचीन आणि दुर्मिळ वास्तूला मोठा धोका निर्माण झाला होता. याच कारणामुळे आता तिथे जाण्यास बंदी घालण्यात आली आहे.

परंतु, पर्यटकांची निराशा होऊ नये म्हणून पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याने एक अतिशय कल्पक आणि आधुनिक उपाय शोधून काढला आहे. त्यांनी या खांबांमधून निघणारे ते अद्भुत संगीत अतिशय उत्तम दर्जाच्या उपकरणांद्वारे ध्वनिमुद्रित (रेकॉर्ड) केले आहे आणि ते त्यांच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध करून दिले आहे. मंदिराच्या बाहेर प्रत्येक खांबाची माहिती देणाऱ्या फलकाजवळ एक 'क्यूआर कोड' लावलेला आहे. तो कोड आपल्या मोबाईलवर स्कॅन करून आपण थेट त्या वेबसाईटवर जातो आणि त्या पाषाणांमधून झंकारणारे ते मूळ संगीत अतिशय स्पष्टपणे ऐकू शकतो. निर्जीव काळ्या दगडांतून संगीताचे सूर निर्माण करणारा मानवी कलाकृतीचा आणि बुद्धिमत्तेचा तो एक खरोखरच अद्भुत आणि थक्क करणारा चमत्कार होता. या मुख्य मंदिराच्या सभोवताली अजूनही काही छोटी-छोटी उपमंदिरे आणि अतिशय विस्तीर्ण असे सभामंडप उभे आहेत. अतिशय बारकाईने, जिवंतपणाने कोरलेल्या मूर्ती आणि विविध प्राचीन भौमितिक रचनांनी सजलेले हे विठ्ठल मंदिर पाहताना आमचे भान अक्षरशः हरपून गेले. इतिहासाच्या पानांमध्ये अनेक शतके विविध राजांनी या मंदिराची डागडुजी आणि विस्तार केला. पुढे परकीय आक्रमणांनंतर अनेक वर्षे हे मंदिर दुर्लक्षित राहून जंगलाच्या आणि झाडीच्या वेढ्यात धुळ खात पडलेले होते. परंतु, आज पुरातत्व विभागाच्या अथक प्रयत्नांमुळे हे मंदिर आपल्या गतवैभवासह संपूर्ण जगाच्या नकाशावर मोठ्या अभिमानाने आणि दिमाखाने मिरवत आहे.

विजयनगर साम्राज्याचा इतिहास आणि त्यांची वास्तुकला समजून घ्यायची असेल, तर हम्पीमधील विजय विठ्ठल मंदिराला भेट देणे हा एक अत्यंत अनिवार्य आणि परमोच्च अनुभव आहे. हे मंदिर केवळ काही दगडांची आणि भिंतींची रचना नाही, तर तो मानवी कल्पकतेचा, अमर्याद भक्तीचा आणि वास्तुकलेच्या सर्वोच्च शिखराचा एक जिवंत पुरावा आहे. या विस्तीर्ण आणि भव्य मंदिर समूहाची निर्मिती एका रात्रीत किंवा एका राजाच्या काळात झालेली नाही. इतिहासकारांच्या मते, पंधराव्या शतकात संगम घराण्याचे महान राजे दुसरे देवराय यांच्या काळात या मंदिराच्या उभारणीला सुरुवात झाली. त्यानंतर तुलुव घराण्याचे अजेय सम्राट कृष्णदेवराय यांनी सोळाव्या शतकात या मंदिराचा प्रचंड विस्तार केला, अनेक भव्य सभामंडपांची भर घातली आणि या वास्तूला एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवले. हे मंदिर भगवान विष्णूचा अवतार असलेल्या श्री विठ्ठलाला समर्पित आहे.

या मंदिराच्या स्थापनेमागे एक अतिशय रंजक आख्यायिका सांगितली जाते. असे म्हटले जाते की, विजयनगरच्या राजांनी भगवान विठ्ठलाची मूर्ती पंढरपूरहून हम्पीला आणली आणि त्यांच्यासाठी हे अत्यंत भव्य आणि सुवर्णजडित मंदिर उभारले. परंतु, श्री विठ्ठलाला हे राजेशाही आणि प्रचंड ऐश्वर्याने नटलेले मंदिर आवडले नाही. त्यांना पंढरपूरची ती साधी आणि भक्तांच्या प्रेमाने भरलेली वास्तूच अधिक प्रिय होती. त्यामुळे भगवान विठ्ठल या भव्य मंदिरातून पुन्हा आपल्या पंढरपूरला निघून गेले आणि म्हणूनच या मंदिराचा गाभारा कायमचा रिकामा राहिला. आमच्या सोबत असणाऱ्या गाईडने आम्हाला सांगितले की १५ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १६ व्या शतकाच्या सुरुवातीला, बहामनी सल्तनतीच्या सततच्या संघर्षांनी आणि आक्रमणांनी पंढरपूर प्रदेश उद्ध्वस्त केला होता. भगवान विठ्ठलाच्या अत्यंत पूजनीय मूर्तीचा अपमान होऊ नये म्हणून, तिला सुरक्षितपणे विजयनगर साम्राज्यात हलवण्यात आले. त्यानंतर राजा कृष्णदेवरायाने आपली भव्य राजधानी हंपी येथील विठ्ठल मंदिरात त्या मूर्तीची स्थापना केली. आपल्या लाडक्या देवतेच्या अनुपस्थितीमुळे पंढरपूरचे लोक आणि भक्तगण दुःखी झाले होते. संत एकनाथांचे पणजोबा संत भानुदास यांनी मूर्ती परत आणण्यासाठी हंपीपर्यंत खडतर प्रवास केला. वारकरी परंपरेनुसार, भानुदास हंपी येथील मंदिरात गेले आणि त्यांनी भगवान विठ्ठलाच्या परत येण्यासाठी तळमळीने प्रार्थना केली. त्यांच्या अगाध भक्तीने प्रसन्न होऊन, भगवानांनी आपला नऊ रत्नांचा हार भानुदासच्या गळ्यात घातला, असे म्हटले जाते. दुसऱ्या दिवशी सकाळी, मंदिराच्या रक्षकांना तो हार सापडला, त्यांनी भानुदासला चोर समजून अटक केली आणि राजा कृष्णदेवरायासमोर हजर केले. राजाने भानुदासला सर्वांसमोर फाशी देण्याचा आदेश दिला. तथापि, आख्यायिकेनुसार, त्यांच्या भक्तीची शक्ती इतकी प्रबळ होती की फाशीच्या दोरीचे चमत्कारिकरित्या फुलांच्या सुंदर हारांमध्ये रूपांतर झाले. भानुदासची आध्यात्मिक महानता आणि भगवानांची इच्छा ओळखून, राजा कृष्णदेवरायाने माफी मागितली आणि आदराने त्यांना मूर्ती पंढरपूरला परत नेण्याची परवानगी दिली. इतिहासकारांच्या मते मात्र, जेव्हा १५६५ साली तालिकोटाच्या युद्धात विजयनगरचा दारुण पराभव झाला आणि आक्रमकांनी या शहराची लूट करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा मंदिरातील मूळ मूर्ती सुरक्षिततेसाठी गुप्तपणे पंढरपूरला किंवा इतर सुरक्षित ठिकाणी हलवण्यात आली असावी. कारण काहीही असले, तरी मूर्ती नसतानाही या मंदिराच्या कणाकणात जी भक्ती आणि कला दडलेली आहे, ती आजच्या काळातही कोणत्याही पर्यटकाला नतमस्तक व्हायला लावते.

विठ्ठल मंदिर संकुलात प्रवेश केल्यावर सर्वात आधी आणि सर्वाधिक लक्ष वेधून घेणारी वास्तू म्हणजे तिथला जगप्रसिद्ध 'दगडी रथ' किंवा 'गरुड मंडप'. हा रथ खऱ्या अर्थाने विजयनगरच्या शिल्पकारांनी दगडांवर लिहिलेले एक अजोड महाकाव्य आहे. पाहताक्षणी हा संपूर्ण रथ एकाच अवाढव्य दगडातून कोरलेला आहे असा भास होतो. परंतु, प्रत्यक्षात हा रथ एकाच अखंड पाषाणातून कोरलेला नसून, अनेक महाकाय ग्रॅनाईट दगडांचे तुकडे अतिशय अचूकपणे आणि कौशल्याने एकमेकांत गुंफून तो तयार करण्यात आला आहे. या दगडांच्या सांध्यांची जुळणी इतकी चपखल आहे की साध्या डोळ्यांना ते सांधे सहजासहजी दिसत नाहीत आणि तो एकाच दगडाचा भासतो. हा रथ म्हणजे भगवान विष्णूचे वाहन असलेल्या 'गरुड' देवाला समर्पित असलेले एक छोटेखानी मंदिरच आहे. पूर्वी या रथाच्या आत गरुडाची मूर्ती विराजमान होती आणि या रथावर विटांनी बांधलेले एक उंच आणि सुंदर शिखर देखील होते, जे काळाच्या ओघात आणि आक्रमणांमध्ये नष्ट झाले. या रथाला दगडांची चार भव्य चाके लावलेली आहेत. या चाकांवर कमळाच्या फुलांची अत्यंत नाजूक आणि सुंदर नक्षी कोरलेली आहे. सर्वात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, एकेकाळी ही महाकाय दगडी चाके खरोखरच त्यांच्या अक्षावर फिरत असत. परंतु, पर्यटकांकडून होणाऱ्या नुकसानीमुळे आणि सुरक्षिततेच्या कारणास्तव आता शासनाने ही चाके सिमेंट लावून कायमची स्थिर केली आहेत. या रथाच्या समोर दोन अवाढव्य हत्तींचे शिल्प आहे, जे जणू हा रथ ओढत असल्याचा भास निर्माण करतात. मात्र, मुळात तिथे हत्ती नसून घोड्यांची शिल्पे होती, ज्यांचे अवशेष आजही हत्तींच्या मागे थोडेसे पाहायला मिळतात. रथाच्या संपूर्ण पृष्ठभागावर युद्धभूमीवरील प्रसंग, पौराणिक कथा आणि विविध प्राण्यांची अतिशय रेखीव शिल्पे कोरलेली आहेत.

दगडी रथाचे सौंदर्य डोळ्यांत साठवून आपण जेव्हा पुढे मुख्य महामंडपाकडे (सभामंडपाकडे) वळतो, तेव्हा विजयनगरच्या स्थापत्यकलेचे आणि ध्वनिशास्त्राचे एक अत्यंत मोठे रहस्य आपल्यासमोर उलगडते. हे रहस्य म्हणजेच येथील 'संगीतमय खांब' किंवा 'सारेगम खांब'. मुख्य महामंडपाचा भार पेलण्यासाठी आणि त्याच्या सौंदर्यात भर घालण्यासाठी छताला आधार देणारे ५६ भव्य आणि गुंतागुंतीचे खांब येथे उभारलेले आहेत. या प्रत्येक मुख्य खांबाच्या सभोवताली एकाच अखंड दगडातून कोरलेले सात छोटे आणि नाजूक उप-खांब आहेत. हे छोटे खांब केवळ शोभेसाठी नसून ती खऱ्या अर्थाने दगडी वाद्ये आहेत. या खांबांवर चंदनाच्या लाकडाने किंवा बोटांनी हलकीशी थाप मारली, तर त्यातून 'सा-रे-ग-म-प-ध-नी' हे भारतीय शास्त्रीय संगीताचे सप्तसूर अतिशय स्पष्टपणे निनादतात. काही खांबांमधून मृदंग, वीणा, डमरू, जलतरंग आणि घंटी यांसारख्या विविध पारंपरिक वाद्यांचे आवाजही ऐकू येतात.

कठोर आणि निर्जीव मानल्या जाणाऱ्या ग्रॅनाईटच्या दगडातून असे सुमधुर स्वर कसे निर्माण होऊ शकतात, हा प्रश्न आजही जगभरातील अनेक शास्त्रज्ञांना आणि अभ्यासकांना भेडसावतो. ब्रिटिशांच्या काळात या खांबांचे रहस्य उलगडण्यासाठी एका इंग्रज अधिकाऱ्याने चक्क दोन खांब कापून पाहिले होते, असा इतिहास सांगितला जातो. त्याला वाटले होते की या खांबांच्या आत काहीतरी पोकळी असेल किंवा धातूच्या तारा लपवलेल्या असतील. पण खांब कापल्यावर त्याच्या हाती केवळ निराशाच लागली, कारण ते खांब आतून पूर्णपणे भरीव दगडाचेच होते. विजयनगरच्या महान शिल्पकारांनी आणि शास्त्रज्ञांनी दगडाची घनता, त्याची जाडी, त्याचा आकार आणि त्यात असलेले सिलिकाचे प्रमाण यांचा अतिशय सखोल आणि अचूक अभ्यास करून या संगीतमय खांबांची निर्मिती केली होती. या खांबांच्या आकारावर आणि लांबीवर त्यातून निघणारा ध्वनी अवलंबून असतो. मुख्य सभामंडपात जेव्हा नर्तिका नृत्य करत असत, तेव्हा या खांबांचा वाद्य म्हणून वापर करून एक अद्भुत संगीतमय मैफल सजवली जात असे. मानवी बुद्धिमत्तेचा हा चमत्कार पाहताना आपण अवाक होतो. आज या खांबांचे रक्षण करण्यासाठी पर्यटकांना तिथे जाण्यास मनाई असली, तरी क्यूआर कोडच्या माध्यमातून ते संगीत ऐकताना आजही अंगावर रोमांच उभे राहतात.

विठ्ठल मंदिराच्या मुख्य महामंडपाव्यतिरिक्त या विस्तीर्ण आवारात आणखी अनेक अत्यंत महत्त्वाची आणि सुंदर उपमंदिरे तसेच मंडप पाहायला मिळतात. त्यापैकी एक अत्यंत महत्त्वाचा मंडप म्हणजे 'कल्याण मंडप' होय. या मंडपाचा उपयोग प्रामुख्याने देवतेच्या विवाह सोहळ्यांसाठी आणि इतर महत्त्वाच्या धार्मिक उत्सवांसाठी केला जात असे. या कल्याण मंडपाची रचना आणि त्यातील कोरीव काम हे मुख्य मंडपापेक्षाही अधिक गुंतागुंतीचे आणि डोळे दीपवणारे आहे. या मंडपातील खांबांवर 'याळी' या पौराणिक प्राण्याची अत्यंत भव्य आणि उग्र शिल्पे कोरलेली आहेत. याळी हा एक असा काल्पनिक प्राणी आहे, ज्याचे डोके सिंहाचे, सोंड हत्तीची आणि शरीर घोड्याचे असते. या प्राण्याच्या पायाखाली अनेकदा मकर किंवा छोटे हत्ती दाखवलेले आहेत. याळीच्या माध्यमातून विजयनगरच्या राजांचे अमर्याद सामर्थ्य आणि त्यांची ताकद दाखवण्याचा प्रयत्न शिल्पकारांनी केला आहे. या खांबांवरून नजर वर छताकडे नेली असता, तिथे कोरलेली कमळाच्या फुलांची आणि भौमितिक आकारांची गुंतागुंतीची नक्षी आपल्याला चक्रावून टाकते. दगडावर इतके सुबक काम करण्यासाठी किती संयम आणि कौशल्य लागले असेल, याची आपण केवळ कल्पनाच करू शकतो.

याशिवाय मंदिर परिसरात 'उत्सव मंडप', 'शंभर खांबांचा मंडप' आणि 'अम्मान देवालय' (देवीचे मंदिर) अशा अनेक भव्य वास्तू आहेत. या प्रत्येक वास्तूवर आणि तिच्या भिंतींवर रामायण, महाभारत आणि भागवत पुराणातील अनेक प्रसंग कोरलेले आहेत. भगवान विष्णूचे दशावतार, कृष्णलीला आणि प्रह्लादाची कथा सांगणारी शिल्पे अतिशय जिवंत भासतात. या मंदिराच्या भिंतींवर परकीय व्यापाऱ्यांचे, पोर्तुगीज घोडदळाचे आणि अरबी व्यापाऱ्यांचेही चित्रण केलेले आढळते, जे विजयनगरच्या जागतिक व्यापाराची आणि त्यांच्या परकीय संबंधांची साक्ष देते.

विठ्ठल मंदिराचे वैभव केवळ त्याच्या चार भिंतींच्या आतच मर्यादित नव्हते, तर त्याच्या बाहेरही ते तितक्याच प्रकर्षाने पसरलेले होते. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून बाहेर आल्यावर एक अतिशय रुंद आणि जवळपास एक किलोमीटर लांबीचा सरळ रस्ता पाहायला मिळतो. आज तिथे दगडांचे अवशेष आणि पडके चौथरे असले, तरी पंधराशे वर्षांपूर्वी ही विजयनगरची सर्वात मोठी आणि सर्वात श्रीमंत बाजारपेठ होती, जिला 'विठ्ठल बाजार' म्हणून ओळखले जायचे. या रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना सुंदर नक्षीकाम केलेले दगडी मंडप आणि दुकाने होती. जगभरातील इतिहासकारांच्या आणि परदेशी प्रवाशांच्या नोंदींनुसार, या बाजारपेठेत हिरे, माणके, पाचू, मोती आणि इतर मौल्यवान रत्ने रस्त्यावर उघड्यावर ठेवून, जणू काही साध्या भाजीपाल्यासारखी मोजून विकली जात असत. जगभरातील व्यापारी येथे येऊन आपला व्यापार करत असत. याच बाजारपेठेच्या एका बाजूला एक अत्यंत सुंदर अशी 'पुष्करणी' (पायऱ्यांची विहीर किंवा तलाव) स्थित आहे. या पुष्करणीच्या मध्यभागी एक छोटासा आणि देखणा दगडी मंडप आहे. दरवर्षी वसंतोत्सवाच्या वेळी किंवा महत्त्वाच्या सणांच्या दिवशी भगवान विठ्ठलाची आणि रुक्मिणीची मूर्ती या पुष्करणीत आणून तिथे नौकाविहार आणि जलक्रीडा आयोजित केली जात असे. आज ती पुष्करणी रिकामी असली, तरी तिचा आकार आणि तिची रचना तत्कालीन वैभवाची पूर्ण कल्पना देतात.

१५६५ सालचे तालिकोटाचे युद्ध हे विजयनगर साम्राज्यासाठी एक भयंकर दुःस्वप्न ठरले. दख्खनच्या एकत्रित सुलतानांनी या संपन्न शहरावर हल्ला करून त्याचा अमानुषपणे विध्वंस केला. हे आक्रमण इतके भीषण होते की, आक्रमकांनी सलग सहा महिने हे शहर लुटले, जाळले आणि येथील भव्य वास्तूंची तोडफोड केली. विठ्ठल मंदिरालाही या विध्वंसाची मोठी झळ बसली. या मंदिराचे सुंदर लाकडी छत, आतील मौल्यवान रत्ने आणि मूर्ती आक्रमकांनी नष्ट केल्या. जे खांब आणि दगड ते तोडू शकले नाहीत, ते त्यांनी आगी लावून विद्रूप करण्याचा प्रयत्न केला. आजही अनेक खांबांवर आणि दगडांवर आगीमुळे आलेला काळेपणा आणि भेगा स्पष्टपणे दिसून येतात. कित्येक शतके हे अद्वितीय मंदिर जंगलात, मातीच्या आणि धुळीच्या ढिगाऱ्याखाली उपेक्षित आणि बेवारस अवस्थेत पडून होते.

पुढे एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकात, जेव्हा ब्रिटिश पुरातत्वशास्त्रज्ञ आणि नंतर भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने हम्पीमध्ये उत्खनन आणि संवर्धनाचे काम हाती घेतले, तेव्हा या विठ्ठल मंदिराला नवसंजीवनी मिळाली. एएसआयच्या अथक प्रयत्नांमुळे मातीखाली दबलेले अनेक अवशेष बाहेर काढण्यात आले, पडलेले खांब पुन्हा उभे केले गेले आणि मंदिराच्या परिसराचे मूळ सौंदर्य बऱ्याच अंशी पुन्हा स्थापित करण्यात आले. आज या मंदिराचे रक्षण करण्यासाठी जे आधुनिक तंत्रज्ञान आणि नियम लागू करण्यात आले आहेत, ते नक्कीच स्वागतार्ह आहेत.

विजय विठ्ठल मंदिर म्हणजे केवळ एक प्रार्थनास्थळ नसून, तो भारताच्या सुवर्णयुगाचा एक धडधडणारा आणि जिवंत असा आत्मा आहे. या मंदिराच्या आवारात फिरताना, इथल्या दगडांवरून हात फिरवताना आणि त्या संगीतमय खांबांचा इतिहास अनुभवताना, आपण नकळतपणे त्या सोळाव्या शतकात पोहोचतो. कृष्णदेवरायांची ती अवाढव्य सत्ता, कारागिरांची ती अमर्याद आणि दैवी मानली जाणारी प्रतिभा, आणि दगडांतून संगीत निर्माण करणारी ती महान वैज्ञानिक दृष्टी या सर्व गोष्टींचा विचार करून मन अक्षरशः थक्क होते. हम्पीचा प्रवास हा विठ्ठल मंदिराच्या दर्शनाशिवाय आणि तिथल्या दगडी रथाला डोळ्यांत साठवल्याशिवाय कधीच पूर्ण होऊ शकत नाही. विजयनगरचे साम्राज्य जरी आज अस्तित्वात नसले आणि राजे जरी काळाच्या पडद्याआड गेले असले, तरी त्यांनी दगडांवर कोरलेले हे महाकाव्य आणि त्यातून झंकारणारे ते सुमधुर संगीत आजच्या पिढीला आणि येणाऱ्या प्रत्येक युगाला कायम प्रेरणा आणि ऊर्जा देत राहील. हे मंदिर खऱ्या अर्थाने भारतीय वास्तुकलेचा आणि विजयनगरच्या वैभवाचा एक अमर आणि अढळ असा मुकुटमणी आहे.

--- तुषार भ. कुटे

खांबांवरील संगीत ऐकण्यासाठी संकेतस्थळ: http://www.asihampicircle.in/saregamapa

https://maharashtradeshee.blogspot.com/2026/06/vijay-vitthal-mandir.html

#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर