Dr. Ravi Khoj School

ਡਾ. ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ‘ਖਾੜੀ ਜੰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ : ਆਰਥਿਕਤਾ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਵਾਲ’ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਆਯੋਜਨ

ਡਾ. ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ਰੈਂਡਜ਼ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ‘ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ’ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲੈਕਚਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਾ: ਖਾੜੀ ਜੰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ : ਆਰਥਿਕਤਾ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਵਾਲ

ਮੁੱਖ ਵਕਤਾ: ਜਨਾਬ ਕਮਰ ਆਗਾ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ (ਖਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਵਿਦਵਾਨ)

ਸਮਾਂ: 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 | ਸ਼ਨੀਵਾਰ | 2:30 ਵਜੇ

ਸਥਾਨ: ਸੈਮੀਨਾਰ ਹਾਲ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਲਾ ਗੇਟ, ਪਟਿਆਲਾ

ਆਪ ਸਭ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੱਦਾ ਹੈ।

ਮਿਤੀ 24 ਅਗਸਤ 2025 ਨੂੰ ਅਰਬਨ ਅਸਟੇਟ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਡਾ. ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਫਰੀਨਾ ਮੀਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦ ਸੋਸ਼ਲ ਸਪੇਸ ਆਫ਼ ਲੈਂਗੁਏਜ ਵਰਨੈਕੁਲਰ ਕਲਚਰ ਇਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੋਨੀਅਲ ਪੰਜਾਬ' (The Social Space of Language Vernacular Culture in British Colonial Punjab) ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦਲਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫਰੀਨਾ ਮੀਰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਖਾਸ ਕਰ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ 'ਦ ਸੋਸ਼ਲ ਸਪੇਸ ਆਫ਼ ਲੈਂਗੁਏਜ' ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ 'ਇਨਕਲੁਸਿਵ' ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਵਰਗ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ 'ਸਿਨਕਰੈਟਿਕ ' ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਸਾਂਝੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਖੋਜਾਰਥੀ ਨਿਸ਼ਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫਰੀਨਾ ਮੀਰ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਥਿਰਤਾ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਖਾਸਕਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਨੀਤੀ ਦੀ ਘਾੜਤ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਨਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਜੋ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਜੀਵਿਤ ਰਹੀ ਹੈ।

ਖੋਜਾਰਥੀ ਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਫਰੀਨਾ ਮੀਰ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਧਿਆਇ 'ਪਲੇਸ ਤੇ ਪਰਸਨਹੁੱਡ' ਵਿੱਚ ਜਾਤ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇਲਾਕਾਈ ਪਛਾਣ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਰੀਨਾ ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਥਾਨਕਤਾ ਅਤੇ ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੈੱਡਮਿਸਟ੍ਰੈਸ ਨਵਲਦੀਪ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਫਰੀਨਾ ਮੀਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਿਖੇੜੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਕ ਮਜ਼ਾਜ਼ੀ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਦਕਿ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਹਾਨੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਕੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਨੀਤੂ, ਡਾ. ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਜਸਵੀਰ ਕੌਰ, ਹੈੱਡਮਿਸਟ੍ਰੈਸ ਨਵਲਦੀਪ ਸ਼ਰਮਾ, ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਖੋਜਾਰਥੀ ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ, ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ, ਖੋਜਾਰਥੀ ਨਿਸ਼ਾ, ਖੋਜਾਰਥੀ ਮਨਦੀਪ ਕੌਰ, ਖੋਜਾਰਥੀ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਸੋਨੀ, ਪ੍ਰੋ. ਵੀਰਪਾਲ ਕੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਦਲਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ।

ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੰਵਾਦੀ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ

ਅੱਜ ਡਾ. ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਮਰਹੂਮ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ (19 ਮਈ 1989) ਦੇ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅਰਬਨ ਅਸਟੇਟ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਰਵੀ ਦੇ ਲੇਖ ‘ਧਾਰਮਿਕ ਮੂਲਵਾਦ : ਉਭਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ’ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਬੈਠਕ ਦੌਰਾਨ ਬੁਲਾਰੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਿਬ ਹੋਏ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਰਵੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਹਿਤ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਡਾ. ਰਵੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਪਛਾਣਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਝਦਿਆਂ ਹੋਈ।

ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਕਰੀਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਡਾ. ਰਵੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਕੱਟਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਰਮਭੂਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਨੁਕਤਾ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਪਰੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡਾ. ਰਵੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਦੱਸਦਿਆਂ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ-ਆਰਥਿਕ ਤਾਣੇ ਬਾਣੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

ਦਲਜੀਤ ਅਮੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੁਆਲ ਨੂੰ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਸੱਵਰ ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ ਪੱਖ ਬਨਾਮ ਖੱਬੇ ਪੱਖ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਵੰਡ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਡਾ. ਰਵੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਾਸਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਸੌੜੀਆਂ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਪਛਾਣਾਂ ਤੱਕ ਘਟਾ ਕੇ ਦਰਜੇਬੰਦੀ ਉਸਾਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਅਲਹਿਦਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ।

ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਘੁੰਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਡਾ. ਰਵੀ ਦਾ ਇਹ ਲੇਖ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਲੀਹ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਸਦਕਾ ਸਿੱਖ ਬੁਰਜੁਆਜ਼ੀ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਹੋਣ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣਵੇਂ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਰਵੀ ਦੇ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਪੱਜ ਓਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਦਲਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਸੱਵਰ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪੱਖ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਉਭਾਰਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਵਾਇਦ ਵਿੱਚ ਜੁਟੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਡਾ. ਰਵੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹ ਦਸੇਰਾ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਰਿੰਦਰ ਖੁਰਾਣਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਡਾ. ਰਵੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੌੜੀ ਸੋਚ ਅਧੀਨ ਬੌਣੀ ਪੁਨਰ - ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਡਾ. ਰਵੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮੂਲਵਾਦੀ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਗਤਾਰ ਅਵਾਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਡਾ. ਰਵੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ-ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਅਮਨ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਨੀਸ਼ਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।

‘ਚੱਲਦੀ ਰਹੇਗੀ ਗੁਫ਼ਤਗੂ...’ ਸਿਰਲੇਖ ਤਹਿਤ ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਸੱਥ (Street Poetry) ਦਾ ਆਯੋਜਨ..

ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅੱਗੇ 14 ਮਈ 2025 (ਬੁੱਧਵਾਰ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 06 ਵਜੇ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ... ਜੰਗ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਦੇ ਬਾਰੂਦ ਮੂਹਰੇ ਫੁੱਲ ਧਰਨ ਲਈ 🌸

ਵੱਲੋਂ :-
ਡਾ. ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਪਟਿਆਲਾ
ਸੰਗਤ ਪੰਜਾਬ

ਭਾਵੇਂ ਜੰਗ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਟਲ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਜੰਗ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸਾਡੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਵਿਰਾਮ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਰਾਜਕੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗਿਆਨ ਆਧਾਰਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਇਸ ਪਾਸੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਬੁੱਧਵਾਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਛੇ ਵਜੇ ਤੋਂ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਕਵਿਤਾ ਮੰਚ (ਕਵਿਤਾ ਮਿਲਣੀ) ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗੇ ਹਾਂ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਹ ਮਿਲਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਭ ਨੂੰ ਹਾਰਦਿਕ ਸੱਦਾ ਹੈ।

ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀ ਬਣਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ

ਮਿਤੀ 08.05.25 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਜੰਗ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਦਲਜੀਤ ਅਮੀ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੰਗ ਵਰਗੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਸਵਾਲਾਂ ਸਬੰਧੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਪੱਖੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ, ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲੋਕ ਰਾਏ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਦਲੀਲ ਉਸਾਰਨ। ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਹਕੂਕ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਮਾਨਵੀ ਬਿਹਤਰੀ ਦੇ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਨਾ ਭਟਕੇ। ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਰਾਏ ਬਣਾਉਣ, ਠੀਕ-ਗ਼ਲਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰਭੂਰ ਆਲੋਚਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਤੇ ਜੰਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ।

ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਬਸੇਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ। ਗ਼ਰੀਬੀ ਅਤੇ ਨਾਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਵਿਦਰੋਹਾਂ ਜਾਂ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਤਿਆਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਸਿੱਖਿਆ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਚੰਗੇ ਜੀਵਨ ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣਾ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਵਿਕਾਊ ਮੀਡੀਆ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਲਾਰ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ, ਆਪਸੀ ਟਕਰਾਓ ਅਤੇ ਭੀੜਤੰਤਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਭਿਅੰਕਰ ਤਬਾਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 70 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਮਲਾਵਰ ਧਿਰ ਆਪਣੇ ਦੱਸੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਜੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਉਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਨਾਅਰੇ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਸਿਆਸਦਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਅਤੇ ਬਰਬਾਦੀ ਵੱਲ ਧੱਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਅੰਕਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੀ ਤਬਾਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜੰਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੀਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਮੌਕੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਵਾਲੀ ਬਣਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਨ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਖੋਜਾਰਥੀ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਕਾਮੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ।

ਡਾ. ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਕਾਂਜੀ’ ਬਾਰੇ ਗੋਸ਼ਟੀ

ਮਿਤੀ 16 ਮਾਰਚ 2025 ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ 'ਡਾ. ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ' ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਕਾਂਜੀ' ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਚਰਚਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਰਿੰਦਰ ਖੁਰਾਣਾ ਦੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਵਰਿੰਦਰ ਖੁਰਾਣਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨੁਕਤਾ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ‘ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਕਾਂਜੀ’ ਵਿਚਲੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਜੋੜਾਂ, ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲਿੱਪੀ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਰਲਗੱਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚਲੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਦੁੱਤੀਕਰਨ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਘੁੰਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦੀ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਲੈ ਕੇ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਪਰਚੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਖੋਜ ਵਿਧੀ ਦੇ ਨੁਕਤਾ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਸ਼ਵਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਉੱਪਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਲੇਖਣ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੱਲ ਉਲਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉਪ ਬੋਲੀਆਂ ਅੰਦਰਲੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਟਕਸਾਲੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਅਹਿਮ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕੇ। ਨਵਲਦੀਪ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ।

ਡਾ. ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਅਤੇ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਚੰਦਨ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਸਿਧਾਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਾਰੀ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਪੇਖ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਨੀਤੂ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਜਾਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਗਲਬੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਤੀ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਰਵੱਈਆ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸੁਆਮੀ ਅੰਤਰ ਨੀਰਵ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਰਿੰਦਰ ਖੁਰਾਣਾ ਦਾ ਪਰਚਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰੀਨ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਦੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੰਵਾਦੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ਦਾ ਬਤੌਰ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖਣਾ ਇਸ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਿੰਦਰ ਖੁਰਾਣਾ ਨੇ ਆਏ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਚੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਵੀਰਪਾਲ ਕੌਰ ਅਤੇ ਨੀਸ਼ਾ ਨੇ ਵੀ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸਮੁੱਚੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ।

ਡਾ. ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਦਾ ਲਾਲਟੂ ਸੰਗ ਸੰਵਾਦ

ਮਿਤੀ 30 ਨਵੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਡਾ. ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਾਲਟੂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦੀ ਬੈਠਕ ਹੋਈ। ਬੈਠਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਿਆਂ ਦਲਜੀਤ ਅਮੀ ਨੇ ਲਾਲਟੂ ਬਾਰੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਦੋਸਤੀ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਸਨਮੁੱਖ ਸੰਖੇਪ ਗੱਲਬਾਤ ਰੱਖੀ। ਫਿਰ ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਭ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਲਾਲਟੂ ਨਾਲ ਤੁਆਰੁਫ਼ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ।

ਲਾਲਟੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਰੋਤਿਆਂ ਸਨਮੁੱਖ ਪੜ੍ਹੀਆਂ। ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਦਲਜੀਤ ਅਮੀ, ਦਲਜੀਤ ਕੌਰ, ਗੁਰਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਲਵਨੀਤ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਪਵਨ ਟਿੱਬਾ ਤੇ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਨੇ ਲਾਲਟੂ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਾਂ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਕੌਮੀਅਤ ਤੇ ਪਛਾਣ ਬਾਬਤ ਸਵਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਲਾਲਟੂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਵਾਬਾਂ ਨੇ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਮਘਾਈ ਰੱਖਿਆ।

ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲਾਲਟੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਗਹਿਨ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਇੱਕਸੁਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ-ਅਰਥਕ ਤੇ ਕਲਾ ਬਹੁ-ਅਰਥਕ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਹੱਸ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵੱਲ ਹੀ ਅਗਰਸਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪਛੜੇਵੇਂ ਬਾਬਤ ਗੱਲ ਰੱਖਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਇਹਦਾ ਕਾਰਨ ਮਾਤਰੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਾ ਦੱਸਿਆ। ਲਾਲਟੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਸਨੂਈ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਦਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉੰਕਿ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਤਸੱਵਰ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਤਸੱਵਰ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕਲਾਤਮਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਲਈ।

ਦਲਜੀਤ ਅਮੀ ਦੇ ਸਵਾਲ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਲਟੂ ਨਫ਼ਰਤੀ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਤੇ ਸਿਦਕਦਿਲੀ ਨਾਲ ਮੁਖ਼ਾਤਿਬ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚਰਚਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤ ਦੁਆਰਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਯੋਗਦਾਨ, ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਪਿਆਰ ਤੇ ਵੱਡੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਬੈਠਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਨੇ ਲਾਲਟੂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਮੌਜੂਦ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ।

ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ‘ਲਾਲਟੂ’ ਨਾਲ ‘ਕਵਿਤਾ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ’ ਬਾਰੇ ਸੰਵਾਦੀ ਬੈਠਕ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੱਦਾ ਹੈ। 30 ਨਵੰਬਰ, 2024, ਦਿਨ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 03:30 ਵਜੇ ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ... 🌻

ਅੱਜ ਮਿਤੀ 18 ਸਤੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਡਾ. ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਨੇ ‘ਕਲਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ’ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਸ਼ੀਸ਼ ਖੋਖਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਸ਼ੀਸ਼ ਖੋਖਰ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਨ੍ਰਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਆਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਅਸ਼ੀਸ਼ ਖੋਖਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਨ੍ਰਿਤ-ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਹਿਰਦ ਇਨਸਾਨ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀ ਅਸ਼ੀਸ਼ ਖੋਖਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਮੀਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ ਜੁਝਾਰੂ ਬਿਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਹੈ। ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਮਿਲਣਸਾਰਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਗੁਣ ਹੈ।

ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੀ ਖੋਖਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਉਹਨਾਂ ਕੁਝ ਚੁਣਿੰਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਦਾਚਾਰਕ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਮਿਆਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਇੱਕ ਮਕਾਨ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦੇ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮਾਂ ਛੱਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਉਸਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਰਿਸ਼ਤਗੀ ਬਾਬਤ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼੍ਰੀ ਖੋਖਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਇਤਿਹਾਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਸਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪਸਾਰ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤੰਤਰ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘਟ ਰਹੇ ਪੁਸਤਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉਪਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਰਵੀ ਖੋਜ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਸ਼ੀਸ਼ ਖੋਖਰ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡਾ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹੇ।