19/08/2026
📖 **पंचमाचा श्वास**
***— "मला निदान हवं आहे, प्रवचन नको" असं ठणकावून सांगणारी एक कर्तबगार स्त्री, आणि तिच्या कुंडलीत कुठलाही दोष नसतानाही बंद राहिलेल्या एका दाराचं रहस्य***
🌿✨━━━━━━━━━━━━━━━━━━✨🌿
🔶 **भाग १ : आजचा विषय नाजूक आहे**
"निखिल, आज येणारी व्यक्ती दालनात पाऊल ठेवण्याआधी मी तुला एक पथ्य सांगून ठेवतो."
निखिल देशमुखांनी वही उघडता उघडता वर पाहिलं. श्रीधर समर्थ नेहमीच्या आसनावर शांत बसले होते; समोर पंचांग, बाजूला कुंडलीच्या वह्या.
"आजचा विषय संततीचा आहे. आणि संततीच्या प्रश्नात ज्योतिषापेक्षा भाषा नाजूक असते."
"भाषा?"
"कारण अपत्य नसणं हा नुसता वैद्यकीय किंवा ज्योतिषीय प्रश्न नसतो. तो स्त्रीच्या अंतरंगावर, पुरुषाच्या मुक्या अपराधीपणावर, दोन घरांच्या अपेक्षांवर आणि समाजाच्या नकळत टोचणाऱ्या नजरेवर उभा असतो. इथे चुकीचा शब्द उपायाआधी जखम करतो. म्हणून आज मी जे बोलेन ते नीट ऐक — आणि जे बोलणार नाही, ते त्याहून नीट ऐक."
तेवढ्यात दारावर तीन नेमके ठोके पडले.
टक. टक. टक.
घड्याळात ठीक दहा वाजले होते. ठोकेही जणू वेळेच्या शिस्तीत होते.
"या," समर्थ म्हणाले.
दार उघडून एक स्त्री आत आली. वय बत्तीस-चौतीस. मिटलेली छत्री तिने दाराशी टेकवली — परतीच्या पावसाचे शेवटचे थेंब तिच्या खांद्यावर अजून चमकत होते. गडद निळा फॉर्मल पेहराव, घट्ट बांधलेले केस, हातात लेदरची फाईल. चेहऱ्यावर भाव कमी, उपस्थिती प्रखर. ती खोलीत आली आणि खोलीनेच आपली पाठ सरळ केल्यासारखं वाटलं.
•••❖•••
🔶 **भाग २ : फाईल करून आणलेलं दुःख**
"मी मृणालिनी साळुंखे. चार्टर्ड अकाउंटंट आहे, स्वतःची फर्म आहे. अपॉइंटमेंट दहाची होती. मी वेळेवर आले आहे."
निखिलच्या ओठांवर नकळत हसू आलं. ती सल्ला घ्यायला आली होती, पण आवाजात अजूनही फर्मच्या केबिनचा अधिकार होता.
"बसा. वेळ पाळणाऱ्यांचा आम्हाला आदर आहे," समर्थ म्हणाले.
ती बसली. फाईल टेबलावर ठेवली. आत जन्मतपशील, डॉक्टरांची पत्रं, तपासण्यांचे अहवाल — प्रत्येक पानाला क्रमांक, प्रत्येक विभागाला खूण. कुठलंही कागद घाईत कोंबलेलं नव्हतं.
"मी मुद्द्यावर बोलते. लग्नाला सहा वर्षं झाली. संतती नाही. माझ्या आणि माझ्या पतींच्या — अमोल यांच्या — सर्व तपासण्या झाल्या आहेत. डॉक्टरांच्या मते दोघांतही गंभीर दोष नाही. त्यांच्या भाषेत हे 'कारण न सापडलेलं वंध्यत्व' आहे. उपचार चालू आहेत. यश नाही."
ती बोलताना आवाजात दुःख नव्हतं. पण निखिलला जाणवलं — काही माणसं दुःख रडून सांगतात; काही माणसं ते व्यवस्थित फाईल करून आणतात.
"माझ्याकडे का आलात?" समर्थांनी विचारलं.
"माझी मैत्रीण — समीरा मोरे. दोनदा गर्भपात होऊन ती पूर्ण खचली होती. तुम्ही तिला लगेच मूल होईल असं सांगितलं नाहीत; योग्य काळ सांगितलात, काही उपाय दिलेत, आणि उपचारांची वेळ त्या काळाशी जुळवायला सांगितलीत. आज तिचा मुलगा आठ महिन्यांचा आहे. ती म्हणाली — 'मृणाल, डॉक्टरांकडे जा, पण समर्थांकडेही जा. ते कुंडली नंतर पाहतात; आधी माणूस पाहतात.' म्हणून आले. पण एक स्पष्ट सांगते — मी अंधश्रद्धाळू नाही. आकडे, ऑडिट, कायदा, ताळेबंद ही माझी भाषा आहे. मला भावनिक भाषण नको. मला निदान हवं आहे."
"निदान करू," समर्थ शांतपणे म्हणाले. "पण एका अटीवर."
"कुठल्या?"
"तुम्ही स्वतःला आरोपी मानायचं नाही. आणि मला न्यायाधीश बनवायचं नाही."
ती क्षणभर चकित झाली. "मी तसं का करीन?"
"कारण संततीचा विषय निघाला की बाहेरून कणखर असलेल्या अनेक स्त्रिया आतून स्वतःची उलटतपासणी घेत बसलेल्या असतात. आणि समाज तर आरोपपत्र आधीच लिहून तयार बसलेला असतो."
तिचे डोळे क्षणभर स्थिर झाले. मग ती किंचित पुढे झुकली.
"मी स्वतःला दोष देत नाही. मी पुरुषांच्या बरोबरीने काम केलं आहे — खरं तर अनेकांपेक्षा जास्त जबाबदारी उचलली आहे. माझी फर्म मी शून्यातून उभी केली. स्त्री-पुरुष समानता माझ्यासाठी व्याख्यानाचा विषय नाही; ती माझ्या रोजच्या कामाची पायरी आहे. पण जर कुणी मला सांगणार असेल की करिअरमुळे मूल होत नाही, स्त्रीने मऊ असावं, घरात बसावं — तर मी ते ऐकून घेणार नाही. मी उपायासाठी आले आहे, प्रवचनासाठी नाही."
निखिलला तिचं वाक्य तलवारीसारखं वाटलं. पण त्या तलवारीची धार बचावाची होती, आक्रमणाची नव्हे.
"तुमच्या कर्तृत्वावर माझा आक्षेप नाही," समर्थ म्हणाले. "उलट ते या खोलीत आल्याबद्दल मी त्याचा आदरच करतो. आता कुंडली पाहू."
•••❖•••
🔶 **भाग ३ : तुम्ही न सांगितलेल्या गोष्टी**
त्यांनी फाईलमधले जन्मतपशील घेतले. दोघांच्या कुंडल्या मांडल्या. काही मिनिटं खोलीत फक्त पानं उलटण्याचा आवाज. निखिलने पाहिलं — समर्थांची नजर पंचम भावावर, मग द्वितीय, एकादश, सप्तम, अमोलची कुंडली, दशा, गोचर, पुन्हा पंचम.
मृणालिनीचा संयम संपत आला. "काय दिसतं?"
समर्थांनी नजर वर केली.
"आधी मी तुम्हाला काही गोष्टी सांगतो — ज्या तुम्ही मला सांगितलेल्या नाहीत. चुकलो तर थांबवा."
ती सावध झाली.
"तुम्ही दोघी बहिणी. तुम्ही मोठ्या. तुमच्या वडिलांचं दीर्घ आजारपण तुमच्या कॉलेजच्या वयातच सुरू झालेलं. त्या दिवसांपासून घराचा गाडा तुमच्या खांद्यावर आला. मिळवणं, हिशेब लावणं, निर्णय घेणं — हे तुम्ही मुलगी असून 'घरचा मुलगा' म्हणून केलंत."
मृणालिनीचा चेहरा किंचित हलला. "हे... हे बरोबर आहे."
"दुसरं. गेल्या दोन वर्षांत तुम्ही फर्मचा विस्तार केलात. जबाबदारी जवळपास दुप्पट झाली. आणि तिसरं —" समर्थ क्षणभर थांबले. "मागच्या वर्षी डॉक्टरांनी उपचारांचा एक महत्त्वाचा टप्पा सुचवला होता. तो तुम्हीच पुढे ढकललात — कारण नेमका फाइलिंगचा हंगाम होता. आणि खरं कारण तुम्ही अमोलरावांनाही पूर्ण सांगितलं नाहीत."
खोलीत शांतता पसरली.
मृणालिनीचे घट्ट आवळलेले हात हळूहळू सैल झाले. "हे... हे कुणालाच माहीत नाही. डॉक्टरांनाही मी वेगळं कारण सांगितलं होतं. तुम्हाला कसं —"
"तुम्ही सांगितलं नाही. कुंडली सांगते," समर्थ म्हणाले.
•••❖•••
🔶 **भाग ४ : जागा आहे का?**
"आता निदानाकडे येऊ. तुमच्या कुंडलीत संततीचा भाव — पंचम — पूर्ण नकार देत नाही. त्याच्या कस्पचा सब संततीला होकार देणारा आहे. पण तो सब ज्या ग्रहाच्या नक्षत्रात उभा आहे, त्याची साखळी तुमच्या कामाच्या भावांकडे — षष्ठ आणि दशम — झुकलेली आहे. सोप्या भाषेत: संततीच्या दारात नकाराची पाटी नाही; पण दारापुढे कामाच्या फायलींची रांग आहे. अमोलरावांच्या कुंडलीतही नकार नाही. वैद्यकीय अहवालही तेच म्हणतात. म्हणजे प्रश्न 'संतती शक्य आहे का?' हा नाहीच. प्रश्न असा आहे — तुमच्या आयुष्यात संततीसाठी जागा आहे का?"
"जागा?" तिचा स्वर धारदार झाला. "आमचा फ्लॅट मोठा आहे. आर्थिक अडचण नाही. दोघं कमावतो."
"मी घरातल्या जागेबद्दल बोलत नाही. मनातल्या, शरीरातल्या आणि नात्यातल्या जागेबद्दल बोलतो आहे."
"म्हणजे तुम्हाला म्हणायचंय मी तयार नाही?"
"मी विचारतो आहे — तुम्हाला बाळ हवं आहे, की बाळ नसल्यामुळे उभा राहिलेला प्रश्न मिटवायचा आहे?"
ती स्तब्ध झाली. "...दोन्ही वेगळं आहे का?"
"खूप वेगळं. बाळ हवं असणं म्हणजे आपल्या झोपेतून, वेळेतून, शरीरातून, योजनांतून जीवनाला जागा देण्याची तयारी. आणि प्रश्न मिटवायचा असणं म्हणजे लोकांच्या जिभेपासून सुटका. दोन्हींची दिशा वेगळी असते."
"मला बाळ हवं आहे," ती म्हणाली. आवाज अजून मजबूत होता, पण त्याला आता बारीकशी भेग पडली होती. "आणि मी सगळं सांभाळू शकते."
"याच उत्तरात अडचण आहे."
"कशी?"
"तुम्ही प्रत्येक गोष्ट सांभाळण्याच्या, आवरण्याच्या, नियंत्रणाच्या भाषेत बोलता. पण मातृत्व म्हणजे डेडलाइनवर पूर्ण करायचं असाइनमेंट नाही. ते नियंत्रणात राहत नाही."
•••❖•••
🔶 **भाग ५ : विरजण**
समर्थ काही क्षण तिच्याकडे पाहत राहिले. मग शांतपणे म्हणाले —
"तुमच्या घरी दही लागतं ना?"
मृणालिनी क्षणभर गोंधळली. "हो. म्हणजे... कामवाली लावते. का?"
"दही कसं लागतं, हे कधी नीट पाहिलंत का? दुधात विरजणाचा एक चमचा घालायचा — बस्स. तेवढं काम क्षणाचं. पण त्यानंतर ते दूध कोमट राहावं लागतं, निवांत राहावं लागतं, कुणी हलवता कामा नये, आणि पुरेसा वेळ जाऊ द्यावा लागतो. मग कुठे रात्रीतून त्याचं घट्ट, स्वतःचं रूप धरलेलं दही होतं." समर्थ किंचित थांबले. "आता एक गंमत बघा. विरजण घालणं क्षणाचं काम आहे. पण दही लागणं हे दीर्घ काम आहे. आणि सर्वांत महत्त्वाचं — दही आदेशाने लागत नाही. घड्याळ लावून लागत नाही. आणि तुम्ही जर सारखं भांडं उघडून 'झालं का, झालं का' म्हणत ढवळत राहिलात — तर मुळीच लागत नाही. ते फक्त ऊब, स्थैर्य आणि सबुरीलाच लागतं."
मृणालिनी काही बोलली नाही. पण तिची नजर आता टेबलावर स्थिर होती.
"निसर्गाने ही वाटणी अशीच केली आहे, मृणालिनीजी. देण्याचं काम त्याने क्षणाचं ठेवलं आहे, आणि धारण करण्याचं काम दीर्घ ठेवलं आहे. पुरुष हा क्षणाचा दाता आहे; स्त्री ही दीर्घकाळाची धारणकर्ती आहे. हा कमी-जास्तपणा नाही, भेदभाव नाही — ही फक्त वाटणी आहे. विरजण मोलाचं, आणि दूध धरून ठेवणारं भांडंही तितकंच मोलाचं. पण दही घडतं ते भांड्याच्या स्थैर्यात — विरजणाच्या क्षणात नाही."
"आणि माझं भांडं स्थिर नाही, असं तुम्हाला म्हणायचंय."
"तुमचंच नाही. या काळातल्या अनेकींचं. आणि इथे मला फार जपून बोलायचं आहे, म्हणून नीट ऐका." समर्थांचा स्वर आणखी शांत झाला. "तुमची बरोबरी — हक्काची, बुद्धीची, कर्तृत्वाची — शंभर टक्के खरी आहे. तिच्यावर घाव घालणारा शब्द माझ्या तोंडून येणार नाही. पण बरोबरी म्हणजे सारखेपणा नव्हे. गेल्या दोन-तीन पिढ्यांत जगाने स्त्रियांना सतत सिद्ध करायला लावलं — किती कमावतेस, किती तास टिकतेस, किती कठोर निर्णय घेतेस, किती कोरडी राहतेस. त्या झुंजीत अनेक स्त्रियांनी, कुठलाही दोष नसताना, आणि स्वतःच्याही नकळत, पुरुषी मापाची लय स्वतःची करून घेतली. सतत सज्ज राहण्याची लय. सतत ढवळत राहण्याची लय. शरीराला मात्र यात कुणी विचारलं नाही."
"आणि शरीर?"
"शरीर वाद घालत नाही. ते फक्त नोंदी ठेवतं — तुम्ही क्लायंटची खतावणी ठेवता तशी. प्रत्येक जागरण, प्रत्येक गिळलेला ताण, प्रत्येक 'नंतर बघू' — सगळ्याची नोंद. आधुनिक विज्ञानही हेच सांगतं — सततचा ताण शरीरातल्या संप्रेरकांची लय हलवतो. हे तुमच्याही नकळत घडतं. निसर्ग रागावत नाही, शिक्षा करत नाही — तो फक्त प्रत्येक गोष्टीची दखल घेतो. म्हणून पुन्हा सांगतो — यात दोष तुमचा नाही, तुमच्या कामाचा नाही, समानतेचा तर नाहीच नाही. दोष कुणाचाच नाही. ही फक्त एक न जुळलेली लय आहे. आणि लय परत आणता येते."
मृणालिनी बराच वेळ शांत राहिली.
"म्हणजे माझ्यात स्त्रीत्व कमी आहे?" तिचा आवाज आता खूप मंद होता.
"तुमच्यात ते पूर्ण आहे," समर्थ लगेच म्हणाले. "पण ते तुम्हीच एका सीलबंद फाईलीत बंद करून, त्यावर 'नंतर बघू' अशी नोंद करून ठेवलं आहे. आणि स्त्रीत्व म्हणजे काय, याचाही घोटाळा आधी दूर करू. स्त्रीत्व म्हणजे घरात बसणं नव्हे, मंद आवाजात बोलणं नव्हे, कुणापेक्षा कमी होणं तर नव्हेच नव्हे. स्त्रीत्व म्हणजे धारणक्षमता — जीवनाला धरून ठेवण्याची, पोसण्याची, वाढवण्याची मृदू पण खोल शक्ती. तुमच्या आयुष्यात 'ढवळणं' खूप झालं आहे, मृणालिनीजी — तपासणं, आवरणं, घाई करणं. आता संततीचा प्रश्न त्या हातांना हळूच विचारतो आहे: थोडा वेळ भांडं निवांत ठेवशील का?"
तिच्या डोळ्यांत पाणी तरळलं. ते अजून बाहेर आलं नव्हतं; रोखलेलं होतं.
"मला कमजोर व्हायचं नाही."
"स्थिरता म्हणजे कमजोरी नव्हे. आणि आई होणं म्हणजे करिअर हरवणं नव्हे. फक्त शरीराला 'लढ' हा संदेश कमी आणि 'धारण कर' हा संदेश जास्त मिळायला हवा. सतारीची तार पाहा — ती ताणलेलीच असावी लागते, नाहीतर स्वर लागत नाही. पण जास्त ताणली की स्वर बिघडतो, आणखी ताणली की तार तुटते. तुमची तार गेली पंधरा वर्षं फक्त ताणली जाते आहे. मी ती सैल सोडायला सांगत नाही — फक्त स्वरात आणायला सांगतो आहे."
•••❖•••
🔶 **भाग ६ : पंचम हा षष्ठाचा व्यय**
"मग उपाय सांगा. मला नेमकं बोललेलं आवडतं."
"म्हणून नेमकं सांगतो. त्याआधी एक ज्योतिषीय गोष्ट समजून घ्या — तांत्रिक नाही, साधी. पंचम भाव हा षष्ठ भावापासून बारावा आहे. षष्ठ म्हणजे रोजचं काम, सेवा, स्पर्धा, डेडलाइन, स्टाफ, ताण. आणि कुठल्याही भावापासून बारावा भाव म्हणजे त्याचा विराम, त्याचा व्यय. म्हणजे शास्त्रच सांगतं आहे: पंचम फुलायचा असेल — मग ते अपत्य असो, प्रेम असो की निर्मिती — तर षष्ठाचा वेग काही काळ खर्ची घालावा लागतो. शेतकऱ्याला विचारा. सलग पिकांमागून पिकं घेतली की चांगली जमीनही थकते. शहाणा शेतकरी एखादा हंगाम जमीन पड ठेवतो — रिकामी, विसावलेली. ती पड जमीन आळशी नसते; ती आतल्या आत पुढच्या पिकाची तयारी करत असते."
"म्हणजे मी काम सोडावं?"
"नाही. काम सोडा असं मी म्हणणारच नाही — कारण ते तुमचं कर्तृत्व आहे आणि त्याचा तुम्हाला सार्थ अभिमान आहे. मी हंगाम बदलायला सांगतो आहे. आणि कधी, तेही कुंडलीच सांगते. सध्या तुमची शुक्र महादशा चालू आहे, आणि तिच्यातली राहूची अंतर्दशा आता सरत आली आहे — हा काळ कामाच्या धावपळीचा, विस्ताराचा होता; तो तुम्ही पुरेपूर जगलात. पुढे गुरूची अंतर्दशा येते आहे. गुरु हा संततीचा कारक, आणि तुमच्या कुंडलीत त्याची साखळी पंचमाशी जुळलेली आहे. म्हणजे अनुकूल खिडकी उघडते आहे. पण खिडकी उघडली तरी आत हवा यायला घरातलं दार उघडावं लागतं. ते दार तुमच्या हातात आहे."
समर्थांनी कागद घेतला.
"चार गोष्टी लिहितो. दोन ज्योतिषाच्या, दोन जगण्याच्या. आणि प्रत्येकीमागचं कारण सांगतो — कारण न पटलेला उपाय हा फक्त उपचार असतो; पटलेला उपाय परिवर्तन असतो. पण पहिली गोष्ट उपाय नाही, पाया आहे: डॉक्टरांचे उपचार चालूच ठेवायचे, आणि पुढचा टप्पा — यावेळी न ढकलता — गुरूच्या अंतर्दशेच्या काळाशी जुळवून घ्यायचा. ज्योतिष वैद्यकाची जागा घेत नाही; ते वैद्यकाला वेळ देतं."
ते लिहू लागले —
एक. जप. दोघांनी मिळून, रोज झोपण्यापूर्वी थोडा वेळ, संततिगोपाळाची — बालकृष्णाची — शांत उपासना. कारण: गुरु हा संततीचा कारक; आणि बालरूपाच्या ध्यानाची आपली जुनी परंपरा उगीच नाही — जे रूप रोज डोळ्यांपुढे आणतो, त्याची जागा मन आतल्या आत तयार करू लागतं. चंद्र म्हणजे मन आणि धारणा; त्याला रोजच्या शांत आवर्तनाने लय मिळते. हा जप देवाला लाच नाही, मनाची मशागत आहे.
दोन. दान. दर शुक्रवारी, दोघांच्या हातून, एखाद्या गरजू मातेला आणि तिच्या बाळाला अन्न किंवा वस्त्र. कारण: शुक्र हा स्त्रीतत्त्वाचा, सर्जनाचा कारक — आणि तुमची चालू महादशा त्याचीच आहे. ज्या भावाची आपल्याला ओढ आहे, त्या भावाची दुसऱ्याच्या आयुष्यात कदर करणं, हा दानाचा खरा अर्थ. मातेची ओटी भरताना तुमच्या आतली मातृ-प्रतिमा नकळत मऊ होत जाईल.
तीन. कामाला पड. फाइलिंगचा हंगाम संपला की किमान सहा आठवडे नियोजित विराम — पूर्ण नाही जमला तर आंशिक. फर्ममध्ये जबाबदाऱ्यांचं वाटप, रात्री ठरलेल्या वेळेनंतर काम बंद, झोपेची वेळ निश्चित. कारण: पंचम हा षष्ठाचा व्यय — हे आपण पाहिलंच. जमीन पड ठेवणं ही हार नसते; ती पुढच्या पिकावरची श्रद्धा असते.
चार. दांपत्याची जागा. आठवड्यातून दोन संध्याकाळी अमोलरावांसोबत असा वेळ, ज्यात रिपोर्ट, खर्च आणि उपचार हे तीन शब्द उच्चारायचे नाहीत. कारण: गर्भधारणा हा तुमचा एकटीचा प्रकल्प नाही — वैद्यकीयदृष्ट्याही, भावनिकदृष्ट्याही. शरीराला 'आता धारण करायला हरकत नाही' हे कुठलं औषध सांगत नाही; ते घरातली भावनिक सुरक्षितता सांगते. दुधाचं भांडं उबेत नसेल तर दही लागत नाही.
•••❖•••
🔶 **भाग ७ : थोडं मऊ होण्याची परवानगी**
मृणालिनी कागदाकडे बराच वेळ पाहत राहिली.
"मला एक स्पष्ट सांगा. मला मूल होईल का?"
"पूर्ण नकार कुठेच दिसत नाही. विलंब दिसतो, आणि त्या विलंबाचं कारण आता तुम्हालाही दिसतं आहे. अनुकूल काळ येतो आहे. तुम्ही हे सगळं फक्त उपचार म्हणून नाही, तर हंगाम-बदल म्हणून स्वीकारलंत, तर शक्यता निश्चित वाढेल."
"आणि जर झालं नाही तर?"
हा प्रश्न पहिल्यांदाच तिच्या आवाजात व्यावसायिक नव्हता. माणसाचा होता.
"तर तुम्ही अपूर्ण ठरणार नाही. हे आत्ताच, इथेच मान्य करा. मातृत्व हे स्त्रीत्वाचं एक सुंदर रूप आहे — पण एकमेव पुरावा नव्हे. तुम्हाला बाळ हवं आहे, त्या इच्छेचा आपण सन्मान करू. पण ती इच्छा स्वतःच्या अपुरेपणाच्या भीतीतून नाही, प्रेमातून जगली पाहिजे."
आणि मग अश्रू बाहेर आले.
तिने ते पुसले नाहीत. कदाचित तिला जाणवलं असावं — काही पाणी ही ऑडिटमधली आक्षेप-नोंद नसते; ती अंतःकरणाची सही असते.
"मी कणखर आहे," ती हलकेच म्हणाली.
"आहात," समर्थ म्हणाले. "आता थोडं मऊ होण्याची परवानगीही स्वतःला द्या. कणखरपणा तुम्ही कमावला आहे; कोमलता तुम्हाला जन्मतःच मिळाली आहे. कमावलेलं जपावं, पण मिळालेलं हरवू नये."
ती उठली. फाईल आवरली. उपायांचा कागद मात्र अलगद घडी करून वेगळा ठेवला.
"पुढच्या वेळी अमोलना घेऊन येते. आणि विरामाचं नियोजन सुरू करते. पण फर्ममध्ये सांगू काय?"
"सांगा — फर्मची यंत्रणा बळकट करण्यासाठी जबाबदाऱ्यांचं वाटप चालू आहे," समर्थ म्हणाले.
ती पहिल्यांदा मोकळेपणाने हसली. "हे उत्तर मला आवडलं."
दारापाशी ती क्षणभर थांबली. "समीरा म्हणाली होती, इथे उत्तर मिळतं. मला आज उत्तर मिळालं की नाही माहीत नाही. पण जागा मिळाली."
"कधी कधी जागा हेच उत्तर असतं," समर्थ म्हणाले.
दार बंद झालं. छत्री टेकवलेल्या जागी ओलसर वर्तुळ तेवढं मागे राहिलं.
•••❖•••
🔶 **भाग ८ : निखिल आणि समर्थ यांची चर्चा**
निखिल बराच वेळ गप्प होता. मग त्याने विचारलं —
"समर्थजी, आज स्त्रीतत्त्वाबद्दल बोलताना मला सतत धाकधूक होती. एक शब्द इकडे-तिकडे झाला असता तर 'बाईने घरी बसावं' या जुन्या सुरात ते ऐकू गेलं असतं. ही रेषा तुम्ही कशी सांभाळलीत?"
"सूर्य आणि चंद्र आठव," समर्थ म्हणाले. "दोघं एकाच आकाशाचे. मोल सारखं — एकाशिवाय दिवस नाही, दुसऱ्याशिवाय भरती नाही. पण स्वभाव वेगळे. चंद्राने ठरवलं की मीही सूर्यासारखा तापेन, तर तो चंद्र राहणार नाही — आणि सूर्यही होणार नाही; फक्त शीतलता हरवेल. समानता ही मोलाची असते, स्वभावाची नसते. जो समाज स्त्रीला 'तू कमी' म्हणतो तोही चुकतो, आणि जो 'तू पुरुषासारखीच हो, तरच मोठी' म्हणतो तोही चुकतो — कारण दोघेही मोजपट्टी पुरुषाचीच वापरतात. ज्योतिष्याने ती मोजपट्टी हातात घ्यायची नसते. त्याने फक्त एवढं सांगायचं — तुझं तेज तुझ्या स्वभावात आहे, उसन्या स्वभावात नाही."
"दुसरा प्रश्न. आज सगळा भार मृणालिनीजींवरच आल्यासारखा वाटू शकतो — लय तिने सांभाळायची, विराम तिने घ्यायचा. मग पुरुषाची जबाबदारी काय? तो नुसता क्षणाचा दाता?"
"विरजणाकडेच परत जा," समर्थ हसले. "विरजण घालणारा हात क्षणभर लागतो, खरंच. पण दही लागेपर्यंत ते भांडं उबेत ठेवणं, त्याला वारा लागू न देणं, कुणी ढवळणार नाही याची राखण करणं — हे रात्रभराचं काम आहे. आणि ती ऊब पुरुषाची आहे. त्याने स्वतःच्या तपासण्या टाळू नयेत, तिचा विराम शक्य करावा, आणि तिचं मन ही त्याने आपली जबाबदारी मानावी. जो पुरुष 'माझं देऊन झालं, आता तिचं काम' असं म्हणतो, तो दाता नाही — तो फक्त निमित्त. आणि जो भांड्याभोवती ऊब धरून बसतो, तो क्षणाचा दाता असूनही आयुष्यभराचा पिता होतो."
"आणि शेवटचा प्रश्न. समजा सगळं करूनही मूल झालं नाही — तर त्या स्त्रीच्या धारणक्षमतेला अर्थ काय उरतो?"
समर्थ काही क्षण शांत राहिले. मग म्हणाले —
"दुधात घट्ट होण्याची, रूप धरण्याची, दुसऱ्याला पोसण्याची शक्ती असते, निखिल. ती शक्ती कधी दही होऊन व्यक्त होते, कधी खवा होऊन, कधी बाळाचं दूध होऊन — रूपं अनेक. त्यातलं एखादं रूप नाही आलं, म्हणून दुधातली ती शक्ती खोटी ठरत नाही. स्त्रीची धारणक्षमता फक्त गर्भातच व्यक्त होते असं नाही; ती माणसं जोडण्यात, घडवण्यात, संस्था वाढवण्यात, कुणाच्या पडत्या काळात त्याला धरून ठेवण्यात — हजार रूपांत व्यक्त होते. पंचम भाव हा केवळ अपत्याचा नाही; तो हृदयाच्या सर्जनाचा आहे. मातृत्व हे त्या शक्तीचं एक रूप आहे — तिचा एकमेव पुरावा नव्हे. हे ज्या दिवशी समाजाला कळेल, त्या दिवशी या दालनातल्या अर्ध्या फायली आपोआप बंद होतील."
त्या संध्याकाळी समर्थांनी मृणालिनी साळुंखेंची फाईल बंद करताना नोंद केली —
वय ३२. चार्टर्ड अकाउंटंट, स्वतःची फर्म. कर्तृत्व प्रबळ; लहानपणापासून कुटुंबाचा भार. संतती नाही; वैद्यकीय अहवालांत गंभीर दोष नाही. पंचम कस्प-सब नकार देत नाही; साखळी षष्ठ-दशमकडे — अडथळा योगाचा नव्हे, लयीचा. शुक्र महादशा; राहू अंतर्दशा सरती, पुढे गुरु — अनुकूल खिडकी. उपाय: संततिगोपाळ जप (दोघांनी), शुक्रवारी माता-बालक दान, कामाला नियोजित पड, दांपत्याची निर्भार जागा; वैद्यकीय उपचार चालू ठेवून पुढचा टप्पा गुरु-काळाशी जुळवणे. पुढील भेट पतीसह.
फाईल बंद झाली. फडताळावर, दिवसभर विसावलेलं दुधाचं भांडं झाकून ठेवलेलं होतं — निवांत, उबेत, सकाळपर्यंत घट्ट रूप धरण्यासाठी.
निखिलने त्याकडे पाहिलं आणि त्याला जाणवलं — दही मागून लागत नाही.
ते ऊब, स्थैर्य आणि सबुरीला दुधाने दिलेलं शांत उत्तर असतं.
🌿✨━━━━━━━━━━━━━━━━━━✨🌿
