श्रीराम संस्कृत अध्ययन केंद्र, नासिक

श्रीराम संस्कृत अध्ययन केंद्र, नासिक

Share

Contact information, map and directions, contact form, opening hours, services, ratings, photos, videos and announcements from श्रीराम संस्कृत अध्ययन केंद्र, नासिक, Education, ashok stambh, Nashik.

संस्कृतच्या प्राथमिक ज्ञानापासून पासून ते पदव्युत्तर पदवी पर्यंतचे विद्यापीठीय शिक्षण येथे उपलब्ध असून , वैदिक व पौराणिक स्तोत्र ऑनलाईन माध्यमातून कोणालाही सहज अर्थासह शिकण्याची सुवर्णसंधी येथे लाभते. देश विदेशातील संस्कृत प्रेमींचे स्वागत आहे. नासिक मधील संपूर्ण संस्कृत महाविद्यालय जे कविकुलगुरू कालिदास संस्कृत विद्यापीठाशी संलग्न आहे. श्रीराम संस्कृतमधे डिप्लोमा संस्कृत , MA संस्कृत, BA संस्कृत

Photos from श्रीराम संस्कृत अध्ययन केंद्र, नासिक's post 12/03/2026

Atul Tarte
Rutuja Sharma

098500 37263

Photos from श्रीराम संस्कृत अध्ययन केंद्र, नासिक's post 12/03/2026

Atul Tarte

Rutuja Sharma
सूत्र 098500 37263

05/02/2026

*श्रीराम संस्कृत महाविद्यालय,नासिक आयोजित- संकष्टी चतुर्थी निमित्ताने ऑनलाईन श्रीगणेश महाभिषेक पूजन व श्रीगणपती अथर्वशीर्ष सहस्रावर्तन उपासना व अनुष्ठान!*

*- दि- 05 फेब्रुवारी गुरुवार रोजी संकष्टी चतुर्थी निमित्ताने संध्याकाळी ठीक 7 ते 8.30 यावेळेत श्रीगणपती अथर्वशीर्ष सहस्रावर्तन ऑनलाईन माध्यमातून पठण व अभिषेक पूजन उपासना असणार आहे. साधकांनी वेळेपूर्वी किमान 5 मिनिटे वर्गात जॉईन व्हावे. साधनेत पूर्णवेळ उपस्थित रहावे. माईक व कॅमेरा बंद ठेऊन आवर्तन ऐकू किंवा म्हणू शकतात.आवर्तन सुरू असतांना अभिषेक करता येईल।*

दि- 05 फेब्रुवारी गुरुवार
वेळ- संध्याकाळी 7 ते 8.30

कार्यक्रम लिंक:- https://meet.google.com/oxf-kxpp-mam

*संपर्क: प्रा.अतुलशास्त्री तरटे* -9850037263

*श्रीराम संस्कृतचे Youtube चॅनेल*--https://youtube.com/?si=41JaXSt7vJeluvwK
*नवनवीन व्हिडीओ मिळविण्यासाठी चॅनेलच्या subscribe बटनला व बेल बटनला क्लीक करा*
Atul Tarte

meet.google.com

03/02/2026

प्रतिदिन स्मरण करने वाले मंत्र

#प्रात: हाथ(कर)-दर्शनम्*

कराग्रे वसते लक्ष्मी करमध्ये सरस्वती।
करमूले तू गोविन्दः प्रभाते करदर्शनम्॥

#पृथ्वी क्षमा प्रार्थना*

समुद्र वसने देवी पर्वत स्तन मंडिते।
विष्णु पत्नी नमस्तुभ्यं पाद स्पर्शं क्षमस्व मे॥

#त्रिदेवों के साथ नवग्रह स्मरण*

ब्रह्मा मुरारिस्त्रिपुरान्तकारी भानु: शशी भूमिसुतो बुधश्च।
गुरुश्च शुक्र: शनिराहुकेतव: कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्॥

#स्नान मन्त्र *

गंगे च यमुने चैव गोदावरी सरस्वती।
नर्मदे सिन्धु कावेरी जले अस्मिन् सन्निधिम् कुरु॥

#सूर्यनमस्कार*

ॐ सूर्य आत्मा जगतस्तस्युषश्च
आदित्यस्य नमस्कारं ये कुर्वन्ति दिने दिने।
दीर्घमायुर्बलं वीर्यं व्याधि शोक विनाशनम्
सूर्य पादोदकं तीर्थ जठरे धारयाम्यहम्॥

ॐ मित्राय नम:
ॐ रवये नम:
ॐ सूर्याय नम:
ॐ भानवे नम:
ॐ खगाय नम:
ॐ पूष्णे नम:
ॐ हिरण्यगर्भाय नम:
ॐ मरीचये नम:
ॐ आदित्याय नम:
ॐ सवित्रे नम:
ॐ अर्काय नम:
ॐ भास्कराय नम:
ॐ श्री सवितृ सूर्यनारायणाय नम:

#आदिदेव नमस्तुभ्यं प्रसीदमम् भास्कर।
दिवाकर नमस्तुभ्यं प्रभाकर नमोऽस्तु ते॥

#दीप दर्शन*

#शुभं करोति कल्याणम् आरोग्यम् धनसंपदा।
शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपकाय नमोऽस्तु ते॥

#दीपो ज्योति परं ब्रह्म दीपो ज्योतिर्जनार्दनः।
दीपो हरतु मे पापं संध्यादीप नमोऽस्तु ते॥

#गणपति स्तोत्र *

#गणपति: विघ्नराजो लम्बतुन्ड़ो गजानन:।
द्वै मातुरश्च हेरम्ब एकदंतो गणाधिप:॥
विनायक: चारूकर्ण: पशुपालो भवात्मज:।
द्वादश एतानि नामानि प्रात: उत्थाय य: पठेत्॥
विश्वम तस्य भवेद् वश्यम् न च विघ्नम् भवेत् क्वचित्।

#विघ्नेश्वराय वरदाय शुभप्रियाय।
लम्बोदराय विकटाय गजाननाय॥
नागाननाय श्रुतियज्ञविभूषिताय।
गौरीसुताय गणनाथ नमो नमस्ते॥

#शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजं।
प्रसन्नवदनं ध्यायेतसर्वविघ्नोपशान्तये॥

#आदिशक्तिवंदना *

#सर्वमंगल मांगल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते॥

#शिवस्तुति *

#कर्पूर गौरम करुणावतारं,
संसार सारं भुजगेन्द्र हारं।
सदा वसंतं हृदयार विन्दे,
भवं भवानी सहितं नमामि॥

#विष्णुस्तुति *

#शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं
विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्ण शुभाङ्गम्।
लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यम्
वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम्॥

#श्री #कृष्णस्तुति *

#कस्तुरी तिलकम ललाटपटले, वक्षस्थले कौस्तुभम।
नासाग्रे वरमौक्तिकम करतले, वेणु करे कंकणम॥
सर्वांगे हरिचन्दनम सुललितम, कंठे च मुक्तावलि।
गोपस्त्री परिवेश्तिथो विजयते, गोपाल चूडामणी॥

#मूकं करोति वाचालं पंगुं लंघयते गिरिम्‌।
यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्द माधवम्‌॥

#श्रीराम वंदना *

#लोकाभिरामं रणरंगधीरं राजीवनेत्रं रघुवंशनाथम्।
कारुण्यरूपं करुणाकरं तं श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये॥

#श्रीरामाष्टक*

#हे रामा पुरुषोत्तमा नरहरे नारायणा केशवा।
गोविन्दा गरुड़ध्वजा गुणनिधे दामोदरा माधवा॥
हे कृष्ण कमलापते यदुपते सीतापते श्रीपते।
बैकुण्ठाधिपते चराचरपते लक्ष्मीपते पाहिमाम्॥

#एक #श्लोकी #रामायण *

#आदौ रामतपोवनादि गमनं हत्वा मृगं कांचनम्।
वैदेही हरणं जटायु मरणं सुग्रीवसम्भाषणम्॥
बालीनिर्दलनं समुद्रतरणं लंकापुरीदाहनम्।
पश्चाद्रावण कुम्भकर्णहननं एतद्घि श्री रामायणम्॥

#सरस्वतीवंदना*

#या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता।
या वींणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपदमासना॥
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता।
सा माम पातु सरस्वती भगवती
निःशेषजाड्याऽपहा॥

#हनुमानवंदना

अतुलितबलधामं हेमशैलाभदेहम्‌।
दनुजवनकृषानुम् ज्ञानिनांग्रगणयम्‌।
सकलगुणनिधानं वानराणामधीशम्‌।
रघुपतिप्रियभक्तं वातजातं नमामि॥

मनोजवं मारुततुल्यवेगम जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठं।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणम् प्रपद्ये॥

#स्वस्तिवाचन

ॐ स्वस्ति न इंद्रो वृद्धश्रवाः
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्ट्टनेमिः
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु॥

#शांतिपाठ

ऊँ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्‌ पूर्णमुदच्यते।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥

ॐ द्यौ: शान्तिरन्तरिक्ष (गुँ) शान्ति:,
पृथिवी शान्तिराप: शान्तिरोषधय: शान्ति:।
वनस्पतय: शान्तिर्विश्वे देवा: शान्तिर्ब्रह्म शान्ति:,
सर्व (गुँ) शान्ति:, शान्तिरेव शान्ति:, सा मा शान्तिरेधि॥

*॥ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति:॥*
Atul Tarte

29/01/2026

*श्रीराम संस्कृत महाविद्यालय,नासिक आयोजित- एकादशी निमित्ताने ऑनलाईन श्रीरामरक्षा सहस्रावर्तने!*

*प्रत्येक एकादशीला संध्याकाळी 7 ते 9 यावेळेत सामुहिक श्रीरामरक्षा आवर्तने होत असतात। सहभागी होऊ इच्छिणाऱ्या साधकांनी पूर्ण वेळ उपासनेत सहभागी होणे आवश्यक आहे। शुद्ध उच्चारण असणारे साधक unmute होऊन म्हणू शकतात। अशांनी एक आवर्तन रेकॉर्ड करून पाठवावे।अन्य सर्व साधकांनी माईक व कॅमेरा बंद ठेवावा। संपर्क- प्राचार्य श्री.अतुलशास्त्री तरटे-9850037263.*

*२९ जानेवारी, गुरुवार , एकादशी संध्याकाळी- ठीक 7 ते 9*

*कार्यक्रम लिंक*-https://meet.google.com/oxf-kxpp-mam
*श्रीराम संस्कृतचे Youtube चॅनेल*- https://youtube.com/?si=33YgviOlbemqwyrQ
Atul Tarte

meet.google.com

21/01/2026

*श्रीराम संस्कृत महाविद्यालय,नासिक आयोजित-श्री गणेश जयंती - विनायक चतुर्थी निमित्ताने ऑनलाईन श्रीगणेश महाभिषेक पूजन व श्रीगणपती अथर्वशीर्ष सहस्रावर्तन उपासना व अनुष्ठान!*

*- दि- 22 जानेवारी गुरुवार रोजी श्रीगणेश जयंती निमित्ताने संध्याकाळी ठीक 7 ते 8.30 यावेळेत श्रीगणपती अथर्वशीर्ष सहस्रावर्तन ऑनलाईन माध्यमातून पठण व अभिषेक पूजन उपासना असणार आहे. साधकांनी वेळेपूर्वी किमान 5 मिनिटे वर्गात जॉईन व्हावे. साधनेत पूर्णवेळ उपस्थित रहावे. माईक व कॅमेरा बंद ठेऊन आवर्तन ऐकू किंवा म्हणू शकतात.आवर्तन सुरू असतांना अभिषेक करता येईल।*

दि- 22 जानेवारी गुरुवार
वेळ- संध्याकाळी 7 ते 8.30

कार्यक्रम लिंक:- https://meet.google.com/oxf-kxpp-mam

*संपर्क: प्रा.अतुलशास्त्री तरटे* -9850037263

*श्रीराम संस्कृतचे Youtube चॅनेल*--https://youtube.com/?si=41JaXSt7vJeluvwK
*नवनवीन व्हिडीओ मिळविण्यासाठी चॅनेलच्या subscribe बटनला व बेल बटनला क्लीक करा*
Atul Tarte

meet.google.com

27/12/2025
22/12/2025

HEALTH TIPS IN SANSKRIT TRANSLATED IN ENGLISH

1. *अजीर्णे भोजनं विषम् ।*
If previously taken (Lunch) is not digested, eating more food (Dinner) will be like taking Poison. Hunger is one signal that the previous food is digested

2. *अर्धरोगहरी निद्रा ।*
Proper sleep cures half of the diseases..

3 *मुद्गदाली गदव्याली ।*
Of all the Pulses, Green grams are the best. It boosts Immunity. (Other Pulses may have one or the other side effects.)

4. *भग्नास्थि-संधानकरो लशुनः।*
Garlic even joins broken Bones.

5. *अति सर्वत्र वर्जयेत्।*
Anything consumed in Excess, just because it tastes good, is not good for Health. Be moderate.

6. *नास्ति मूलमनौषधम् ।*
There is No Root-Vegetable that has no medicinal benefit to the body.

7. *न वैद्यः प्रभुरायुषः ।*
No Doctor is capable of giving Longevity. (Doctors have limitations.)

8. *चिंता व्याधि-प्रकाशाय ।*
Worry aggravates ill-health..

9. *व्यायामश्च शनैः शनैः।*
Do any Exercise slowly.(Speedy exercise is not good.)

10. *अजवत् चर्वणं कुर्यात् ।*
Chew your Food like a Goat. (Never Swallow food in a hurry. Saliva aids first in digestion.)

11. *स्नानं नाम मनःप्रसाधनकरं, दुः स्वप्न-विध्वंसनम् ।*
Bath removes Depression. It drives away Bad Dreams..

12. *न स्नानमाचरेद् भुक्त्वा।*
Never take Bath immediately after taking Food. (Digestion is affected).

13. *नास्ति मेघसमं तोयम् ।*
No water matches Rainwater in purity..

14. *अजीर्णे भेषजं वारि ।*
When there is indigestion, taking plain water serves like medicine.

15. *सर्वत्र नूतनं शस्तं, सेवकान्ने पुरातने ।*
Always prefer things that are Fresh..
Whereas Rice and Servant are good only when they are old.

16. *नित्यं सर्वा रसा भक्ष्याः ।।*
Take the food that has all six tastes.
(viz: Salt, Sweet, Bitter, Sour, Astringent and Pungent).

17. *जठरं पूरायेदर्धम् अन्नैर्, भागं जलेन च ।*
*वायोः संचरणार्थाय चतुर्थमवशेषयेत् ।।*
Fill your Stomach half with Solid foods,
(a quarter with Water and rest leave it empty for gas.)

18. *भुक्त्वा शतपथं गच्छेद् यदिच्छेत् चिरजीवितम्* ।
Walk for at least a hundred steps after eating to get longevity.

19. *क्षुत्साधुतां जनयति ।*
Hunger increases the taste of food..
In other words, eat only when hungry..

20. *चिंता जरा मनुष्याणाम्*
Worrying speeds up ageing..

21. *शतं विहाय भोक्तव्यं, सहस्रं स्नानमाचरेत्।*
When it is time for food, keep even 100 jobs aside. And even 1000 for taking bath.

22. *सर्वधर्मेषु मध्यमाम्।*
Choose always the middle path. Avoid going for extremes in anything

*Golden words of wisdom in Sanskrit!*.

04/12/2025

दण्डक्रम करने से समाज को क्या लाभ हुआ ?

अथवा पचास दिन वेद पढ़ने से के फ़ायदा हुआ जी , जैसे प्रश्न मुझे भी किया गया ।

और इसी से मिलती जुलती बकवास वे शक्तियां जो वेदों में अश्रद्धा रखती हैं उनका भी विलाप शुरू हो चुका है ।

तो उन्हें अथवा हर शंकालु को बता दिया जाये कि दण्डक्रम केवल मेधा ही नहीं यह गणित भी है । और आधुनिकतम टेक्नोलॉजी भी इससे लाभान्वित हो रही है ।

गणित , विज्ञान और कंप्यूटर से तो समाज को लाभ होता है न ?

तो , दण्डक्रम (Dandakrama) वैदिक पाठ की गणितीय विधि को समझा जाये । और आधुनिक कम्प्यूटर इस विधि का कैसे उपयोग करता है वह भी समझा जाये ।

दण्डक्रम वैदिक संहिताओं के विकृतिपाठों (varied/modified recitation styles) में से एक है। इसमें मंत्रों या शब्दों को एक विशेष क्रम में इस प्रकार व्यवस्थित किया जाता है कि एक दण्ड (|) की तरह क्रम बन जाता है , अर्थात आगे बढ़ना और फिर पीछे लौटना।

यह पूरा क्रम गणितीय पैटर्न (Mathematical Patterning) पर आधारित होता है। इसे एक प्रकार का क्रमचयन (combinatorial sequencing) माना जाता है, जहाँ शब्दों के समूहों का निर्माण निश्चित नियम से आगे–पीछे चलता है।

आधुनिक कंप्यूटिंग में, संयोजन तर्क (लॉजिक गेट्स के मूल "क्रम") के प्राथमिक लाभ इसकी गति, सरलता और निर्धारित व्यवहार में निहित हैं। ये सर्किट मूल प्रसंस्करण कार्यों के लिए आवश्यक, उच्च-गति वाले बिल्डिंग ब्लॉक्स बनाते हैं।

मुख्य लाभ ( आधुनिकतम कम्प्यूटर में भी )

संचालन की उच्च गति से संयोजन सर्किट वर्तमान इनपुट के आधार पर तत्काल आउटपुट उत्पन्न करते हैं, जो केवल गेट्स के माध्यम से प्रसार विलंब तक सीमित होते हैं। उन्हें क्रमिक सर्किट्स की तरह परिवर्तनों को सिंक्रनाइज़ करने के लिए क्लॉक सिग्नल की प्रतीक्षा करने की आवश्यकता नहीं होती है। यह उन्हें प्रोसेसर के भीतर समय-महत्वपूर्ण कार्यों के लिए आदर्श बनाता है।

सरलता और डिजाइन में सहजता , ये सर्किट डिजाइन और कार्यान्वयन में सरल होते हैं क्योंकि उनमें मेमोरी तत्व (फ्लिप-फ्लॉप की तरह) और फीडबैक लूप्स का अभाव होता है। उनके व्यवहार को सत्य सारणी और बूलियन बीजगणित का उपयोग करके आसानी से वर्णित किया जा सकता है, जिससे डिबगिंग और परीक्षण सरल हो जाता है।

निर्धारित और पूर्वानुमेय व्यवहार , आउटपुट केवल वर्तमान इनपुट का शुद्ध फलन होता है। इनपुट के समान सेट दिए जाने पर, आउटपुट हमेशा समान रहेगा, जिससे उनका संचालन विश्वसनीय और मजबूत हो जाता है।

आवश्यक बिल्डिंग ब्लॉक्स , संयोजन सर्किट मौलिक घटक होते हैं जिनका उपयोग अधिक जटिल प्रणालियों के निर्माण के लिए किया जाता है, जिसमें कंप्यूटर के सेंट्रल प्रोसेसिंग यूनिट (सीपीयू) में पाए जाने वाले अंकगणितीय तर्क इकाइयां (एएलयू) सम्मिलित हैं, जो गणितीय और तार्किक संचालन करती हैं।

आधुनिक कंप्यूटिंग में प्रमुख अनुप्रयोग

अंकगणितीय तर्क इकाइयाँ (एएलयू) , किसी भी सीपीयू का मूल संयोजन सर्किट्स (जैसे एडर और सबट्रैक्टर) का उपयोग जोड़ और घटाव जैसी तात्कालिक गणना करने के लिए करता है।

डेटा हैंडलिंग और रूटिंग में मल्टीप्लेक्सर (एमयूएक्स) और डी-मल्टीप्लेक्सर (डीईएमयूएक्स), जो संयोजन सर्किट हैं, सिस्टम के भीतर डेटा का कुशलतापूर्वक चयन और रूटिंग करने के लिए महत्वपूर्ण हैं, जिससे संचार चैनलों और बैंडविड्थ का अनुकूलन होता है।

कोड रूपांतरण और डिकोडिंग , डिकोडर और एनकोडर का उपयोग सीपीयू के भीतर निर्देश कोड को विशिष्ट नियंत्रण सिग्नल में परिवर्तित करने या विशिष्ट मेमोरी स्थानों (मेमोरी डिकोडर) का चयन करने जैसे कार्यों के लिए किया जाता है।

तार्किक संचालन , इनका उपयोग डिजिटल सिस्टम के भीतर विभिन्न निर्णय लेने की प्रक्रियाओं में किया जाता है जहां वर्तमान स्थितियों के आधार पर तत्काल आउटपुट की आवश्यकता होती है, जैसे कि डेटा भंडारण और संचरण में त्रुटि पहचान और सुधार प्रणालियाँ।

अंततः, आधुनिक कंप्यूटिंग सिस्टम संयोजन और अनुक्रमिक तर्क सर्किट दोनों के संयोजन पर निर्भर करते हैं: तात्कालिक, डेटा-प्रोसेसिंग कार्यों के लिए संयोजन सर्किट, और उन स्मृति और नियंत्रण कार्यों के लिए अनुक्रमिक सर्किट जिनके लिए पिछली स्थितियों के भंडारण की आवश्यकता होती है।

अब लाभ पढ़ लिया तो गणितीय संरचना भी समझ ली जाये ।

दण्डक्रम की गणितीय संरचना

मान लीजिए किसी मंत्र में 3 शब्द हैं:
A B C

दण्डक्रम में इनका क्रम इस प्रकार बनता है:
1. A
2. A B
3. A B C
4. B C
5. C

इसे देखने पर पता चलता है कि यह क्रम
• पहले 1 से n तक बढ़ता है
• फिर n से 1 तक घटता है

इसलिए इसका नियम (Rule) यह है:

Rule:

यदि शब्दों की संख्या = n हो, तो दण्डक्रम की कुल पंक्तियाँ होती हैं:

(1 + 2 + ... + n) + (n - 1 + ... + 1)

अर्थात्:

= \frac{n(n+1)}{2} + \frac{(n-1)n}{2}

= n^2

दण्डक्रम हमेशा n² पंक्तियों वाला होता है। यह इसकी गणितीय पहचान है ।

उदाहरण , 4 शब्दों का दण्डक्रम

शब्द: A B C D
Total lines = 4² = 16

क्रम:
1. A
2. A B
3. A B C
4. A B C D
5. B
6. B C
7. B C D
8. C
9. C D
10. D

ऊपर की शृंखला को पूरी 16-पंक्तियों में विस्तृत किया जा सकता है , यह एक दण्ड के समान ऊपर बढ़ता और नीचे उतरता पैटर्न बनाता है।

तो , गणितीय दृष्टि से दण्डक्रम क्या है?
यह सन्निवेश (Nested Sequences) की प्रक्रिया है।
इसमें दो त्रिभुजाकार (triangular number sequences) एक साथ मिलकर n^2 का वर्ग बनाते हैं।
इसलिए इसे वैदिक पाठ का “square-pattern chanting” भी कहा जा सकता है।

संहितापाठ, पदपाठ, दंडक्रमपाठ, जटापाठ, घनपाठ, उभयतापाठ, रेखा पाठ और ध्वज / शिखा / रथ पाठ । अर्थात् इन पाठ-पद्धतियों की कारण ही वेद न केवल शब्दशः, बल्कि स्वरशः और नादशः आज तक सुरक्षित हैं ।

यह विश्व की सबसे प्राचीन और सुदृढ़ मौखिक ज्ञान-परंपरा का चमत्कार है।

संसार में इसके समकक्ष और कोई उदाहरण नहीं है । पाठ के अनेक प्रकार इनके अर्थ को भी बिगाड़ने का अवसर नहीं देते ।

और यही है भारत की श्रौत परंपरा , जो आतंकियों द्वारा नालंदा के दहन से भी नहीं जली, और अनादि काल से अनेक ढंग के पाठों के रूप में सूक्ष्म वेदपरंपराओं को जीवित रखे हुए है।

श्रुति की रक्षा केवल पुस्तकों से नहीं, बल्कि ब्राह्मणों की मेधा-परंपरा और गुरु-शिष्य संबंधों की अखंड साधना से हुई है।

इसी परंपरा का अद्भुत प्रमाण हैं 19 वर्षीय देवव्रत महेश रेखे जी, जिन्होंने बिना किसी पुस्तक के, मात्र स्मरण-शक्ति के आधार पर शुक्ल यजुर्वेद (माध्यन्दिन शाखा) के 2000 मंत्रों वाले ‘दण्डकर्म पारायणम्’ का 50 दिनों तक अखंड, शुद्ध और विधि-पूर्वक पाठ किया।

यह उपलब्धि न केवल उनकी मेधा शक्ति और तपस्या का प्रतीक है, बल्कि आने वाली पीढ़ियों के लिए प्रेरणा का आलोक भी है।

काशी की पवित्र भूमि जो मेरी मातृभूमि भी है में सम्पन्न इस साधना पर गर्व है।

देवव्रत जी, उनके परिवार, आचार्यों, संतों, विद्वानों और सभी सहयोगी संस्थाओं तथा गुरु शिष्य परंपरा को कोटि-कोटि नमन।

वैदिक परंपरा सनातन धर्म को आलोकित करती रहे , वैदिक परंपरा गणित और विज्ञान को अनंत काल तक दिशा देती रहे और पूरे संसार का कल्याण करती रहे , श्रुति भगवती की जय हो ।

नारायण नारायण नारायण नारायण

🙏🌷🙏

English version

What benefit has society gained from the practice of Daṇḍakrama?

Or, similarly, “What good came from reciting the Vedas for fifty days?” – the same sort of question has been put to me as well.

And now the usual lament has begun from those circles that harbour disbelief in the Vedas – the same tired nonsense.
So let it be clearly told to them, and to every doubter: Daṇḍakrama is not merely a feat of memory; it is mathematics. And even the most cutting-edge modern technology continues to profit from it.

Society does benefit from mathematics, science, and computers, does it not?
Therefore, let Daṇḍakrama – the mathematical method of Vedic recitation – be properly understood, and let it also be understood how today’s computers make use of this very method.

Daṇḍakrama is one of the vikṛti-pāṭhas (modified recitation styles) of the Vedic saṁhitās. In this system, mantras or words are arranged in a special sequence that forms the shape of a staff (daṇḍa |), meaning it moves forward and then returns backward.

The entire sequence is founded upon mathematical patterning. It is regarded as a form of combinatorial sequencing in which groups of words are constructed by moving forward and backward according to fixed rules.

In modern computing, the primary advantages of combinational logic (the fundamental “sequencing” behind logic gates) lie in its speed, simplicity, and deterministic behaviour. These circuits form the essential high-speed building blocks for basic processing tasks.

Key advantages (even in today’s most advanced computers):
• High speed of operation: Combinational circuits produce output instantaneously based on the current input, limited only by propagation delay through the gates. Unlike sequential circuits, they do not need to wait for a clock signal to synchronise changes. This makes them ideal for time-critical operations inside processors.

• Simplicity and ease of design: These circuits are straightforward to design and implement because they lack memory elements (such as flip-flops) and feedback loops. Their behaviour can be easily described using truth tables and Boolean algebra, making debugging and testing simple.

• Deterministic and predictable behaviour: The output is purely a function of the current input. Given the same set of inputs, the output will always be identical, rendering their operation reliable and robust.

• Essential building blocks: Combinational circuits are the fundamental components used to construct more complex systems, including the arithmetic logic units (ALUs) found in a computer’s central processing unit (CPU) that perform mathematical and logical operations.

Major applications in modern computing
• Arithmetic Logic Units (ALUs): The heart of any CPU uses combinational circuits (e.g., adders and subtractors) to perform instant calculations such as addition and subtraction.

• Data routing with multiplexers (MUX) and demultiplexers (DEMUX): These combinational circuits are vital for efficiently selecting and routing data within the system, optimising communication channels and bandwidth.

• Code conversion and decoding: Encoders and decoders are used to convert instruction codes into specific control signals within the CPU or to select particular memory locations (memory decoders).

• Logical operations: They are employed in decision-making processes across digital systems wherever an immediate output is required based on current conditions, such as error detection and correction in data storage and transmission.

Ultimately, modern computing systems rely on a combination of both combinational and sequential logic circuits: combinational circuits for instantaneous data-processing tasks, and sequential circuits for memory and control functions that require storage of previous states.

Having seen the benefits, let us now also understand the mathematical structure.
The mathematical structure of Daṇḍakrama
Suppose a mantra consists of 3 words:
A B C
In Daṇḍakrama the sequence becomes:
1. A
2. A B
3. A B C
4. B C
5. C
One can see that the sequence
• first increases from 1 to n
• then decreases from n to 1
Hence the rule:
If the number of words = n, the total number of lines in Daṇḍakrama is:
(1 + 2 + … + n) + (n−1 + … + 1)
= \frac{n(n+1)}{2} + \frac{(n-1)n}{2}
= n²
Daṇḍakrama always consists of exactly n² lines. This is its mathematical hallmark.
Example with 4 words:
Words: A B C D
Total lines = 4² = 16
Sequence:
1. A
2. A B
3. A B C
4. A B C D
5. B
6. B C
7. B C D
8. C
9. C D
10. D�(and so on, expanded fully to 16 lines)
The full series of 16 lines forms a pattern that rises and descends like a staff.
Thus, from a mathematical viewpoint, what is Daṇḍakrama?
It is a process of nested sequences.

Two triangular number sequences combine to form the square n².
Hence it may also be called the “square-pattern chanting” of Vedic recitation.
Saṁhitā-pāṭha, Pada-pāṭha, Daṇḍa-krama-pāṭha, Jaṭā-pāṭha, Ghana-pāṭha, Ubhayatā-pāṭha, Rekhā-pāṭha, and Dhvaja/Shikha/Ratha-pāṭha – it is precisely because of these varied recitation methods that the Vedas remain preserved to this day, not only word for word, but tone for tone and sound for sound.

This is the miracle of the world’s most ancient and robust oral knowledge tradition.

There exists no parallel example anywhere in the world. These multiple recitation styles leave no scope for even the slightest corruption of meaning.
And this is India’s glorious Śrauta tradition, which not even the burning of Nalanda by invaders could destroy, and which from time immemorial has kept the subtle Vedic traditions alive through manifold forms of recitation.
The protection of Śruti has not been achieved merely through books, but through the unbroken spiritual discipline of the Brāhmanas’ memory-tradition and the guru-śiṣya relationship.

A wondrous testimony to this very tradition is the 19-year-old Devvrat Mahesh Rekhe, who, without the aid of any book and relying solely on memory, completed a flawless, uninterrupted, and ritually correct 50-day recitation of the 2,000 mantras of the Śukla Yajurveda (Mādhyandina śākhā) in the Daṇḍakarma Pārāyaṇam.

This accomplishment is not only a symbol of his intellectual power and austerity but also a beacon of inspiration for generations to come.

Kāśī, the sacred land that is also my motherland, takes pride in this spiritual endeavour having been fulfilled upon her soil.
A million salutations to Devvrat-jī, his family, his ācāryas, the saints, scholars, all supporting institutions, and the entire guru-śiṣya lineage.

May the Vedic tradition continue to illuminate Sanātana Dharma; may it continue to guide mathematics and science for all eternity and bring welfare to the entire world. Victory to Śruti Bhagavatī!

Nārāyaṇa Nārāyaṇa Nārāyaṇa Nārāyaṇa
🙏🌷🙏

03/12/2025

Prasad Deshpande यांच्या सशक्त लेखणीतून या अचाट पांडित्याची ओळख करून घेऊयात 🙏 तेथे कर माझे जुळती 🙏 नेहमीप्रमाणे मूळ लेखाची लिंक कॉमेंटमध्ये.

🌺🌼🌺🌼🌺🌼🌺🌼🌺🌼🌺🌼🌺🌼🌺🌼

‘तरुण वेदमूर्ती’, ‘दण्डक्रम विक्रमादित्य देवव्रत महेश रेखे’ हे नाव आज भारतात सनातन धर्माला मानणाऱ्या जवळ जवळ प्रत्येक भारतीयाला माहितीय! त्यांच्या अत्यंत दुर्मिळ अशा ऐतिहासिक कामगिरीसाठी! वय वर्ष अवघे १९, म्हणजे सामान्य भारतीयांच्या भाषेत 'जेन झी' ह्यांनी शुक्ल यजुर्वेद माध्यदिन शाखेचे दण्डक्रम पारायण केले, तेही देवभूमी काशीत!

अहिल्या नगर येथील वेदब्रह्मश्री महेश चंद्रकांत रेखे ह्यांचे चिरंजीव, वेदमूर्ती देवव्रत यांनी शुक्ल यजुर्वेद मध्यनदिना शाखेतील जवळजवळ २००० मंत्रांचे पठण एकदाही पुस्तकात न बघता (ह्या संपूर्ण परिक्रमेच्या गुणवत्तेची चाचणी वेदमहर्षी रामचंद्र गढीकर ह्यांनी केली, आणि विशेष उल्लेख करावासा वाटतो तो असा की ह्या ५० दिवसांच्या पारायणात उच्चार असो वा पठण ह्यात फक्त तीन चुका करण्याची मुभा होती, देवव्रत ह्यांनी एकही चूक न करता दंडक्रम पारायण पूर्ण केले) आणि अशा प्रकारे परीक्षा उत्तीर्ण झाली. हे पारायण ५० दिवसांपेक्षा जास्त काळ अखंड चालले. शृंगेरी मठ म्हणतो, "दंडक्रम - त्याच्या जटिल स्वर-नमुन्यांमुळे आणि गुंतागुंतीच्या ध्वन्यात्मक क्रमपरिवर्तनांमुळे वैदिक पठणाचा 'मुकुटमणी' मानला जातो! आणि ज्ञात इतिहासात फक्त तीन वेळाच सादर तो अशा प्रकारे केला गेला आहे! आणि त्यातही विशेष तरुण देवव्रत ह्यांचे पठण निर्दोष आणि कमीत कमी कालावधीत पूर्ण झाले आहे." अशाप्रकारे वेदाध्ययनातील ही सगळ्यात कठीण परीक्षा सगळ्यात कमी वयात देवव्रत ह्यांनी पूर्ण केली!

गेल्या दोन दिवसात ह्या विषयाला अनुसरून वेदाध्ययन क्षेत्रातील काही अधिकारप्राप्त वेदमूर्तींचे माहितीपर व्हिडियो आणि लेख वाचले आणि खरं सांगतो आपोआप हात जोडले गेले! हा किती मोठा अचाट पराक्रम आहे ह्याची कल्पना ज्यांना ह्या क्षेत्राबद्दल थोडीफार माहिती आहे त्यांना निश्चितच असेल! 'आदी शंकरांचं' कार्य, त्यांची थोरवी ह्याबद्दल थोडीफार कल्पना आहे, 'कालडी' त्यांच्या जन्मस्थानी येणारी दिव्यानुभूती देखील बघितली आहे, अजिबात कुठेही तुलना नाही, ती शक्यच नाही पण 'आदी शंकरां' न बघितलेल्या आमच्या पिढीने जवळजवळ ११०० वर्षांनंतर त्या 'आदी शंकरां'च्या कुळातील तरुण वेदमूर्ती बघितला हे आमच्या पिढीचं भाग्य!

अजून एक परिक्रमा पूर्ण झाल्यावर देवव्रत ह्यांचे भाव, त्यांचं बैठकीतील वावरणं आणि त्यांच्या चेहऱ्यावरील अतुलनीय तेज अवर्णनीय होतं! निश्चितच हे ह्या जन्मातील नाही, अनेक जन्मांचं पुण्यसंचय असल्यावरच हे शक्य होतं आणि अर्थात त्यांचे गुरु त्यांचे वडील वेदब्रह्मर्षी महेश गुरुजी आणि आजोबा वेदब्रह्मर्षी चंद्रकांत गुरुजी आणि देवव्रत ह्यांच्या मातोश्री ह्यांचे संस्कार ह्या सगळ्याचा परिपाक म्हणजे ही कामगिरी होती!

पंतप्रधान श्री. मोदी, महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री श्री. फडणवीस, उ.प्र चे मुख्यमंत्री श्री. आदित्यनाथ योगी, केंद्रीय अर्थमंत्री श्रीमती. सीतारामन ह्यासारख्या राजकीय क्षेत्रातील शिरोमणींनी आणि सनातन हिंदू धर्मातील धर्म शिरोमणींनी देवव्रत ह्यांचे कौतुक केले आहेच! ह्या प्रसंगी एक वाटतं सरकारने मग ते केंद्र असो वा राज्य वेदशाळेंना प्रोत्साहन द्यायला हवे मग ते अनुदान स्वरूपात असेल नाहीतर इतर स्वरूपात पण तरुण वेदमूर्ती देवद्रत ह्यांच्यापासून प्रेरणा घेऊन त्यांच्यासारखे तरुण विद्वान तयार झाले तर सनातन हिंदू संस्कृती, वेद, मौखिक ज्ञान परंपरा टिकेल आणि वृद्धिंगत होईल, त्याकरिता राजाश्रय मिळाला तर त्याचा सरकारचाही त्यात हातभार लागेल!

बऱ्याच लोकांनी खालील माहिती वाचून झाली असेल तरीही ती परत पोस्ट करण्याचा मोह आवरत नाहीय! मुळात दंडक्रम पारायण इतके कठीण का आहे ह्याची माहिती व्हावी म्हणून हा खटाटोप!

-------------------------------------------------------------

ll श्री वेदपुरुषाय नम: ll ll दण्डक्रम ll

"" दण्डक्रम विक्रमादित्य देवव्रत महेश रेखे ""

अहिल्यानगर येथील वे.शा.संपन्न देवव्रत महेश रेखे यांनी वेद मौखिक परंपरेतील अत्यंत कठीण असलेला आठ विकृतींपैकी दण्डक्रम पारायणाचा इतिहास काशीत घडविला देवव्रत यांचे अवघे १९ वर्ष आहे.यांनी काशी विश्वनाथ क्षेत्री शुक्ल यजुर्वेद माध्यदिन शाखेचे दण्डक्रम पारायण केले. गेल्या ५० दिवसांपासून सलग १६५ तासांपेक्षा जास्त काळात हे दण्डक्रम पारायण पूर्ण केले श्री देवव्रत यांनी पूर्ण केले. वेदांचे पाठक्रम खालीलप्रमाणे

||प्रकृति पाठ||

१ संहिता पाठ
२ पदपाठ
३ क्रमपाठ

||विकृति पाठ||

४ जटापाठ
५ मालापाठ
६ शिखापाठ
७ लेखपाठ
८ दण्डपाठ
९ ध्वजपाठ
१० रथपाठ
११ घनपाठ.

ह्याविषयी थोडक्यात पाहुयात...

१ संहिता पाठ

यात वेदमंत्रांची फोड न करता पठण केले जाते
जसं की

अ॒ग्निमी॑ळे पु॒रोहि॑तं य॒ज्ञस्य॑ दे॒वमृ॒त्विज॑म् ।
होता॑रं रत्न॒धात॑मम् ॥

२ पदपाठ

यात वेदमंत्रांचे पद करुन पठण केले जाते.
जसं की

अ॒ग्निम् । ई॒ळे॒ । पु॒रःऽहि॑तम् ।
य॒ज्ञस्य॑ । दे॒वम् । ऋ॒त्विज॑म् ।
होता॑रम् । र॒त्न॒ऽधात॑मम् ॥

३ क्रमपाठ

या क्रमांकात आधी पदांची गणती केली जाते आणि पहिले पद व दुसरे खालील तक्त पाहावा.

पदक्रम- १ २ | २ ३| ३ ४| ४ ५| ५ ६

जसं की

अ॒ग्निम् ई॒ळे॒| ई॒ळे॒ पु॒रःऽहि॑तम् |
पु॒रःऽहि॑तम् य॒ज्ञस्य॑ |
य॒ज्ञस्य॑ दे॒वम्| दे॒वम् ऋ॒त्विज॑म्|
ऋ॒त्विज॑म् होता॑रम्|
होता॑रम् र॒त्न॒ऽधात॑मम्||

४ जटा पाठ

पदक्रम - १ २| २ १| १ २|
२ ३| ३ २| २ ३|
३ ४| ४ ३| ३ ४|
४ ५| ५ ४| ४ ५|
५ ६| ६ ५| ५ ६|
६ ७| ७ ६| ६ ७|

अ॒ग्निम् ई॒ळे॒| ई॒ळे॒ अ॒ग्निम्| अ॒ग्निम् ई॒ळे॒| ई॒ळे॒ पु॒रःऽहि॑तम्| पु॒रःऽहि॑तम् ई॒ळे॒| ई॒ळे॒ पु॒रःऽहि॑तम्| पु॒रःऽहि॑तम् य॒ज्ञस्य॑| य॒ज्ञस्य॑ पु॒रःऽहि॑तम्| पु॒रःऽहि॑तम् य॒ज्ञस्य॑| य॒ज्ञस्य॑ दे॒वम्| दे॒वम् य॒ज्ञस्य॑| य॒ज्ञस्य॑ दे॒वम्| य॒ज्ञस्य॑ दे॒वम्| दे॒वम् य॒ज्ञस्य॑| य॒ज्ञस्य॑ दे॒वम्| दे॒वम् ऋ॒त्विज॑म्| ऋ॒त्विज॑म् दे॒वम्| दे॒वम् ऋ॒त्विज॑म्| ऋ॒त्विज॑म् होता॑रम्| होता॑रम् ऋ॒त्विज॑म्| ऋ॒त्विज॑म् होता॑रम्| होता॑रम् र॒त्न॒ऽधात॑मम्| र॒त्न॒ऽधात॑मम् होता॑रम्| होता॑रम् र॒त्न॒ऽधात॑मम्||

५ माला पाठ

पदक्रम- १ २ ६ ५|
२ ३ ५ ४|
३ ४ ४ ३|
४ ५ ३ २|
५ ६ २ १|

अ॒ग्निम् ई॒ळे॒ र॒त्न॒ऽधात॑मम् होता॑रम् | ई॒ळे॒ पु॒रःऽहि॑तम् होता॑रम् ऋ॒त्विज॑म्| पु॒रःऽहि॑तम् य॒ज्ञस्य॑ य॒ज्ञस्य॑ पु॒रःऽहि॑तम्|....
इस तरह से


६ शिखापाठ

*पदक्रम-* १ २| २ १ | १ २ ३|
२ ३| ३ २ | २ ३ ४|
३ ४| ४ ३ | ३ ४ ५|
४ ५| ५ ४ | ४ ५ ६|

७ ध्वज पाठ

पदक्रम- १ २ २ ३ ३ ४
३ ४ २ ३ १ २|
४ ५ ५ ६ ६ ७
६ ७ ५ ६ ४ ५|

८ दण्डपाठ

पदक्रम- १ २| २ १| १ २| २ ३ | ३ २ १||
२ ३| ३ २| २ ३| ३ ४ | ४ ३ २||
या पद्धतीने

९ रथ पाठ

पदक्रम- १ २ ४ ५|
१ २ ५ ४|
१ २ २ ३|
४ ५ ५ ४|
३ ४ ६ ७|
३ ४ ७ ६|
३ ४ ४ ५| इत्यादि

१० घनपाठ

पदक्रम- १ २| २ १| १ २ ३| ३ २ १|
१ २ ३| २ ३| ३ २| २ ३ ४| ४ ३ २|
२ ३ ४| ३ ४| ४ ३| ३ ४ ५| ५ ४ ३| इत्यादि

११ लेखापाठ

पदक्रम- १ २ २ १ १ २| २ ३ ४ ४ ५ २ २ ३ ३ ४ इत्यादि
हा विक्रम जवळजवळ १००० वर्षांनंतर प्रथमच होत आहे!

ll श्रीकृष्णार्पणमस्तु ll

वरील माहिती फेसबुक पेजवरून साभार!

--------------------------------------------------------------

समर्पण, शिस्त, लक्ष केंद्रित करणे आणि उच्च दर्जाचे कठोरता ह्यासाठी संपूर्ण कुटुंबाला माझे नमस्कार 🙏🏻🙏🏻🙏🏻

#दण्डक्रम_पारायण #वेदमूर्ती_देवव्रत_महेश_रेखे #काशी

✍🏻 प्रसाद देशपांडे

Want your school to be the top-listed School/college in Nashik?

Click here to claim your Sponsored Listing.

Location

Category

Telephone

Address


Ashok Stambh
Nashik
422003