Maratha Arms, Armour & Artillery

धार येथील पवार/ परमार कुळाची कुलदेवी श्री गढकालिका माता. हिचे मूळ मंदिर उज्जैन येथे आहे. डोंगरावर वसलेले मंदिर असल्याने गढ संज्ञा प्राप्त झालेली ही काली माता आहे.

देवीच्या चरणी मुल्हेर मूठ बसवलेली शस्त्रे आहेत, जी मराठेशाहीच्या काळात धारपवार घराण्याने अर्पण केली असावीत.

|| खंडे नवमी ||

आयुध पूजन

भारताच्या क्षात्र परंपरेतील सर्वात महत्त्वाचा दिवस! हा दिवस म्हणजे क्षत्रियांनी आपापली शस्त्रे पुजण्याचा पर्व.

याला खंडे नवमी अथवा आयुध नवमी म्हटले जाते. ही प्रथा महाराष्ट्रात प्रामुख्याने "खंडे नवमी" म्हणून प्रचलित आहे. या दिवशी क्षत्रिय समाजातील राजेरजवाडे, लष्करी अधिकारी आणि सैनिक हे आपापल्या शस्त्रास्त्रांची पूजा करतात.

महाराष्ट्रात या दिवसाला अनन्यसाधारण महत्व आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी आपल्याच नव्हे तर भारताच्या इतिहासाला आपल्या शौर्य आणि परक्रमाने कलाटणी दिली.

महाराष्ट्रातील शस्त्र पूजेची परंपरा खंडे नवमीला कशी होती याचा आपण आज मागोवा घेऊया.

शारदीय नवरात्रात महानवमीला म्हणजे विजयादशमीच्या आदल्या दिवशी शस्त्र पूजा करण्याचा प्रघात महाराष्ट्रात प्राचीन काळापासून आहे. यादव साम्राज्याच्या काळातील संदर्भ ही याची साक्ष देतात.

पण, या परंपरेला अधिक महत्त्व प्राप्त झाले ते मराठेशाहीच्या काळात. नऊ दिवस शक्ती देवतेची - कुलदेवतेची उपासना करून नवमीला शस्त्र पूजा करून सांगता केली जाते.

खंडे नवमी हा शब्द 'खंडा' या शस्त्रापसून उपजला आहे. सदर शब्द हा संस्कृत 'खड्ग' याचा प्राकृत अपभ्रंश आहे. देवीने खड्ग आणि त्रिशूळ हाथी धरून महिषासुराचा वध केला, खड्गाने त्याचा शिरच्छेद केला अशी मान्यता आहे.

हा खंडा म्हणजे महाराष्ट्रात पूर्वापार प्रसिद्ध असून नवरात्रात बळी म्हणून पाड्याचा किंवा बकऱ्याचा बळी दिला जात असे. तेव्हा एकाच घावात मान धडा वेगळी करण्यासाठी सर्वात उपयुक्त शस्त्र म्हणजे खंडा. त्यामुळे, मातब्बर घरण्यांमध्ये बळी दिल्यावर तोच खंडा पुजण्याची प्रथा पडली. म्हणून, शारदीय नवमीस महाराष्ट्रात क्षत्रिय - मराठ्यां मध्ये ही तिथी "खंडे नवमी" म्हटले जाऊ लागले.

खंडे नवमीच्या दुसऱ्या दिवशी विजयादशमी अर्थात दसऱ्याला मराठे सीमोल्लंघन करत म्हणजे मोहिमेवर निघत. त्यामुळे, सदर शस्त्र नवरात्रीत दुरुस्त - स्वच्छ करून, खंडे नवमीस पूजन करून, दसऱ्याला सीमोल्लंघन होत असे.

या विषयावर विस्ताराने पुन्हा कधीतरी!

खंडे नवमी आणि विजयादशमीच्या अनंत स्फूर्तिदायक शुभेच्छा!

📸 सारंग मिरजकर, निपाणी

जागतिक महिला दिनाच्या शुभेच्छा!

भार्गवी आदित्य लाड, मुंबई!

This is how Women's empowerment has been in Maharashtra for ages.

Happy Women's Day!

#मराठी #मराठा

हजारबांगडी तोफ, किल्ले हरगड



📸

लोकशाहीरांची अशीही एक आठवण...

Tegha

गुर्ज...

छत्रपती शिवाजी महाराजांची वाघनखे!

छत्रपती शिवरायांच्या इंग्लंड मधील वाघनखं यावर लिहावे असे गेल्या वर्षभरात अनेक मित्रांनी विनंती केली.

सदर वाघनखे इंग्लंड मध्ये काशी पोचली? ती महाराजांचीच वाघनखे आहेत का? असे अनेक प्रश्न छत्रपती शिवाजी महाराज आणि इतिहासाच्या चाहत्यांमध्ये आहे.

तर, सदर वाघनखे ही लंडन येथील व्हिक्टोरिया आणि अल्बर्ट संग्रहालय येथे प्रदर्शित आहेत. आता ती महाराजांचीच आहेत का? तर, संग्रहालय आणि ब्रिटिश रेकॉर्डस् प्रमाणे ती महाराजांची आहेत आणि आपल्याला तसे मानण्याशिवाय पर्याय नाही. इतिहासाच्या बाबतीत अधिकृत आणि शास्त्रशुद्ध मांडणी करणे यात इंग्रजांचा हातखंडा आहे.

तर, ती महाराजांची वाघनखे आहेत हेच मान्य करणे क्रमप्राप्त आहे.

ब्रिटिशांच्या नोंदी प्रमाणे जेम्स ग्रँट डफ या तत्कालीन ब्रिटिश इंडियन आर्मी मधील कर्नल पदावरील व्यक्ती आणि इतिहास संकलक याने स्वतः याची खातरजमा केली आहे. "मराठ्यांच्या सातारा गादीचे पंतप्रधान अर्थात पेशवे यांनी शिवरायांची वाघनखे सातारचे ब्रिटिश रेसिडेंट ऑफिसर श्री जेम्स ग्रँट डफ यांच्या हवाली केली" अशी नोंद आहे. त्यांचा वंशज एड्रियन याने ती संग्रहालयाच्या हवाली केली, असे संग्रहालयाच्या नंदी सांगतात.

ही वाघनखं पोलादाची आहेत व तिला ४ नख आहेत असे म्हटले आहे. त्या वाघनखांना पहिल्या आणि शेवटच्या नखावर अशा २ अंगठी सदृश्य रिंगा आहेत. त्यांचा आकार पाहता सदर वाघनखं ही डाव्या हातात दडवून घालण्यासाठी आहेत, हे स्पष्ट होते. ह्यांची रुंदी ३.५ सेंटीमीटर आणि लांबी ८.६ सेंटीमीटर आहे.

संग्रहालयात तिच्या सोबत एक पेटी बनवून ठेवण्यात आली आहे, ज्यावर "The 'Wagnuck' of Sivajee With Which He Killed the Moghul General. This Relic was given to Mr. James Grant-Duff of Eden When he was Resident at Satara By the Prime Minister of the Peshwa of the Marathas". असे वठवलेले आहे.

छायाचित्र: व्हिक्टोरिया आणि अल्बर्ट संग्रहालय

© Maratha Arms, Armour & Artillery

या खंड्याचे पाते वक्र कसे?

याची काय खासियत?

पेजवरच्या २ मित्रांनी या बाबतीत अधिक माहिती विचारली आहे तर ती सर्वांसाठी इथे देत आहोत.

हा वक्र पातीचा खंडा आहे. ह्याच्या पातीचा बाक बाहेरच्या बाजूला आहे हे मूठ बघितल्यावर लक्षात येईल. म्हणजे हा खंडा उभा धरला तर तो धारण करणाऱ्या पासून हा बाहेरच्या बाजूला वाकलेला असेल.

ह्याचा उपयोग "गर्दन मारणे" यासाठी होत असे. सामान्यपणे युद्धात याचा उपयोग नाही. तर, रेडे-पाडे बळी देणे, शिक्षा ठोठावलेल्या गुन्हेगाराची मान छाटणे अशा कायद्याने गुन्हेगार ठरलेल्याला शिक्षा देण्याच्या कामांसाठी याचा उपायोग केला जातो.

एका फटक्यात मान धडा वेगळी करण्याचे सामर्थ्य या खंड्यात आहे. पाती वक्र आणि अंतरगोल असल्याने momentum power अधिक आहे आणि point of contact ला impact पूर्ण मिळतो.

मराठ्यांच्या शस्त्रास्त्रांवर एक स्वतंत्र संदर्भ ग्रंथ काढावा अशी सूचना अनेक मित्र आणि या विषयाचे चाहते यांनी केली आहे. ती विचाराधीन आहे.

अमच्या स्वतःच्या विचारात हा विषय काही वर्षे सुरू आहे. त्यासाठी संदर्भ संकलन सुरू आहे.

मराठ्यांचे आणि त्यांच्या शस्त्रास्त्रांचे सामर्थ्य जगभरातील संग्रहालयात त्यांच्या पसरलेल्या जिन्नसावरून येते. त्यांना सामरिक, घडणावळी, प्रयोगाचे तंत्र आणि धातूशास्त्र या निरनिराळ्या अंगावर अभ्यासण्या जोगी विविधता आहे.

ती सर्व एकाच ग्रंथात समाविष्ट करणे म्हणजे फार मोठा संदर्भ ग्रंथ होईल. या प्रत्येक विषयावर एक एक स्वतंत्र ग्रंथ हाऊ शकतो, इतका तो विषय मोठा आणि गहन आहे.

तरी, याबाबत लवकरच काही आराखडा तयार करून आपल्या पुढे मांडण्याचा प्रयत्न करू!

छायाचित्र: अमेरिकेतील आयएमए संग्रहातील खंडा तलवार.......

battery of Maharaja Shinde of in then NorthWest . The contingent of Amir of looks on.

ग्वाल्हेरकर शिंदे यांचे हत्तीदळ तत्कालीन भारताच्या वायव्य भागात संचलन करताना. अफगाणिस्तानच्या आमीरचे पथक बाजूला अवलोकन करीत आहे.

#मराठी #मराठा