18/06/2026
ਉਹ ਸਵਾਲ ਜੋ ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ
- ਗੁਰਸ਼ਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਗਪਾਲ
ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਇੱਕ ਤੈਅ ਮੁਲਾਕਾਤ ਮੈਨੂੰ ਸ. ਕਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
“ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ,” ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਵੇਖੋ।”
ਮੈਂ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸਕ੍ਰੀਨ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਚੱਲਣ ਲੱਗੀ।
ਜੋ ਕੁਝ ਅੱਗੇ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਸੀ।
ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕਲਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਗਿਆ—ਤੱਤੀ ਤਵੀ, ਤਪਦੀ ਰੇਤ, ਮੌਨ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਵੀ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਕਹਾਣੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਗੱਲਬਾਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਫ਼ਿਲਮ ਮੁਕਣ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕੇ। ਅਸੀਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੇ ਰਹੇ।
ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਹਿਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਕਹਿਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੀ।
ਅਸੀਂ ਸਦੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਿਆਣਪ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ ਵਿਚਾਰਨ ਲੱਗੇ।
ਉਸੇ ਚੁੱਪ ਵਿਚ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਉਭਰਿਆ—
"ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ ॥"
ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸੱਚੇ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਭਰਮ ਦਾ ਪਰਦਾ ਕਿਵੇਂ ਚੀਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਇੰਨੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਇੰਨੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਨੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦੇ ਖੋਜੀ ਹਾਂ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਅਸਲ ਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ?
ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—
"ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ ॥"
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣਾ।
ਸ਼ਬਦ ਬਹੁਤ ਸੌਖੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
ਸੁੱਖ ਵੇਲੇ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਮੰਨਣੀ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਵੇਲੇ ਇਹੀ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਅਣਕਹੇ ਤਸ਼ੱਦਦਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਉਬਲਦਾ ਪਾਣੀ ਡੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਤੱਤੀ ਰੇਤ ਪਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਤਪਦੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਤਵੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ।
ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ।
ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਬਚਨ ਸਨ—
"ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੈ।"
ਉਸ ਪਲ ਦੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਐਲਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਟੁੱਟ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਜੇਤੂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਪਰਖ ਹੋਈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਹਿਣਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੌੜਾਪਣ, ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਸਰੀਰ ਨੇ ਕਸ਼ਟ ਸਹੇ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਰਹੀ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਜਿੱਤ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।
ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਜੰਗਜੂਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਮਰਦੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।
ਪਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚ ਨਾਲ ਨਿਭਣ ਲਈ ਕਸ਼ਟ ਸਹੇ।
ਇਹ ਤਾਕਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤਪਦੀ ਰੇਤ; ਉਹ ਹੈ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ।
ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੇ ਦੇਖਿਆ।
ਅਤੇ ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਬੜੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋਤ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਈ।
ਦਰਿਆ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾ ਸਕਿਆ।
ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੈ।
ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਸ. ਕਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਇਆ; ਇਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਹੈ।
ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਅਸੂਲਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ?
ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਸੱਚਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਡਟੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਰਸਤਾ ਲੱਗੇ?
ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ—
ਕੀ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸੱਚ ਦੇ ਖੋਜੀ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ?
ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੀਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲਿਆ।
ਪਰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀ ਗੱਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਸਵੇਰ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੇ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਕੁਝ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਸਾਡੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ।
ਮੈਂ ਇੱਕ ਕੰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਜੀਵਨ ਦੀ ਛਾਪ ਸੀ—ਇੱਕ ਐਸੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੁਖ ਉੱਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ, ਡਰ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਰੋਸ ਉੱਤੇ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ।
ਅਤੇ ਉਸ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦਾ ਰਿਹਾ—ਉਹੀ ਸਵਾਲ ਜੋ ਚਾਰ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਜਿੰਨਾ ਅੱਜ ਹੈ—
"ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ ॥"
ਅਸੀਂ ਸੱਚੇ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀਏ?
ਅਤੇ ਭਰਮ ਦਾ ਇਹ ਪਰਦਾ ਕਿਵੇਂ ਚੀਰੀਏ?
19/05/2026
04/05/2026