27/09/2025
झुबीन गर्ग: एका बंडखोर गायकाचा शोध
मी खरं सांगतो, झुबीन गर्ग हे नाव मी पहिल्यांदा नीट ऐकलं ते त्यांच्या निधनानंतरच. सोशल मीडियावर सतत लोकांच्या श्रद्धांजलीचे पोस्ट, व्हिडिओ आणि डोळ्यात पाणी आणणारे संदेश दिसत होते. कुतूहल म्हणून शोध घेतला, तर कळलं की १९ सप्टेंबर २०२५ रोजी सिंगापूरमध्ये स्नॉकर करताना त्यांचा अपघाती मृत्यू झाला. बातमी बाहेर येताच आसाममध्ये लोक अक्षरशः रस्त्यावर उतरले. लाखो चाहते त्यांच्या गाण्यांना, विचारांना आणि त्यांच्या कामाला श्रद्धांजली वाहू लागले.
गाणी आणि संगीताची दुनिया: जुबीन गर्गचं संगीत म्हणजे एक वेगळंच विश्व. त्याने तब्बल ३८,००० हून अधिक गाणी रेकॉर्ड केली आणि ४० हून जास्त भाषा आणि बोलींमध्ये गायलं. ही आकडेवारीच थक्क करणारी आहे. त्याची शैलीही खूप वैविध्यपूर्ण होती. हिंदी पॉप, बॉलिवूडची हिट गाणी, आसामची लोकसंस्कृती, धार्मिक कीर्तनं, सूफी भावगीतं… सगळं काही त्याच्या आवाजात जिवंत झालं.
बॉलिवूडमध्ये “या अली” सारखं गाणं त्याचं सुपरहिट झालं, पण त्याने स्वतःला कधीही फक्त मुंबईच्या दुनियेत अडकवून ठेवलं नाही. उलट त्याने नेहमी आसामच्या मातीशी स्वतःला बांधून ठेवलं. त्याच्या Mission China आणि Kanchanjangha सारख्या चित्रपटांनी आसामी चित्रपटसृष्टीला नवा जीव दिला.
त्याच्या गाण्यांत बिहू, बोरगीत, तोकारी सारख्या आसामच्या पारंपरिक संगीतप्रकारांना जागा होती. तो नामकीर्तनसुद्धा म्हणायचा आणि सूफी जिकीरलाही आवाज द्यायचा. म्हणजे कोणत्याही धार्मिक, सांस्कृतिक पार्श्वभूमीच्या माणसाला त्याच्या गाण्यांमध्ये स्वतःचं प्रतिबिंब दिसायचं.
बंडखोर आवाज: पण झुबीन फक्त गायक नव्हता. तो समाजाचा आणि राजकारणाचा आवाजही होता. कोणत्याही पक्षाचा माणूस नसूनही तो CAA विरोधी आंदोलनात आघाडीवर दिसला. त्याचं गाणं Politics Nokoriba Bondhu हे २०१९ मधल्या आंदोलनांचं घोषवाक्य बनलं. तो उघडपणे म्हणायचा – “CAA आम्ही मान्य करणार नाही.”
आसाममधल्या आदिवासी, जमातींचे प्रश्न, पर्यावरणाचे मुद्दे, बेरोजगारी, गरीब कलाकारांची मदत… या सगळ्यावर तो सरळ भाषेत बोलायचा. “हे आदिवासी रे भैया मान” हे गाणं त्याने खास साद्री भाषेत गायलं आणि आदिवासी समाजाला आवाज दिला.
त्यामुळे लोक त्याला “त्यांचा गायक” मानायचे. सरकारला तो अनेकदा त्रासदायक होता, पण लोकांसाठी तो आधार होता.
जात-पात नाकारणारा कलाकार: जुबीनचा अजून एक पैलू मला फार भावला. तो जन्मला ब्राह्मण कुटुंबात, पण त्याने लहानपणापासूनच जातीय ओळख नाकारली. तो उघडपणे म्हणाला – “मी फक्त माणूस आहे. मला कोणत्याही जाती-धर्मात बांधून ठेवलं जाणार नाही.”
त्याने स्वतःला समाजवादी घोषित केलं. ब्राह्मण ओळख टाकून दिली. आणि लोकांनी त्याला त्याबद्दल अजिबात नाकारलं नाही. उलट त्याच्या या धाडसामुळे लोकांचं प्रेम अजून वाढलं. त्याच्या अंत्यसंस्कार सुरू होते, तेव्हा गर्दीतले लोक त्याचं प्रसिद्ध गाणं “मायाबिनी रातीर बुकत” मोठ्याने गात होते. हे पाहून जाणवलं की तो खरोखरच बंडखोर होता आणि लोकांनी त्याची ती ओळख जपली.
सर्वांना जोडणारा पूल: जुबीनचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे तो सगळ्यांना जोडत होता. आसाममधल्या वेगवेगळ्या जमाती, भाषा, धर्म, गट – सगळ्यांना त्याने आपलं मानलं. “मी आसाम आहे” हे त्याचं विधानच त्याच्या आयुष्याचं घोषवाक्य होतं.
त्याच्या गाण्यांशिवाय विवाहसोहळा अपूर्ण वाटे, निदर्शने अधुरी वाटत, उत्सव ओसाड वाटत. एका ख्रिश्चन पत्रिकेनं लिहिलंय – “झुबीन गर्ग फक्त गायक नव्हता, तर तो एक सांस्कृतिक सेतू होता.”
स्थानिक संस्कृतीशी नातं: हिंदी गाणी हिट होऊनही झुबीन कधी स्वतःला बॉलिवूडचा स्टार मानला नाही. तो नेहमी म्हणायचा – “मी आसाम आहे. मी झुबीन दा आहे.”
एकदा बिहू महोत्सवात आयोजकांनी त्याला फक्त आसामी गाणी गा असा आग्रह केला. त्यावर त्याने हसतच उत्तर दिलं – “मी १६,००० गाणी गायलेला आहे, तू मला काय गाणार ते सांगणार नाहीस.” त्याच्या या बंडखोर वृत्तीमुळेच तो अधिक प्रिय झाला.
आसामचं अश्रू: आणि मग जेव्हा तो गेला, तेव्हा आसाम अक्षरशः रडला. राज्यात तीन दिवस शोक जाहीर झाला, शाळा-कॉलेजं बंद राहिली. गुवाहाटीच्या स्टेडियममध्ये त्याचं पार्थिव दोन दिवस लोकांसाठी ठेवलं आणि लाखो लोक श्रद्धांजली द्यायला आले. पोलिसांच्या म्हणण्यानुसार एका वेळी पंधरा लाख लोक एकत्र जमले होते.
लोक “जॉय झुबीन दा” असं ओरडत होते, हातात पाण्याच्या बाटल्या घेऊन एकमेकांना देत होते, त्याची गाणी गुणगुणत होते. अखेर सरकारी सन्मानाने २१ तोफांच्या सलामसह त्याचं अंत्यदहन झालं. मुख्यमंत्रीदेखील मान्य करायला भाग पडले की, “जनतेच्या भावना सगळ्यात महत्त्वाच्या आहेत.”
माझ्यासाठी
मी गैर-आसामी असूनही झुबीन गाण्यामुळे मला आसामची नवी ओळख दिसली. त्याच्या गाण्यांत मला त्या समाजाचा आत्मा दिसला. जातपात मोडून काढणारा, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणारा आणि वेगवेगळ्या लोकांना एकत्र आणणारा हा कलाकार खरोखरच वेगळा होता... आणि अशा प्रकारच्या गायकाला आपला मानणारी जनता ही कळली... आपल्याकडे मात्र सगळं विभागलेलं आहे... असा बांधुन ठेवणारा दुवा दिसत नाही... सगळेच विभाजक आजूबाजूला...
त्याच्या मृत्यूनंतर आसामनं केवळ एक गायक गमावला नाही, तर एक बंडखोर आवाज हरवला. पण त्याची गाणी, त्याचे विचार अजूनही जिवंत आहेत. लोकं अजूनही त्याच्या आठवणीत गातायत आणि म्हणतायत – “झुबीन दा अजून आमच्यासोबत आहे.”
सद्याच्या चाटूकारीतेच्या जगात, देशात इतर भाषेत असा कोणता गायक आहे का?
- SG
Extra: माझा आसामचा मित्र म्हणाल आम्ही तीन-चार दिवस घरात जेवलो नाही, कोणती घरातला व्यक्ती गेल्याचा अनुभव येतोय... रविश कुमारने पण कार्यक्रम केला... पण मला सगळ्यात ज्यास्त भावला तो डॉ माद्री काकोटी (Dr Medusa) यांचा रडत रडत अतिशय भावनिक व्हिडीयो... तो पाहतांना आपणही भावनीक होतो...
