14/05/2020
THE 31st MARTYR'S DAY THUCHÂ
Ram le hnam tadinga thawpui ditumtak,
Hmar hnam lê Sinlung Hills mipui hai.
Sinlung Hills Accord Implementation Demand Committee (SHAIDC) chun a ropuina thuom inbela, hung kîr nawk vak ta ding ei Lalpa Isu hmingin the 31st Hmar Martyr's Day chibai a bûk chêu.
May 16, 1989 a inthawka ei unau/ei tlangval haiin, ram lê hnam ta dinga an hringna hlutak anlo inhlân ni champhâ Martyr's Day ti a k*mtin a eilo inser hlak chun k*m 31 hmêl alo hmu dêr el ta a. Ieng leia hi nî hi Hmar mipui chun Martyr's Day tiin ei ko am ana, ti chu hrânghlui hai chun hre seng eiti, ti ring a um.
Unau hmêlhei ei thaw na leiin Mizorama Hmar hai chu a ram neitu inti zing siin ei chanvo lê niphung ding ang hai chu hmû lê chang phâk lovin, ei i del chin ram hai chu ''Hmar thimpui, zângkhaw bungbut hnan'', tî hiela ko lê hriet, hmasawnna po povin a rausan. A mipui hai khawm hmasawn lê inṭhangsuok ngai em em. State sawrkarin a hlamsie ang ela um zing chu, ei mithiem lê var hmasa hai lungrila chun, ei ngirhmuna inthawka inchawikâng nuomna lungril a hung pienga.
July 3, 1986 khan Aizawl a, ei ṭhuoitu hmasa hai chun, hmalâkna ding kawnga a pawimaw leiin Hmar Association (H.A.)an indin a. Hitaka hin Pu J Laldinliana chu President niin, Pu Thangliensung chu Secretary a nih. Anni inrawina hnuoia chun pawl chu hrattakin a fe a. Hi k*m vêk September 22,1986 hin Sakawrdaia inkhawmpui neiin pâwl hming chu Hmar People's Convention (H.P.C.) tiin thlâk alo ni ta a.
A k*m nawk October 5, 1987 khan HPC chun, Mizoram state a inthawka Hmar Autonomous District an phûtna memorandum chu Governor, Mizoram kuoma an pêka, siekhawm hi an memorandum hin ngaisak a hlaw naw a. Chu hnung chun, Pu Rajiv Gandhi, khang hun laia India Prime Minister kuoma khan memorandum an pêk nawka. Hi hi Prime Minister chun Miroram state chu hungin hriettir in, Hmar hai harsatna chu lo enpuia, hmâ lo la dingin a hung inhriettir a. Nisienlakhawm, Mizoram sawrkar chun hi thu hi a ngaisak naw el cho nilovin, H.P.C. in India Prime Minister lê inbiekna ding lampui siempêk dinga state sawrkar an ngên khawm chu an hnawl ta lem peia.
January 21,1989 khan khang hun lai a,Mizoram Chief Minister Pu Lalthanhawla kha in hmu puiin an thil phût hai an hril pui a. Ama khawma lo buoipui dingin thu alo intiem nghe nghe.Sienkhawm thlâ fê anvawi ta hnung khawma iengkhawm riva a hung nei ta naw leiin H.P.C. chun tharum ṭhang lova, risie siem(Peaceful Bandh)a rawt ta a. Rawt angin March 28,1989 chun Hmar tlangdung, Vairengte tlangdung, Demand area sunga darkar 24 sung bandh thaw a nih. Hi taka hin State Police hai hungin thawk in bandh huoihawttu hai chu indawina ṭhang ṭhak lovin an hung vuok dar a.Tlangval iemanizât chu anin hliem nghe nghe.H.P.C chun nasa nawk zuola hmalak kha ṭha in a hriet leiin April 16,1989 hin darkar 144 bandh a puong nawk a.Hi ṭum hin nasa nawk zuol in Mizoram sawrkar chun tharum hmanga tukdei a hung tuma, a sipai M.A.P hai chu hung tir in nasa takin an k*t an hung lek nawk a.Tamtak an vuok hliem a, nunghâk tlangval hai chu thisen suok khawpa vuokhliêm tamtak an um nghê nghê. Hieng vuokhliem tuor hai hi Mizoram sunga enkawl an rem naw leiin Churachandpur, Manipur panpui an nih. A hun taka enkawlna tuoklo, hliem hai a ṭhen lem chu piengsuol sawng ta khawm an um nuol nia hril a nih.
Hieng ang ngirhmun an ni ta leiin H.P.C hin,nuom le nuom naw thu hril lova ,ramhnuoi bêl a hung ngai ta a.Mani invengna dingin tiin thei angang in hriemhrei hung ngaituo ṭan in Hmar Volunteer Cell (H.V.C) a hung pieng ta pei a.Chu thu chu Sawrkar nakawr a tlung inrang hle a, a sipai thahrâtna bawka suk chimit tumin hma a hung lâk nawk ta a. M.A.P hai hung tir in Cachar, Assam tieng phalna khawm la hran lovin a hnawt zui a, H.V.C hai hin M.A.P hai chu hnawt talo dingin warning pe hai sienkhawm an hnawtzui pei lei hin H.V.C hai chun Monierkhal thingpui huon, Cachar sunga anlo inchân ta a. An lo ring ang ngeiin M.A.P chu an zu tlung thla a. Hi tak a hin a vawkhatna dingin inkâptuona a tlung ta a nih. H.V.C hai silai chu an ri hmasa a ṭhangin Sub-Inspector Pu Vanlalauva bawk taka an lo kâp a, ama hi a hmuna hin a thi nghal anih.Hi inkapna ahin M.A.P. hai pahni dang khawm kaphlum an ni a, H.V.C tieng khawm an him bik ta nawh a,Tlangval Lienhmingthang of Sartuinek le Tlangval Lalhuoplien of Sakawrdai chu kaphlum an ni ve a. Hmangruo ṭha la nei lo an ni leiin H.V.C hai chu a chansie lem ngirhmuna an ngir tâk leiin rinum titak in an ruolhai ruong khawm inhlâwm thei lovin an in saseng ta anih.
May 19, 1989 khan ei tlangval hai ruong chu Ghungoor Hospitala post mortem thaw an ni zovin Hmarkhawlien a ei mitlawmngai H.Y.A hai k*ta in hlan ani a. May 22 ,1989 khan Hmarkhawliena ropui taka vuiliem an nih.Hi k*m vek December 1989 hin Hmarkhawlien a H.P.C inkawmpui na a, ei tlangval hai thini May 16 hi "Pasalṭha ni" Martyr's Day ti a inser hlak dingin an rêl thlûk a, 1990 khan H.P.C sungkuo a cho hi hunser hi hmang(inser) ania. 1991 khan Hnam puma hi ni hi inser dingin H.P.C. chun thupek an suo a,.Chutaka inthawk vawisun chen hin May 16 hi Martyr's Day tiin Hnam pum in ei inser ta anih.
Hnam in Undergruond Movement ei nei hunsung popo hin hringna tamtak eiin hlan ta a.Hnam leia luvawm chân ta hai popo kha hi ni hin anni hai hrietzingna ahunser ei hmang a ni ti chu a vel a vel a ei hril le ngaithlak ani ta hlak, la ngaithlak pei bawk ei tih.
Ei unau Hmar pasalṭha tamtak luvawm chân hai khan, hnam leia luvawm chân kha an thiltum tak ani bik nawa, a ṭul ani phawt chun hringna chen chân in huomin Hnam an hmangaina kha thangsuopui tum in kal an pen suok lem a nih. An tum râm chu ei rênga (anni ṭhangin)a pâr ei tlân tlânga, ei chanvo indik tak anga enkawl eini seng hi an duthusâm ni ve ngei a tih. Sienkhawm, ei ngirhmun in a zir tâk naw lei le, doralpui tâwng hnê naw lei in an nuom le an duthusam ni bik lo, thina'n an chunga thla a zâr khum ta lem a nih. An hnukchat hmâ khan a lungril ngaituo na a chun an imâksan an sung le kuo. An nuhmei an nau le tê hai chu hung hre vawng vawng ngei an tih.
An le, vawisun huna ei khawsak dân hi enin, ei unau fam lo changhai ditdan le an tum ram anga um lê khawsa ani theiin i hriet am? Mâni hmasielna le verther taka, nîna inchûna ram hai hi, khâng hun lai a, ei in zirtirna dan hai a khan a ṭhang ve am? Ei ram le hnam a damkhawsuok na ding kawnga hin, ei vawisun khawsakna le hin an milin i hriet am?
Ngaituo chienga, mani seng eiin enfie hi a ṭul ngei de maw! Ei tum ram Autonomous District hi direct in pek in um naw de in lakhawm, ei unau hai thisen man in a i hawn suok, Hnam anga ei ngirsuokna dinga thuziek nghet ei neisun hai ei sawisak dân hai hi, thisena inchawtu hai kha hung tho nawk ta ang hai sien an hrietthiem di'm? Annawle, eini chun, anni rawi chu hung tho nawk ta chuong lo ding hai a, ti a in hnêmin ei theinghil lui el ding am ani?
Mihrâng fam lo chang ta hai, inthisen man thua ziek ngheta um hi, tak inchangtir tum in Singlung Hills Accord Implementation Demand Community (S.H.A.I.D.C)chun in thisen inzâtak pum in, kan taksa hringna nangni angin inhlân tâwknaw inlang khawm, kan ngaituona le kan hun nei hai chu theitawpa inhnung zui tumin hma kan lâk mek a. In taksa le thisen chu piellei a thâmral ta sienkhawm, in sulhnung keinia hringzing hi keisuok tum in kampet in ṭhang kan la lâk ve fan fan a ni ie.
Famkhuo in inlâwina san ''Hnam'' mipetu chun inin rimna ra hi an bohmang sawngtir hi kan remti naw a, In sakhming sâlin hnina kan pêktung ṭâng ṭâng hlak. Kan theina tlawm hlê sien khawm, ''Hni ro, chuongchun pêkin um in ti. Kik ro, chuongchun hawng pêk in um in tih'', titû hi a ringum a nih tî chu inhnêmna taka nei lê hmasuon chu kan innghatna umsun a nih. Hnam mipetu (Pathien) râwn le be zingin, in sulhnung kan hung zui pei a nih.
Hnama mi siemtu'n zâ ngai ata! Hrilsietna lê dêusawna kâra inthawka ngirsuoka, hlawtlingna darrimawi vuok inrîk ani pha chun, tling lo taka inhnung zuitu hai hin, in thlân chunga ''Chawimawina Nopui'' la hungin ṭhutin, in hnêna hlado chu kan râwl neisun le, la hung insam ngei kan tih.
Hnam pasalṭha hai, Inzâ tak pumin Mangṭha.........
"Gates of memory never close,
How much we missed,no one
knows,
Tears in our eyes might wiped away,
But the ached in our hearts is
there to stay................"
Adieu!......Adieu!
Issued by: Sinlung Hills Accord Implementation Demand Committee(S.H.A.I.D.C) General Headquarter ,Sakawrdai,Sinlung Hills Mizoram