09/08/2026
ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਵੇਰ
( ਸੱਠ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ)
ਸੱਠ ਪੈਂਹਟ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਦਰਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਸੀ ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਦਾ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਬਚਪਣ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਇਕ ਦੋ ਘਰ ਹੀ ਹੋਣਗੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਫੱਟੇ ਤੇ ਟਾਈਮਪੀਸ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਉਹ ਉਸਦੇ ਅਲਾਰਮ ਦੀ ਘੰਟੀ ਸੁਣਕੇ ਉਠਦੇ ਹੋਣਗੇ।ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਕੁੱਕੜ ਦੀ ਬਾਂਗ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਠਦਾ ਸੀ।ਓਦੋਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਲੈਟਰੀਨਾਂ ਨਾ ਸੀ ਹੁੰਦੀਆਂ।ਸੁੱਤੇ ਉਠਕੇ ਮੂੰਹ-ਨ੍ਹੇਰੇ ਹੀ ਸੁਆਣੀਆਂ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਨਿਆਈਆਂ ‘ਚ ‘ਬਾਹਰ’ ਜਾ ਆਇਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।ਸਵੇਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਭ ਪਾਸੇ ਚੁੱਪ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੁੰਦੀ।ਸ਼ਾਇਦ ਤਾਂ ਹੀ ਗਰੰਥਾਂ ਚ ਇਸਨੂੰ ਅੰਮਰਿਤ ਵੇਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬਾਬੀਹਾ ਅੰਮਰਿਤ ਵੇਲੇ ਬੋਲਿਆ
ਤਾਂ ਦਰਿ ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰਿ !
ਰਾਹਾਂ ਗਲ਼ੀਆਂ ਚ ਸਿਰਫ ਚੰਨ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਲੋਅ। ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਸਾਖੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦਾ ਜਾਂ ਲਾਲਟੈਨ ਫੜੀ ਕੋਈ ਬਾਹਰਲੇ ਘਰ (ਹਵੇਲੀ) ਨੂੰ ਧਾਰਾਂ ਕੱਢਣ ਤੁਰਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਵਾਂਗ ਅਵਾਜਾਂ ਦਾ ਘੜਮੱਸ ਨਾ ਸੀ ਹੁੰਦਾ।ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਮਰੇ ਚ ਰਿਟਾਇਰਡ ਫੌਜੀ, ਗਿਆਨੀ ਨਿਰੰਜਣ ਸਿੰਘ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਨਾਲ ਹੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦਾ।
ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ,ਚਾਟੀਆਂ ਚ ਮਧਾਣੀਆਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ।ਹਾਲ਼ੀ ਤੜਕੇ ਹੀ ਹਰਨਾੜੀਆਂ ਜੋੜ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ।ਓਦੋਂ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਜਿਆਂ ਦੀ ਬਿਜਾਏ ਖਾਓ-ਪੀਆ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ, ਵੱਡਾ ਤੜਕਾ, ਛੋਟਾ ਤੜਕਾ ਤੇ ਮੂੰਹ- ਨ੍ਹੇਰਾ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।ਤਕੜੇ ਹਾਲ਼ੀ ਬੜੇ ਤੜਕੇ ਹੀ ਹਲ਼ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੋਟੀ ਪਾਣੀ ਛਾਹ ਵੇਲੇ ਖੇਤਾਂ ਚ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦਾ।ਬੁੜੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਮੂੰਹ-ਨ੍ਹੇਰੇ ਹੀ ਗੋਹਾ ਕੂੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਇਕ ਜਣੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਗੋਹਾ ਭਰੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਦੂਜੀ ਟੋਕਰਾ ਚੁੱਕਕੇ ਢੇਰ ਤੇ ਸੁੱਟ ਆਉਂਦੀ।
ਤੜਕੇ ਉੱਠਕੇ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪੈਂਚ (ਮਹਿਰਾ) ਹਲਟੀ ਤੇ ਪੰਜਾਲ਼ੇ ਕੱਟਾ ਜੋੜਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਡਿੱਗੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੁਰਲੀ ਭਰ ਦਿੰਦਾ।ਉਹ ਪਿਓ ਪੁਤਰ ਪਾਣੀ ਭਰਕੇ ਘੜੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਰੱਖਕੇ ਸੇਪੀ ਵਾਲੇ ਕਈ ਘਰਾਂ ਚ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ।ਆਮ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਵਗਦੀ ਹਲਟੀ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣਕੇ ਡਿੱਗੀ ਦੀ ਟੂਟੀ ਤੋਂ ਘੜੇ ਜਾਂ ਬਾਲਟੀਆਂ ਭਰ ਭਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ।ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਚ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ, ਵਿਰਲਾ ਕਿਸੇ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਭੌਂਕਣ,ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਚਹਿਕਣ, ਹਲਟੀਆਂ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਖੜਕਣ ਤੇ ਚਾਟੀਆਂ ਚ ਚਲਦੀਆਂ ਮਧਾਣੀਆਂ ਦੀ ਘੁੰਮਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਅਵਾਜ਼ ਨਾ ਸੀ ਆਉਂਦੀ।ਬਿਨਾਂ ਹਲਟੀ,ਖੂਹੀਆਂ ਤੇ ਡੋਲ ਖੜਕਦੇ।ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਬਾਹਰੋਂ ਆਇਆ ਰੱਬ ਦਾ ਭਗਤ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ ਚ ਆਪਣੀ ਮਸਤੀ ਚ ਗਾਉਂਦਾ ਫਿਰਦਾ, ਅੱਲਾ ਹੂ ਦਾ ਅਵਾਜ਼ਾ ਆਵੇ ਕੁੱਲੀ ਵੇ ਫਕੀਰ ਦੀ ਵਿਚੋਂ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਵੇਰ ਦਾ ਇਹ ਦਰਿਸ਼ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਵੇਂ ਹੀ ਚਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਕਿੱਸੇ ਹੀਰ ਵਿਚ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ,
ਚਿੜੀ ਚੂਹਕਦੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਤੁਰੇ ਜਾ ਪਾਂਧੀ
ਪਈਆਂ ਚਾਟੀਆਂ ਵਿਚ ਮਧਾਣੀਆਂ ਨੇ
ਇਕਨਾਂ ਉੱਠਕੇ ਰਿੜਕਣਾ ਪਾ ਦਿਤਾ ਇਕ ਧੋਂਦੀਆਂ ਫਿਰਨ ਮਧਾਣੀਆਂ ਨੇ
ਹੱਲ਼ ਜੋੜਕੇ ਹਲੀਂ ਤਿਆਰ ਹੋਏ, ਇਕ ਲੱਭਦੇ ਫਿਰਣ ਪਰਾਣੀਆਂ ਨੇ
ਘਰ ਬਾਹਰਨਾਂ ਚੱਕੀਆਂ ਝੋਤੀਆਂ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਤਾੳਣੇ ਗੁੰਨ੍ਹ ਪਕਾਣੀਆਂ ਨੇ।
ਅੱਜ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ।ਅੱਜ ਲੇਡੀਜ਼ ਨੂੰ ਚੱਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਝੋਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨਾ ਤਾਉਣੇ ਗੁੰਨ੍ਹ ਪਕਾਉਣ ਦਾ ਫਿਕਰ ਆ।ਹਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਗਏ ਆਏ।ਤੜਕੇ ਹੀ ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਤੇ ਵੱਜਦੇ ਡੈੱਕਾਂ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਹਾਰਨਾਂ ਦੀ ਕਾਵਾਂ ਰੌਲ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਆ।
ਪਿੰਡ ਚ ਇਕ ਮੰਦਰ ਇਕ ਮਸੀਤ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣ ਗਏ ਨੇ।ਸਾਰੇ ਸਪੀਕਰਾਂ ਤੇ ਜਿਦੋ ਜਿਦੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਣ ਦੇ ਯਤਨ ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।ਚਿੜੀਆਂ ਵਿਚਾਰੀਆਂ ਤਾਂ ਆਪੇ ਕਿੱਧਰੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈਆਂ,ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਕਿਹੜੇ ਪਾਂਧੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਹਿਕਣ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣਨੀ ਸੀ! ਬੱਲਬਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿਖੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਨੇ ਚੰਦ ਤਾਰੇ ਦਿਸਣੋਂ ਹੀ ਹਟਾ ਦਿਤੇ ਨੇ।ਹੁਣ ਮੱਸਿਆ ਪੁੰਨਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸਵੇਰ ਦਾ ਤਾਰਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਝ ਦਾ ਤਾਰਾ ਕਿਹੜਾ? ਖਿਤੀਆਂ (ਸੱਪਤ ਰਿਸ਼ੀ) ਤੇ ਧਰੂ ਤਾਰਾ ਵੀ ਧੂੜ ਧੂਏਂ ਦੀ ਧੁੰਦ ‘ਚ ਗੁਆਚ ਗਏ ਨੇ। ਖੂਹੀਆਂ ਦੇ ਪੱਤਣ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਨੇ।ਸਰਕਾਰੀ ਟੈਂਕੀ ਦਾ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਸੌ ਫੁੱਟ ਦੀ ਡੰਘਾਈ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਖਿਚ ਖਿਚ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦਾ।ਟੂਟੀਆਂ ਫਜੂਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਹ- ਰਗ ਪਾਣੀ,ਜਿਸਨੂੰ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਚ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾਜਾਇਜ਼ ਹੀ ਨਾਲੀਆਂ ਵਿਚਦੀ ਗੰਦੇ ਟੋਭੇ ਵਿਚਨੂੰ ਵਗੀ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਓ, ਭਰਾਵਾ ਟੂਟੀ ਬੰਦ ਕਰ ਲਓ ਤਾਂ ਅਗਲਾ ਮੂਹਰਿਓਂ ਅੱਖਾਂ ਦਿਖਾਲਦਾ ਕਹਿੰਦਾ, ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਫਿਕਰ ਆ ਪਾਣੀ ਦਾ? ਅੱਜ ਜੇ ਕੱਟਾ ਜੋੜਕੇ ਖੁਰਲੀ ਭਰਨ ਤੇ ਮਿਣ ਮਿਣ ਕੇ ਘੜੇ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਬੁੜ੍ਹਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿਹੁੰ ਖੁਆਜੇ ਦੀ ਏਨੀ ਬੇਕਦਰੀ ਹੁੰਦੀ ਦੇਖਦਾ ਤਾਂ ਮੱਥਾ ਪਿੱਟਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ!
ਜਗਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਅਟਵਾਲ
ਮਾਣਕਢੇਰੀ।
