27/02/2018
Cedrus Deodara
Ref. WiKiPedia
Scientific classification
Kingdom:
Plantae
Division:
Pinophyta
Class:
Pinopsida
Order:
Pinales
Family:
Pinaceae
Genus:
Cedrus
Species:
C. deodara
Binomial name
Cedrus deodara
(Roxb.) G.Don
Cedrus deodara, the deodar cedar, Himalayan cedar, or deodar/devdar/devadar/devadaru, is a species of cedar native to the western Himalayas in Eastern Afghanistan, Northern Pakistan (especially in Khyber Pakhtunkhwa) and India (Jammu and Kashmir, Himachal Pradesh, Uttarakhand, Sikkim and Arunachal Pradesh states and the Darjeeling Region of West Bengal), Southwestern Tibet and Western Nepal, occurring at 1,500–3,200 m (4,921–10,499 ft) altitude. It is a large evergreen coniferous tree reaching 40–50 m (131–164 ft) tall, exceptionally 60 m (197 ft) with a trunk up to 3 m (10 ft) in diameter. It has a conic crown with level branches and drooping branchlets.
The leaves are needle-like, mostly 2.5–5 cm (0.98–1.97 in) long, occasionally up to 7 cm (2.8 in) long, slender (1 mm (0.039 in) thick), borne singly on long shoots, and in dense clusters of 20–30 on short shoots; they vary from bright green to glaucous blue-green in colour. The female cones are barrel-shaped, 7–13 cm (2.8–5.1 in) long and 5–9 cm (2.0–3.5 in) broad, and disintegrate when mature (in 12 months) to release the winged seeds. The male cones are 4–6 cm (1.6–2.4 in) long, and shed their pollen in autumn.
Etymology
The botanical name, which is also the English common name, derives from the Sanskrit term devadāru, which means "wood of the gods", a compound of deva "god" and dāru "wood and tree".
Cultural importance
Among Hindus, as the etymology of deodar suggests, it is worshiped as a divine tree. Deva, the first half of the Sanskrit term, means divine, deity, or deus. Dāru, the second part, is cognate with (related to) the words durum, druid, tree, and true. Several Hindu legends refer to this tree. For example, Valmiki Ramayan – Kishkinda khanda- stanza 4-43-13 reads:
lodhra padmaka khaNDeSu devadaaru vaneSu ca |
raavaNaH saha vaidehyaa maargitavyaa tataH tataH ||4-43-13||
That means “In the stands of Lodhra trees, Padmaka trees and in the woods of Devadaru, or Deodar trees, Ravana is to be searched there and there, together with Sita. [4-43-13]”
Forests full of Deodar or Devadāru trees were the favorite living place of ancient Indian sages and their families who were devoted to the Hindugod Shiva. To please Lord Shiva, the sages used to perform very difficult tapasya (meditation) practices in deodar forests. Also the ancient Hindu epics and Shaivite texts regularly mention Darukavana, meaning a forest of deodars, as a sacred place. The deodar is the national tree of Pakistan.
Cultivation
It is widely grown as an ornamental tree, often planted in parks and large gardens for its drooping foliage. General cultivation is limited to areas with mild winters, with trees frequently killed by temperatures below about −25 °C (−13 °F), limiting it to USDA zone 7 and warmer for reliable growth.[9] It can succeed in rather cool-summer climates, as in Stateline, Nevada, and Ushuaia, Argentina.
The most cold-tolerant trees originate in the northwest of the species' range in Kashmir and Paktia Province, Afghanistan. Selected cultivars from this region are hardy to USDA zone 7 or even zone 6, tolerating temperatures down to about −30 °C (−22 °F). Named cultivars from this region include 'Eisregen', 'Eiswinter', 'Karl Fuchs', 'Kashmir', 'Polar Winter', and 'Shalimar'. Of these, 'Eisregen', 'Eiswinter', 'Karl Fuchs', and 'Polar Winter' were selected in Germany from seed collected in Paktia; 'Kashmir' was a selection of the nursery trade, whereas 'Shalimar' originated from seeds collected in 1964 from Shalimar Gardens, India (in the Kashmir region) and propagated at the Arnold Arboretum.
C. deodara, and the two cultivars ‘Feelin’ Blue’ and ‘Aurea’, have gained the Royal Horticultural Society’s Award of Garden Merit (confirmed 2017).
Uses
Construction material
Deodar is in great demand as building material because of its durability, rot-resistant character and fine, close grain, which is capable of taking a high polish. Its historical use to construct religious temples and in landscaping around temples is well recorded. Its rot-resistant character also makes it an ideal wood for constructing the well-known houseboats of Srinagar, Kashmir. In Pakistan and India, during the British colonial period, deodar wood was used extensively for construction of barracks, public buildings, bridges, canals and railway cars. Despite its durability, it is not a strong timber, and its brittle nature makes it unsuitable for delicate work where strength is required, such as chair-making.
Herbal Ayurveda
C. deodara is used in Ayurvedic medicine. The inner wood is aromatic and used to make incense. Inner wood is distilled into essential oil. As insects avoid this tree, the essential oil is used as insect repellent on the feet of horses, cattle and camels. It also has antifungal properties and has some potential for control of fungal deterioration of spices during storage. The outer bark and stem are astringent.
Because of its antifungal and insect repellent properties, rooms made of deodar cedar wood are used to store meat and food grains like oats and wheat in Shimla, Kullu, and Kinnaur district of Himachal Pradesh.
Cedar oil is often used for its aromatic properties, especially in aromatherapy. It has a characteristic woody odor which may change somewhat in the course of drying out. The crude oils are often yellowish or darker in color. Its applications cover soap perfumes, household sprays, floor polishes and insecticides and is also used in microscope work as a clearing oil.
Chemistry
The bark of Cedrus deodara contains large amounts of taxifolin. The wood contains cedeodarin, ampelopsin, cedrin, cedrinoside, and deodarin (3′,4′,5,6-tetrahydroxy-8-methyl dihydroflavonol). The main components of the needle essential oil include α-terpineol (30.2%), linalool (24.47%), limonene (17.01%), anethole (14.57%), caryophyllene (3.14%), and eugenol (2.14%). The deodar cedar also contains lignans and the phenolic sesquiterpene himasecolone, together with isopimaric acid. Other compounds have been identified, including (−)-matairesinol, (−)-nortrachelogenin, and a dibenzylbutyrolactollignan (4,4',9-trihydroxy-3,3'-dimethoxy-9,9'-epoxylignan).
देवदारु
Ref. भावप्रकाश
हि. - देवदार
बं. - देवदारु
ते. - देवदारी चेटटु
पं. - केलु
ता. - देवदारु चेडी
अं - Pinus deodara
ले. - Cedrus deodara
Fam. - Pinaceace
पश्चिमोत्तर हिमालय में कुमाऊँ से पूर्व की ओर यह पाया जाता हैं | जौनसार और गढवाल में २४०० से ३७०० मी. के बीच का भाग देवदारु वृक्षमाला का प्रधान उत्पत्ति स्थान है | इसका वृक्ष – बहुत विशाल, चिरायु, सुन्दर ४० से ६० मी. तक तथा कहीं – कहीं इससे भी अधिक ऊचा होता है |
शाखांए
दिगन्तर फैली हुई परन्तु शाखाग्र कुछ नीचे की ओर झुके हुए रहते हैं |
पत्ते
त्रिकोण युक्त, सूच्याकार, २.५-३ से.मी. लम्बे, लम्बी टहनियों पर एकांकी और पेंचदार क्रम से निकले हुऐ से. मी. लम्बे और ९.५-१० से. मी. मोटे होते हैं |
बीज
१२ से. मी. तक लम्बे, त्रिकोणाकार या अर्धचन्द्राकार और पंखयुक्त होते है |
बीजपत्र
लगभग १० होते है |
देवदार की सुगन्धयुक्त लकडी (काष्ठसार) पीताभ बादामी रंग की तथा तैल से भरी होती होती हैं | लकडी को जलाकर एक तैल बहुत पतला होता है |
औषध में काष्ठसार, तैल, पत्र एवं कोमल शाखाओं का व्यवहार किया जाता हैं | दक्षिण तथा गुजरात की तरफ देवदार नाम से सरल (चीड की) की लकडी बिकती है |
विशेष - चरक एवं सुश्रुत में इसका अनेक रोगों में उपयोग किया गया है | कुछ लोग नकली अशोक को देवदार ल्लिखते हैं जो गलत है |
रासायनिक संगठन
इसमें केलोन का तैल नामक एक तैल पाया जाता हैं |
गुण और प्रयोग
देवदार स्वेदजनन, मूत्रजनन, वातानुलोमक, वातकफहर एवं त्वग्दोषहर हैं | इसका तैल टर्पेण्टाइन के समान गुण वाला होता है लेकिन उससी यह कुछ न्यून गुण वाला होता है |
देवदार का प्रयोग ज्वर, जीर्णआमवात, शिरःशूल, श्लीपद, जलोदर, कास, श्वास, अतिसार, वातिक विकार, शोथ, अश्मरी तथा व्रण में किया जाता हैं | इसके तैल का प्रयोग कुष्ठ, कफ, कास एवं त्वचा के रोगों में किया जाता हैं |
०१. ज्वर में इसको देने से काफी पसीना निकलता है तथा मूत्र की मात्रा भी बढती है | ज्वर चाहे शोथ से हो या कफजन्य हो इसके प्रयोग से शोथ कम होता हैं तथा कफ की दूर्गन्ध दूर होकर कफ कम होता हैं |
०२. जलोदर में देवदार, सहेजन की छाल तथा अपामार्ग प्रत्येक ५ ग्रा. गोमूत्र में पीसकर देने से मूत्र द्वारा जल निकाल जाता है तथा रोगी को स्फूर्ति मालूम पडती हैं |
०३. सोजाक, फिरंग, वातरक्त एवं आमवात में देवदार्वादि क्वाथ का रसायन के रूप में प्रयोग करते है |
०४. श्लीपद में इसको सरसों के तैल के साथ खिलाते है तथा चित्रक के साथ गोमूत्र में पीसकर लगाते है |
०५. वाटिका हृद्रोग में देवदार एवं सोंठ को पीसकर पीलाने से हृदय की धडकन तथा शूल आदि दूर होता हैं |
०६. हिक्का तथा श्वास में इसका क्वाथ पीने से लाभ होता हैं |
०७. शिरःशूल में इसे जल में घिसकर कपाल पर लगाते है | पुराने शोथ पर हल्दी एवं गुग्गुलु के साथ इसका लेप किया जाता है |
०८. इसका तैल कुष्ठ में बहुत लाभदायक माना जाता हैं | इसको अधिक मात्रा में देना पडता है | जीर्ण त्वचा के रोगों में इसको खिलाते है तथा बाह्य लगाते भी हैं | इससे पुराने तथा दुर्गन्ध युक्त व्रण अच्छे हो जाते हैं | कर्णशूल में इसका तैल डालने से आराम मिलता है | कफज कास में त्रिकटु एवं यक्क्षार के साथ इसका प्रयोग किया जाता हैं |
मात्रा
चूर्ण - ३ - ६ ग्रा.
तैल - २० – ४० बूंद |
देवदारु
Ref. मदनपाल निघण्टु
देवदारु सुराह्वं स्याभ्दद्रदारु सुरद्रुयः |
भद्रकाष्ठं स्नेहवृक्षः कृमिलं शुक्रद्रारु च ||
नाम
०१. देवदारु
०२. सुराह्व
०३. भद्रदारु
०४. सुरदारु
०५. भद्रकाष्ठ
०६. स्नेहवृक्ष
०७. कृमिल
०८. क्षक्रदारु
अन्य नाम
०१. देवदारु स्मृतं दारुभद्रं दार्विन्द्रारु च |
मस्तदारु द्रुकिलिमं किलिमं सुरभूरुहः ||(भा.प्र.नि.३/२४)
०२. देवदारु स्मृतं दारु सुराह्वं किलिमं च तत् |
स्नेहविध्दं महादारु भद्रदार्विन्द्रदारु च ||(ध.नि.)
०३. देवकाष्ठं भ्रदकाष्ठं देवदारु सुरद्रुमः |
शक्रदुः किलिमं दारुभद्रदारु सुराह्वया ||(कै.नि.)
०१. दारुभद्र ०२. सुरभूरुह ०३. सुरद्रुम
०४. दारु ०५. इन्द्रदारु ०६. द्रुकिलिम
०७. सुरभूरुह ०८. सुराह ०९. किलिमं
१०. स्नेहविध्द ११. महादारु १२. देवकाष्ठ
१३. पूतिकाष्ठ १४. मस्तदारु १५. सुदारु
१६. इन्द्रव्रुक्ष १७. अमरदारु १८. शुक्रद्रु
१९. शम्भव २०. शिवदारु २१. स्निग्ध
२२. भूतहारि २३. रुद्रवत् २४. सुकाष्ठ |
अन्य गुण - कर्म
देवदारु कटु स्निग्धं तिक्तोष्णं लघु नाशयेत |
आध्यमानज्वरशोथमहिक्काकाण्डुकफानिलान् ||
गुण - लघु, स्निग्ध
रस - कटु, तिक्त
वीर्य - उष्ण
विपाक - कटु
दोषघ्नता - कफवातशामक |
कर्म
०१. वेदनास्थापक ०२. ह्रुदयोत्तेजक
०३. शोषहर ०४. रक्तप्रसादन
०५. श्लेष्मपूतिहर ०६. कफनिःसारक
०७. कुष्ठघन ०८. शोथहर
०९. कृमिघ्न १०. मूत्रजानन
११. वातानुलोमन १२. गर्भाशयशोधन
१३. भूतवाधाहर |
रोग
०१. ज्वर ०२. प्रमेह
०३. विबन्ध ०४. भूतग्रहदोष
०५. कास ०६. हिक्का
०७. रक्तदोष ०८. आध्मान
०९. कफजरोग १०. वातजरोग
११. त्वम्विकार १२. पीनस
१३. व्रण १४. कर्णरोग
१५. आमदोष १६. श्लीपद |
प्रयोज्याङ्ग
इस वृक्ष का अन्तः काष्ठसार, तैल, औषधोपयोगी है | कोमल शाखा तथा पत्र औषधोपयोगी हैं |
चरक संहिता - स्तन्य शोधन, अनुवासनोपग, कटुकस्कन्ध
सुश्रुत संहिता - वात शमन गुण |
देवदारु
Ref. धन्वन्तरि निघण्टु
देवदारु
Cedrus deodara (Roxb.) Linn.
Fam. - Pinaceae हि. - देवदार
देवदारु स्मृतं दारु सुराह्वं किलिमं च तत् |
स्नेहविध्दं महादारु भद्रदर्विन्द्रदारु च ||
देवकाष्ठं भद्रकाष्ठं पूतिकाष्ठं सुदारु च |
सुरदार्विन्द्रवृक्षश्च तर्थेवासरदारु च ||
पर्याय
दारु, सुराह्व किलिम, स्नेहविध्द, यहादारु, भद्रदारु, देवकाष्ठ, पूतिकाष्ठ, सुदारु, सुरदारु, इन्द्रवृक्ष, अमरदारु |
देवदारु रसे तिक्तं स्निग्धोष्णं श्लेष्मवातजित् |
आमदोषविबन्धाध्मप्रमेहविनिवर्त्ताकम् ||
गुण – कर्म
देवदारु तिक्त, स्निग्ध, उष्नवीर्य है | यह कफवात, आमदोष, विबन्ध, आध्मान और प्रमेह को नष्ट करता हैं |
देवदारु
Ref. कैयदेव निघण्टु
देवदारु
Cedrus deodara (Roxb.) Linn.
Fam. - Pinaceae हि. - देवदार
देवकाष्ठं भद्रकाष्ठं देवदारु सुरद्रुमः |
शकद्रः किलिमं दारु भद्रदारु सुराह्वयः ||
देवकाष्ठं लघु स्निग्धं तिक्तोष्णं कटुकं रसे |
विपाके हन्ति कासामश्वासहिध्माकफानिलान् ||
जवरमेहविबन्धाध्माकण्डूशोफास्त्रपीनसान् |
पर्याय
देवकाष्ठ, भद्रकाष्ठ, सुरद्रुम, शकद्रु, किलिम, दारु, भद्रदारु और सुराह्व ये पर्याय देवदारु के हैं |
गुण – कर्म
देवदारु तिक्त एवं कटु, कटु विपाक, लघु, स्निग्ध, उष्ण वीर्य होता है | यह कास श्वास, हिचकी, कफ, वायु, ज्वर, प्रमेह, विबन्ध, आध्मान, कण्डु, शोथ, रक्तविकार तथा पीनस को नष्ट करता हैं |
देवदारु
Ref. सोढल निघण्टु
देवदारु
Cedrus deodara (Roxb.) Linn.
Fam. - Pinaceae हि. - देवदार
“देवदारौ स्मृतं दारु सुराह्वं किलिमं च तत् |”
“स्नेहविध्दं महादारु भद्रदार्विन्द्रदारु च |
इन्द्रव्रुक्षस्तथा प्रोत्कं पूतीकाष्ठं सुदारुकम् ||”
Devadaru देवदारु
Suradaru सुरादारु
Kilima किलिम
Snehavidha स्नेहविध्द
Mahadaru महादारु
Bhadradaru भद्रदारु
Indradaru इन्द्रदारु
Indravrksa इन्द्रव्रुक्ष
Putikastha पुतिकाष्ठ
Sudaruka सुदारुक
देवदारु
Ref. आदर्श निघण्टु
देवदारु
Cedrus deodara (Roxb.) Linn.
Fam. - Pinaceae हि. - देवदार
इस वर्ग में सारे वर्ष भर हरे रहने वाले प्रचण्ड वृक्ष अथवा झाड होते है | बहुआ उनमें से राल जैसा पदार्थ निकलता है | पत्र सूची जैसे कदाचित् ही चौडे अधोभाग वाले होते हैं | उपपत्र नहीं होते | पुष्प एकगृही अथवा द्विगृही होते है – बाह्याभ्यन्तर युक्त कोष नहीं होता | नरपुष्प जाने वाली तालजटा सदृश मंजरियों में आते हैं | इनमें पुम्केसर भिंगडा सदृश होते है | मादा पुष्पों शंकु में आऐ हुए होते हैं | फल लकडी जैसी शंकु आकार के होते है | त्वचा और पत्र कषाय और ग्राही होते हैं तथा राल एवं उदनशील तैल उत्तेजक, मूत्रल और कृमिघ्न होते हैं | देवदारु Cedar, चीड Fine, तालीसपत्र, चिलगोजा, जुनीपर आदि इस वर्ग की वनस्पतियां है |
जापानी देवदारु
यह अत्यन्त ऊचा सुन्दर, सारे वर्ष भर हरा रहने वाला, वृक्ष जापान की उपज है | जापान में यह वृक्ष १५० फीट ऊचा होता हैं | जिसके स्तने का घेर २०-२५ फीट होता होता है | जापान में इमारती लकडी के लिए इसका पालन किया जाता हैं | अब तो दार्जिलिंग में भी यह वृक्ष अच्छे प्रमाण में पैदा होने लगा है | वहां यह लगभग ४ से ७ हजार फीट की ऊचाई पर होता है | ५० वर्ष के पुराने वृक्ष ७८ फीट ऊचा और ३ से ७ फीट घेर वाले वृक्ष हो गये हैं | पश्चिम हिमालय, शिमला, आसाम, नीलगिरि तथा अन्य पर्वतीय प्रदेशों में इसको लगाया जा रहा हैं | परन्तु दार्जिलिंग की भूमि इसे जैसी अनुकूल आई है वैसी अन्यत्र अनुकूल नहीं आई हैं |
इसके काष्ठ में से एक प्रकार का उडनशील तैल निकाला जाता हैं | त्वचा में से राल और तैल दोनों प्राप्त होते हैं |
देवदारु और चीड
हिमालाय के यह दोनों वृक्ष हिमालय की शोभा है | अपनी संस्कृति का सीमाचिन्ह है | इन सिध्दपादकों की हिमालय सिध्द भूमि है |
शैवाल जलनील – काई
नाम
देवदारु, सुराह्व, सुरदारु, किलिम, भद्रदारु, पीतद्रु, पूतिकाष्ठ, सुकाष्ठ |
उत्पत्तिस्थान
हिमालय, काश्मीर |
उपयुक्त अंग
काष्ठ, तैल |
रस - तिक्त वीर्य - उष्ण
विपाक - कटु दोषघ्नता - वात, कफ |
गुण
देवदारु रस्से तिक्तं स्निग्धोष्णं श्लेष्मवातजित् |
आमदोशविबन्धाSSध्मप्रमेहविनिवर्त्तकम् ||
देवदार्वनिलं स्निग्धोष्णं श्लेष्मपाकतः ||(ध.नि.)
देवदारु के वृक्ष हिमालय पर खूब होते है | ये वृक्ष २०० से २५० फीट तक ऊंचे होते है | पत्र १ से १.५ इन्च तक लम्बे होते है | शाखाएं अन्त में झुकी हुई मालूम होती हैं | फल (cones) ४ से ५ इंच लम्बे, व्यास में ३ से ४ इंच तक होते हैं | पुष्प सितम्बर – अक्टूबर में दिखाई देते हैं | पुष्पोदगम के अनन्तर लगभग २३ मास के बाद फल पकाते हैं | नर और मादा पृथक – पृथक वृक्षों पर अथवा एक ही वृक्ष की पृथक – पृथक शाखाओं पर आए हुए होते हैं | देवदारु को प्रारम्भ में – अर्थात् उसके छोटे होने पर खूब छायादार स्थान चाहिए | ओट जैसे बडे और घने वृक्षों से नीचे उगकर, कठोर पत्थर जैसी भूमि में वह अपने मूल प्रविष्ट करके धीरे – धीरे बढता जाता हैं |
अफगानिस्तान में देवदारु होता है | कुरम वेली में लगभग ७५०० से १०००० फीट, चित्राल एवं नोर्थ वेस्ट हिमालय पर ४००० से १२००० फीट और सिन्धु नदी के विशाल प्रदेश वाले भाग मे १२००० फीट की ऊचाई तक देव दारु होता हैं |
देवदारु पर फल आते है, यह दृश्य दर्शनीय है | मानों महादेव के लिंग के लिंग हीए वृक्ष पर आए हुए होते हैं | शिवजी के ये प्रिय वृक्ष हिमालय का प्रधान हैं |
आमयिक उपयोग
०१. हिक्का और श्वास - देवदारु का क्वाथ पिलाते रहना चाहिए |
०२. ज्वर में - देवदारु का विधिपूर्वक क्वाथ करके पिलाने से ज्वर में लाभ होता हैं |
०३. शोथ - देवदारु और शुण्ठी का क्वाथ गोमूत्र के साथ पिलाने से शोथ उतर जाता हैं |
०४. कफजन्य कास - तैल में भिगाया हुआ कपडा देवदारु की लकडी पर लपेटकर उसको जलाना चाहिए | लकडी जलने से देवदारु में से तैल की बूंद टपकने लगेंगी | इस तैल के साथ यवक्षार और त्रिकतु मिलाकर पिलाना चाहिए |
०५. वातजन्य व्रण - देवदारु और शुण्ठी घिसकर व्रण पर लगाना चाहिए |
०६. श्लीपद में - चित्रकमूला और तेलिया देवदारु दोनों को गोमूत्र में पीसकर किंचित् उष्ण करके हाथीपगा पर लेप करना चाहिए |
०७. पीनसादि पर - देवदारु तैल गोघृत में मिलाकर पी जाना चाहिए | जीर्णहारे दूध सुर शालि चावल खाना, तथा कुष्ठ और पीनस्सादि रोग नष्ट होता हैं |
०८. पिल्ल नामक नैत्ररोग - देवदारु के सुक्ष्म चूर्ण में बकरी के मूत्र की भावना देकर रस चूर्ण की आंख में अंजन करणे से पिल्ल नामक नैत्र रोग नष्ट हो जाता हैं |
देवदारु
Ref. अभिनव द्रव्यगुण विज्ञानम्
देवदारु = देवदार
संस्कृत - देवदारु, भद्रदारु, सुराहव
हिन्दी - देवदार, दयार
लैटिन - Cedrus deodara
गण - चरक ने स्तन्यशोधन एवं अनुवासनोपग महाकषाय में और कटुक स्कन्ध में एवं सुश्रुत के वातसंशमन वर्ग में भद्रदारु का उल्लेख किया हैं |
निरुक्ति
“देवानां प्रिय दारु यस्यतत् काष्ठचन्दनस्य देवाप्रियत्वात् स्वनाम् ख्यात् सुगन्धित काष्ठविशेषः |”
अर्थात् यह देवताओं का प्रिय वृक्ष है | वृक्ष मंगलकारी होने से इसे भद्रदारु कहते हैं |
स्वरुप परिचय
देवदारु के सदाःअरित ऊचे एवं सुन्दर वृक्ष पाए जाते हैं | शाखायें चारों ओर फैली हुई कोमल होती हैं | प्रकाण्डस्तम्भ सीधा मोटा, छाल लालीमा, लिए हुये – भूरे रंग की होती हैं |
पुष्पकाल - सितम्बर, अक्टूबर |
फलकाल - अप्रैल, मई |
प्रयोज्य अंग - काष्ठसार, वुरादा और तैल |
दोष अधिष्ठान भेदन कर्मज्ञान
गुण – लघु, स्निग्ध रस - तिक्त, कटु
विपाक - कटु वीर्य - उष्ण
प्रधानकर्म - वातकफशामक, शोथहर, वेदनास्थापन, कृमिघ्न, व्रणशोधन, दीपन, पाचन, अनुलोमन, कफनिस्सारक, मूत्रजनन, प्रमेहघ्न, गर्भाश्य तथा स्तन्यशोधन, लेखन, स्वेदजनन, ज्वरघ्न आदि |