Nurturing - SELF

जर तुमचं तुमच्या मुलांवर खरंच प्रेम असेल, तर फक्त १० मिनिटं काढून हा लेख गंभीरपणे वाचा. कदाचित ही १० मिनिटं तुम्हाला तुमच्या मुलाचं Digital World नव्याने समजून घ्यायला मदत करतील.

*स्मार्टफोन आपण मुलांच्या हातात दिला; पण जबाबदारी कोणाच्या हातात आहे?*

काही दिवसांपूर्वी मी एक बातमी वाचली. अमेरिकेतील एका न्यायालयाने Instagram, मुलांची सुरक्षितता आणि मानसिक आरोग्याशी संबंधित प्रकरणात *Meta वर एकूण 942 दशलक्ष डॉलर्सची आर्थिक जबाबदारी निश्चित केली होती.* बातमी वाचताना माझ्या मनात पहिला विचार आला, “हे अमेरिकेत घडतंय.”

पण त्यानंतर काहीच दिवसांत समुपदेशनासाठी 12 ते 14 वर्षांच्या 5-6 मुलांचे सोशल मीडियावरील वर्तन माझ्यासमोर आले आणि लक्षात आले की *हा प्रश्न अमेरिकेतला नाही, कुठेतरी दूरचा नाही; तो आपल्या शाळांमध्ये आणि आपल्या घरांमध्ये पोहोचला आहे. आणि म्हणूनच मला वाटले की हा विषय फक्त एका Instagram account चा किंवा काही मुलांच्या चुकीचा म्हणून न पाहता प्रत्येक पालकाने आणि शिक्षकाने समजून घेतला पाहिजे.*

आजकाल अनेक शाळांमध्ये इयत्ता आठवी, नववी, दहावी बारावीतील विद्यार्थी वेग वेगळे नावं वापरून Instagram किंवा इतर social-media accounts तयार करणे, त्यावर आक्षेपार्ह भाषा वापरणे, इतर विद्यार्थ्यांची खिल्ली उडवणे, अपमानास्पद मजकूर टाकणे अशा घटना समोर येत आहेत. अशा वेळी counselling, पालकांशी संवाद करणे गरजेचे आहे. पण त्याचबरोबर मुलांना आपली चूक समजून घेण्याची, ती सुधारण्याची आणि पुन्हा विश्वास निर्माण करण्याची संधी देणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

पण आपली संपूर्ण चर्चा केवळ या मुलांनी काय केले यापुरतीच मर्यादित राहिली, तर या घटनेतून मिळणारा सर्वात मोठा धडा आपण गमावून बसू. आपल्याला स्वतःला एक थोडासा अस्वस्थ करणारा प्रश्न विचारावा लागेल—

*12, 13 किंवा 14 वर्षांच्या मुलांना इतके डिजिटल स्वातंत्र्य मिळाले कसे, की त्यांच्या online जगात नेमके काय सुरू आहे याची घरातील मोठ्या माणसांना फारशी कल्पनाच नव्हती?*

12 वर्षांच्या मुलाच्या हातातील स्मार्टफोन म्हणजे फक्त फोन नाही.. आजही अनेक पालक स्मार्टफोनकडे केवळ एक device म्हणून पाहतात. पण तो आता फक्त फोन राहिलेला नाही.

*आपण इंटरनेट असलेला स्मार्टफोन मुलाच्या हातात देता, तेव्हा संभाव्यतः आपण त्याला शेकडो-हजारो अनोळखी लोकांशी संपर्क, private messaging, camera, anonymous accounts, disappearing messages, location sharing, short videos, हिंसक किंवा लैंगिक स्वरूपाचा content, online challenges, influencers आणि 24 तास उपलब्ध असलेले एक प्रचंड digital world देत असतो.*

*आपले मूल घराच्या bedroom मध्ये सुरक्षित बसलेले दिसते. पण digitally ते कुठे गेले आहे, कोणाशी बोलत आहे आणि काय पाहत आहे—हे आपल्याला खरोखर माहीत आहे का?*
सर्वप्रथम ही गोष्ट समजून घेणे गरजेचे आहे.

American Psychological Association साधारण 10 ते 14 वर्षांचा काळ हा early adolescence मधील महत्त्वाचा टप्पा मानते आणि या वयात social- media वापराबाबत पालकांचे monitoring, संवाद आणि guidance आवश्यक असल्याचे सांगते. *या वयात मित्रांची मान्यता, likes, reactions आणि group मध्ये आपल्याला स्वीकारले जाते की नाही याला मुलांच्या मनात प्रचंड महत्त्व असते. त्याच वेळी त्यांची निर्णयक्षमता आणि self-control अजून विकसित होत असतात.*

म्हणूनच एखादे अतिशय समजूतदार 13 वर्षांचे मूलसुद्धा online जगात कधी कधी अत्यंत चुकीचा निर्णय घेऊ शकते.

एका comment ला पाच likes मिळतात. दुसऱ्याला वीस.
मित्र हसतात. कोणी आणखी प्रोत्साहन देते. मग दुसरा मुलगा त्यापेक्षा एक पाऊल पुढे जातो. *आणि काही मिनिटांतच प्रत्यक्ष समोरासमोर जी गोष्ट करण्याची हिंमत त्या मुलाने कधी केली नसती, तीच गोष्ट तो screen च्या आडून सहज करतो. कारण त्या क्षणी screen च्या दुसऱ्या बाजूला एक जिवंत माणूस आहे, त्यालाही भावना आहेत, त्यालाही दुःख होऊ शकते—हे मूल विसरते.*

*आणि मग “फक्त गंमत” म्हणून सुरू झालेली गोष्ट bullying मध्ये बदलते. चेष्टा body shaming मध्ये बदलते. Meme एखाद्याचा अपमान करण्याचे साधन बनते. Private group एखाद्या मुलाला target करण्याची जागा बनतो. आणि anonymous account दुसऱ्याची ओळख वापरण्यापर्यंत पोहोचतो.*

Snapchat बाबत पालकांनी विशेष सावध राहण्याची गरज आहे
लहान वयातील मुले पालकांच्या पुरेशा देखरेखीशिवाय *Snapchat वापरत असतील, तर हा आणखी एक गंभीर विषय आहे.*

Snapchat च्या स्वतःच्या नियमानुसार account तयार करण्यासाठी सर्वसाधारण किमान वय 13 वर्षे आहे; स्थानिक नियमानुसार त्यात काही फरक असू शकतो.

त्यामुळे 12 वर्षांचे *मूल खोटी जन्मतारीख टाकून Snapchat account तयार करत असेल आणि पालक त्याकडे दुर्लक्ष करत असतील, तर हे जबाबदार digital parenting आहे का, हा प्रश्न आपण स्वतःला विचारला पाहिजे.*

Snapchat ने किशोरवयीन मुलांसाठी अनेक safety measures दिल्या आहेत. Teen accounts default ने private ठेवणे, अनोळखी लोकांकडून येणाऱ्या संपर्कावर निर्बंध, location sharing default ने बंद ठेवणे अशा सुविधा आहेत. Family Center च्या माध्यमातून पालकांना मुलाचे friends आणि अलीकडे कोणाशी संपर्क झाला आहे हेही काही प्रमाणात पाहता येते, प्रत्यक्ष private conversations न वाचता.
*पण एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे— कोणत्याही app मधील safety feature हे पालकत्वाची जागा घेऊ शकत नाही.*

*Snapchat वरील काही messages आणि photographs काही वेळानंतर disappear होतात.* *त्यामुळे मुलांच्या मनात एक चुकीची भावना निर्माण होऊ शकते— “हे तर delete होणार आहे. मग काय धोका आहे?” हा अत्यंत धोकादायक गैरसमज आहे.*

समोरची व्यक्ती screenshot घेऊ शकते. दुसऱ्या फोनने screen चा फोटो काढू शकते. Content save करू शकते. दुसऱ्याला forward करू शकते. एकदा एखादा private photograph, अपमानास्पद comment, video किंवा conversation आपल्या मुलाच्या device मधून बाहेर गेली की त्यावर पुन्हा आपल्या मुलाचे पूर्ण नियंत्रण राहील याची कोणतीही खात्री नसते.

*म्हणून मुलांना एक साधा नियम शिकवला पाहिजे— तुमच्या screen वरून एखादी गोष्ट गायब झाली, म्हणजे ती जगातून गायब झाली असे नाही.*

धोका फक्त वाईट भाषा वापरण्यापुरता मर्यादित नाही. शाळेत अशा घटना घडल्या की काही पालक म्हणतात, “अहो, मुलं आहेत. गंमत केली असेल.” पण online जगात ही “गंमत” किती पुढे जाऊ शकते हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

*सुरुवात anonymous account ने होऊ शकते. त्यानंतर trolling. मग शिवीगाळ. मग body shaming. मग एखाद्या मुलाचा किंवा मुलीचा फोटो edit करून share करणे. मग private messaging. मग अनोळखी व्यक्तींशी conversation. आणि अधिक गंभीर परिस्थितीत एखादी व्यक्ती हळूहळू मुलाचा विश्वास संपादन करते आणि personal किंवा intimate photographs मागते. एकदा असे फोटो मिळाले की आणखी photographs किंवा पैसे मागण्यासाठी त्याच मुलाला धमकावले किंवा blackmail केले जाऊ शकते. याला sextortion म्हटले जाते आणि हा काल्पनिक धोका नाही.*

National Center for Missing & Exploited Children च्या माहितीनुसार online enticement मध्ये मुलाचा विश्वास संपादन करणे, explicit images मागणे, sexual conversations आणि social media, messaging किंवा gaming platforms च्या माध्यमातून sextortion करणे अशा घटना समाविष्ट होऊ शकतात. 2025 मध्ये या संस्थेकडे आर्थिक हेतूने केलेल्या *sextortion चे 50,000 पेक्षा अधिक reports आले—म्हणजे सरासरी जवळपास 137 reports दररोज.*

याची पद्धत अनेकदा भीतीदायकपणे साधी असते. एखादी व्यक्ती स्वतःला त्याच वयाचा मुलगा किंवा मुलगी असल्याचे भासवते.
मैत्री करते. विश्वास निर्माण करते. Private photograph मागते. आणि फोटो मिळाल्यानंतर धमकी सुरू होते, “आणखी फोटो पाठव, नाहीतर हा फोटो तुझ्या मित्रांना आणि पालकांना पाठवेन.”

*आता 13 वर्षांच्या मुलाची मानसिक अवस्था विचारात घ्या.* आई-वडिलांची भीती. शाळेची भीती. मित्रांची भीती. सगळ्यांना फोटो दिसेल याची भीती. आणि सर्वात मोठा धोका म्हणजे आणखी एक भीती, “आई-बाबा मला खूप ओरडतील.” याच भीतीमुळे ज्या क्षणी मुलाला मोठ्या माणसाच्या मदतीची सर्वाधिक गरज असते, नेमक्या त्याच वेळी ते मदत मागणे टाळू शकते.

*म्हणून cyber safety म्हणजे फक्त “हे करू नकोस.” एवढे सांगणे नाही. आपले मुलाशी असे नाते असले पाहिजे की ते आपल्याकडे येऊन हेही म्हणू शकेल “माझ्याकडून चूक झाली. मला मदत करा.”*

Social Media मुलांची स्वतःकडे पाहण्याची दृष्टीही बदलत आहे
*Social media चा आणखी एक धोका आहे, जो कदाचित शाळेच्या disciplinary report मध्ये कधीच दिसणार नाही. "तुलना." कोण जास्त सुंदर दिसते? कोणाचे followers जास्त आहेत? कोणाच्या photograph ला जास्त likes मिळाले? कोणाला party मध्ये बोलावले? कोणाला वगळले? कोणाचे शरीर “perfect” आहे? कोण कोणाला date करत आहे?*
मोठ्या माणसांना या गोष्टी लहान वाटू शकतात. पण स्वतःची identity आणि self-esteem तयार होत असलेल्या किशोरवयीन मुलासाठी या गोष्टी खूप मोठ्या असू शकतात.

U.S. Surgeon General च्या advisory मध्येही social media मुलांसाठी आणि किशोरांसाठी पुरेसे सुरक्षित आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी अद्याप पुरेसा पुरावा उपलब्ध नसल्याचे म्हटले आहे. त्याच advisory मध्ये *दिवसाला तीन तासांपेक्षा जास्त social media वापरणाऱ्या किशोरांमध्ये anxiety आणि depression सारख्या खराब mental-health outcomes चा धोका जवळपास दुप्पट असल्याचे नमूद केले आहे.* त्याच वेळी योग्य पद्धतीने वापरल्यास social media चे फायदेही असू शकतात. चाकू चा वापर भाजी कापण्यासाठी करायचा का कोणावर हल्ला किंवा बोट कापण्यासाठी करायचा हा नैतिक अधिकार विद्यार्थ्यांमध्ये पहिले निर्माण करावा लागतो.

ऑगस्ट 2026 मध्ये New Mexico मधील न्यायालयाने Instagram आणि Facebook ची parent company असलेल्या *Meta ला youth mental health आणि child-safety harms संदर्भात 567 million dollars च्या remedies देण्याचे आदेश दिले. यापूर्वीच 375 million dollars ची civil penalty लावण्यात आली होती. त्यामुळे या प्रकरणातील Meta ची एकूण आर्थिक liability 942 million dollars झाली. पण केवळ दंडाची रक्कम महत्त्वाची नाही. न्यायालयाने young users च्या संरक्षणासाठी stronger age checks, school आणि nighttime hours मध्ये notifications वर निर्बंध, minors च्या usage वर limits आणि इतर child-safety safeguards सारख्या महत्त्वाच्या बदलांचे आदेश दिले. Meta ने या निर्णयाविरोधात appeal करणार असल्याचे म्हटले आहे. हे अजूनच धोकादायक आहे. म्हणजे खुद्द मेटा कंपनीला वाटतं की लहान मुलांनी त्यांचा सोशल प्लॅटफॉर्म वापरावा.*

*पण पालकांसाठी यातला मोठा संदेश दुर्लक्षित करता येणार नाही. जगातील सर्वात मोठ्या technology companies पैकी एका कंपनीला मुलांच्या सुरक्षिततेसाठी platform मध्ये बदल करण्याचे आदेश न्यायालय देत असेल, तर 12 किंवा 13 वर्षांच्या मुलाला unrestricted Instagram किंवा social-media access देणे आपण सहज आणि निरुपद्रवी गोष्ट समजू शकत नाही.*

आता प्रश्न social media मुलांसाठी धोकादायक ठरू शकतो का, एवढाच राहिलेला नाही. *खरा प्रश्न आहे— आपण मुलांना किती access देत आहोत, कोणत्या वयात देत आहोत आणि ते कोणाच्या supervision खाली आहे?* म्हणून प्रत्येक social-media platform वाईट आहे, असे माझे म्हणणे अजिबात नाही. *माझी चिंता वेगळी आहे — वयाच्या आधी मिळणारे, मर्यादा नसलेले आणि देखरेखीशिवाय दिलेले Digital Freedom.*

“पण आम्ही आमच्या मुलाला मोबाईल देतच नाही…” हे वाक्य मी पालकांकडून वारंवार ऐकतो.
“माझ्या मुलाकडे स्वतःचा फोन नाही.”
“ती फक्त माझा फोन वापरते.”
“तो आजोबांचा मोबाईल वापरतो.”
“Homework साठीच फोन घेतो.”
*पण खरा प्रश्न हा नाही की फोन कोणाच्या नावावर आहे? खरा प्रश्न आहे— त्या फोनच्या access वर नियंत्रण कोणाचे आहे?*

*जर आपल्या मुलाला password माहीत असेल, apps download करता येत असतील, नवीन accounts तयार करता येत असतील, browsing history delete करता येत असेल, private messages करता येत असतील आणि तासभर एकट्याने device वापरता येत असेल, तर practically आपल्या मुलाकडे smartphone access आहे.*

Mobile bill कोणाच्या नावावर येते याला फारसा अर्थ उरत नाही. आणि इथे पालकांनी आपल्या वाट्याची जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे.

*शाळा cyber safety sessions घेऊ शकते. आम्ही digital citizenship शिकवू शकतो. विद्यार्थ्यांचे counselling करू शकतो. School hours मध्ये mobile वर निर्बंध घालू शकतो. Cyberbullying शाळेपर्यंत आले तर चौकशी करू शकतो. आवश्यक असेल तर disciplinary action घेऊ शकतो. पण रात्री 11.30 वाजता तुमच्या मुलाच्या bedroom मध्ये काय सुरू आहे हे शाळा पाहू शकत नाही.*

उशीखाली लपवलेला फोन शाळा तपासू शकत नाही. घरी तयार झालेले secret Snapchat account शाळेला आपोआप कळणार नाही. आणि पालकांनाच माहीत नसलेल्या दुसऱ्या Instagram account वर शाळा नियंत्रण ठेवू शकत नाही. *मोबाईल मुलाच्या हातात घरातून जातो. त्यामुळे त्याच्या वापरावरील देखरेखीची सुरुवातही घरातूनच झाली पाहिजे.*
जर तुमच्या मुलांवर खरच प्रेम असेल तर वय वर्ष 15 पर्यंत मुलांना मोबाईल देऊ नका. मुलाच्या प्रत्येक चुकीसाठी पालकांना दोष देणे योग्य नाही. Social-media companies चीही मुलांसाठी अधिक सुरक्षित digital environment निर्माण करण्याची मोठी जबाबदारी आहे. पण पालक आपली संपूर्ण जबाबदारी शाळेवर सोपवू शकत नाहीत.

*Screen फक्त वेळ खात नाही; तो मुलांच्या सवयी, भाषा आणि विचार करण्याच्या पद्धतीवरही परिणाम करू शकतो.*पालकांना मुलांच्या mobile वापराबद्दल विचारले की पहिला प्रश्न असतो—
“माझ्या मुलाचा screen time किती असावा?” पण आता प्रश्न फक्त मूल किती वेळ screen पाहते एवढाच राहिलेला नाही. *मूल काय पाहते, content किती वेगाने बदलत आहे आणि ते पाहिल्यानंतर मेंदूला शांत होण्यासाठी किती वेळ मिळतो, हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.*

साधारण 10 ते 14 वर्षांचा काळ विशेष संवेदनशील असतो. *या वयात peer approval, likes, comments, reactions आणि social acceptance यांचे आकर्षण वाढते; पण mature self-control शी संबंधित brain systems अजून विकसित होत असतात. म्हणूनच early adolescence मध्ये parental monitoring आणि guidance अत्यंत महत्त्वाचे आहे. Instagram Reels, YouTube Shorts, Snapchat आणि अशा short-video platforms वर दर काही सेकंदांनी मुलांना नवीन stimulus मिळत असतो.*

Swipe—नवा video.
पुन्हा swipe—नवा joke.
पुन्हा swipe—नवा चेहरा, नवा आवाज, नवी excitement.
यामुळे मेंदू “खराब” होतो किंवा “बंद” पडतो असे म्हणणे वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य होणार नाही. पण मूल दीर्घकाळ सतत बदलणाऱ्या आणि अत्यंत stimulating content मध्ये राहत असेल, तर एका गोष्टीवर दीर्घकाळ लक्ष ठेवणे, कंटाळा सहन करणे, gratification पुढे ढकलणे, स्वतःला थांबवणे आणि शांतपणे खोलवर विचार करणे या कौशल्यांना पुरेसा सराव मिळत नाही. *Excessive digital-media use चा weaker attention control शी संबंध आढळला आहे.* आणि त्याचे परिणाम आपल्याला classroom मध्ये दिसू शकतात.
पुस्तकाचे एक पूर्ण पान वाचणे boring वाटू लागते. शिक्षकांचे दहा मिनिटांचे explanation ऐकणे कठीण जाते. कठीण Maths problem सोडवताना लगेच answer हवा असतो. अभ्यासात instant reward नसल्यामुळे मन पुन्हा फोनकडे धावते. Social media मुलांच्या भाषेवर आणि attitude वरही परिणाम करू शकतो.

मूल वारंवार विशिष्ट प्रकारचा content पाहत असेल, तर abusive humour, foul language, body-shaming, trolling आणि दुसऱ्याचा अपमान करणे हळूहळू “normal” वाटू लागण्याचा धोका असतो.

American Psychological Association ने उद्धृत केलेल्या संशोधनात aggressive किंवा cyberhate content च्या exposure चा aggression बद्दलची संवेदनशीलता कमी होणे, empathy कमी होणे, aggressive thoughts आणि काही परिस्थितींमध्ये त्याच प्रकारचे behaviour imitate करण्याशी संबंध दिसून आला आहे. *कधी कधी पालक आश्चर्याने विचारतात—“आमच्या घरात अशी भाषा कोणीच वापरत नाही. मग माझ्या 13 वर्षांच्या मुलाने हे शब्द कुठून शिकले?”* काही वेळा त्याचे उत्तर मुलाच्या digital environment मध्ये सापडू शकते. पण screen चा कदाचित सर्वात गंभीर आणि दुर्लक्षित परिणाम रात्री सुरू होतो. मूल झोपायला जाते. फोनही त्याच्यासोबत झोपायला जातो.

“फक्त पाच मिनिटे” म्हणून सुरू झालेले scrolling तीस मिनिटे, कधी एक तास चालते. Notifications, messages, gaming, reels आणि मित्र online असल्यामुळे झोपेची तयारी करण्याच्या वेळेसही मेंदू stimulated राहतो. *Screen मधून येणाऱ्या प्रकाशाचीही यात भूमिका असते. विशेषतः रात्री short-wavelength blue light मुळे झोपेसाठी महत्त्वाच्या melatonin hormone चे secretion कमी होऊ शकते, alertness वाढू शकते आणि शरीराचे circadian clock पुढे ढकलले जाऊ शकते. म्हणजे शरीर bed वर पडलेले आहे. पण मेंदूला अजूनही message मिळत असतो— “जागा राहा.”*

American Academy of Pediatrics ने review केलेल्या संशोधनात bedtime screen use चा उशिरा झोपणे, कमी sleep duration, poorer sleep quality आणि दुसऱ्या दिवशी अधिक tiredness यांच्याशी संबंध आढळला आहे.
आता याचा अभ्यासाशी थेट संबंध जोडा. झोप म्हणजे अभ्यास न करता वाया घालवलेला वेळ नाही. *झोप ही learning process चाच एक भाग आहे.* दिवसभरात शिकलेल्या गोष्टी process आणि consolidate करण्यामध्ये sleep ची महत्त्वाची भूमिका असते. *झोप अपुरी असेल तर attention, alertness, emotional regulation आणि impulse control वर परिणाम होऊ शकतो. म्हणून एखादे मूल रात्री 12 वाजेपर्यंत Instagram वर असेल आणि सकाळी 7 वाजता पुस्तकासमोर बसले, तर ते पूर्ण क्षमतेने शिकत आहे असे आपण गृहीत धरू नये.* शरीर classroom मध्ये उपस्थित असू शकते.
पण थकलेला मेंदू learning साठी पूर्णपणे उपलब्ध असेलच असे नाही. आणि हळूहळू एक cycle तयार होऊ शकते— रात्री उशिरापर्यंत mobile → झोप उशिरा → सकाळी थकवा → वर्गात concentration कमी → अभ्यास समजण्यात अडचण → academic stress → stress पासून escape म्हणून पुन्हा mobile. आणि काही महिन्यांनी पालक म्हणतात, *“पूर्वी माझे मूल अभ्यासात किती चांगले होते. आता त्याचे लक्षच लागत नाही.”* प्रत्येक वेळी mobile हेच कारण असेल असे नाही. पण विशेषतः रात्रीचा mobile use uncontrolled असेल, तर हा मुद्दा दुर्लक्षित करून चालणार नाही.

*म्हणून पालकांनी केवळ “फोन कमी वापर.” एवढे सांगून थांबू नये. रात्री फोन bedroom च्या बाहेर ठेवा. समजा तुला शंका आहे पालक झोपल्यानंतर आपला फोन मुलं वापरत असेल तर मोबाईल लॉकरमध्ये ठेवा.* मी तर या मताचा आहे की पंधरा वर्षापर्यंत मुलांना फोनच देऊ नये.

झोपण्यापूर्वी screen-free period ठेवा. Screen-time reports पाहा. Short-video consumption वर योग्य मर्यादा ठेवा. आणि सर्वात महत्त्वाचे—पालकांनीही शक्य तितके हेच नियम स्वतः पाळावेत. कारण प्रश्न आपण मुलाला कोणता phone घेऊन दिला हा नाही. खरा प्रश्न आहे, त्या फोनमुळे आपल्या मुलाची झोप, भाषा, अभ्यास, लक्ष, वर्तन आणि कुटुंबाशी संवाद बदलत आहे का?

Screen स्वतः शत्रू नाही. पण unlimited screen time, inappropriate content आणि uncontrolled late-night use या गोष्टी विकसित होत असलेल्या मुलाच्या मेंदूच्या बाबतीत आपण दुर्लक्षित करू शकत नाही.

*Privacy महत्त्वाची आहे; पण Privacy म्हणजे Secrecy नाही.* काही पालक मला सांगतात, “माझा माझ्या मुलावर विश्वास आहे. मला त्याचा फोन तपासायचा नाही.” आपला आपल्या मुलावर विश्वास असलाच पाहिजे. *पण 12 किंवा 13 वर्षांच्या मुलाचे digital life केवळ unlimited trust वर, कोणत्याही age-appropriate supervision शिवाय सोडता येणार नाही. आपण 12 वर्षांच्या मुलाच्या हातात car देऊन असे म्हणत नाही— “माझा त्याच्यावर पूर्ण विश्वास आहे.”* *का? कारण प्रेम आणि विश्वास असला म्हणजे त्या वयात आवश्यक developmental readiness आपोआप येत नाही. Digital world मध्येही हेच तत्त्व लागू होते.*

Digital supervision म्हणजे मुलाच्या प्रत्येक conversation वर गुपचूप पाळत ठेवणे नव्हे. त्याचा अर्थ आहे, माझे मूल कोणते platforms वापरते? माझ्या मुलाशी कोण contact करू शकते? Privacy settings काय आहेत? मूल किती वेळ online असते? Online behaviour मध्ये अचानक काही बदल झाला आहे का?

कोणी त्याला त्रास देत आहे किंवा धमकावत आहे का? या प्रश्नांची उत्तरे पालकांना माहीत असली पाहिजेत.

*आज रात्री मुलाला फक्त Lecture देऊ नका; त्याच्या शेजारी बसा.*

माझा हा लेख वाचणारा प्रत्येक पालक आजच एक गोष्ट करू शकतो. मुलासोबत बसा. चौकशी करण्यासाठी नाही. त्याच्या शेजारी बसा आणि फोन एकत्र उघडा. Instagram पाहा. Snapchat पाहा. इतर social आणि messaging apps पाहा. मुलाची किती accounts आहेत ते विचारा. Second account आहे का? Anonymous account आहे का? Followers आणि friends कोण आहेत? Privacy settings तपासा. Location sharing तपासा. Screen time पाहा. कधी एखाद्या अनोळखी व्यक्तीने contact केला आहे का ते विचारा. कोणी photographs मागितले आहेत का? कोणी धमकी दिली आहे का? आपल्या मुलाने कधी दुसऱ्या मुलाची online चेष्टा किंवा अपमान करण्यात सहभाग घेतला आहे का? *याचे उत्तर काहीही येवो त्यानंतर त्याचा इन्स्टा अकाउंट डिलीट करा आणि 16 वर्षापर्यंत स्मार्ट मोबाइल देऊ नका.*

हे ही करणे शक्य नसेल तर किमान Instagram चे Teen Account आणि parental-supervision controls वापरा. *भारतातही Instagram Teen Accounts मध्ये private-account protection, messaging restrictions, sensitive-content controls, time reminders आणि parental supervision अशा सुविधा उपलब्ध आहेत.*

*मूल Snapchat वापरत असेल तर Family Center activate करा.* Friend list मध्ये कोण आहे हे जाणून घ्या. Privacy आणि location-sharing settings तपासा. Sensitive photographs share करण्याबाबत मुलांशी स्पष्टपणे बोला.
*फोनला आपल्या मुलासोबत झोपू देऊ नका.* घरात एक common charging area तयार करा. जेवताना फोन नको. अभ्यासाच्या वेळी अनावश्यक फोन नको. झोपण्यापूर्वी एक ठरावीक वेळ निश्चित करा, त्यानंतर फोन बाजूला ठेवला जाईल.
Account तयार करण्यासाठी खोटी date of birth टाकण्याची परवानगी देऊ नका. *आणि “माझ्या मित्राचा मित्र आहे” एवढे कारण unknown follower स्वीकारण्यासाठी पुरेसे नाही, हे मुलांना समजावून सांगा.*

*सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे घरात एक नियम ठरवा— “Online काही चुकीचे, भीतीदायक किंवा लाजिरवाणे घडले तर सर्वप्रथम आमच्याकडे ये. तुझ्याकडून चूक झाली असली तरी आपण ती एकत्र सोडवू.” Cyber safety च्या शंभर lectures पेक्षा हे एक वाक्य कदाचित आपल्या मुलाला अधिक सुरक्षित ठेवू शकते.*

चूक सुधारा; पण मुलावर कायमचा शिक्का मारू नका
Online जगात मुलांकडून चूक झाली तर त्याचे परिणाम असले पाहिजेत. पण एखाद्या मुलाने दुसऱ्याचा अपमान केला म्हणून त्या मुलाचाच सार्वजनिक अपमान करणे हा उपाय नाही. Cyberbullying मध्ये सहभागी झालेल्या मुलाला आपण कोणाला दुखावले हे समजले पाहिजे. योग्य असेल तिथे माफी मागायला शिकले पाहिजे. त्याच्या कृतीनुसार योग्य परिणाम स्वीकारले पाहिजेत. पालक आणि शिक्षकांचा विश्वास पुन्हा मिळवण्यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे responsible digital behaviour शिकले पाहिजे.ज्या मुलाला target केले गेले आहे त्याला संरक्षण आणि emotional support मिळाले पाहिजे.

*त्याच वेळी पालकांनी दोन टोकाच्या भूमिका टाळल्या पाहिजेत. पहिली—काहीही झाले तरी स्वतःच्या मुलाचीच बाजू घेणे. आणि दुसरी— एक चूक झाली म्हणून आपल्या मुलाला “वाईट मूल” ठरवणे. वर्तन चुकीचे असू शकते. पण मूल बदलू शकते.*
शिक्षण आणि पालकत्व या दोन्हींचा उद्देश हाच आहे.

स्मार्टफोन मोठ्या माणसाने दिला; मग जबाबदारी फक्त मुलाची कशी? Technology आता बालपणाचा एक भाग झाली आहे.
आपण ती पूर्णपणे दूर करू शकत नाही आणि तशी गरजही नाही.
पण technology आपल्या मुलांच्या आयुष्यात कधी, किती आणि कशासाठी यावी हे आपण नक्की ठरवू शकतो. इयत्ता आठवीतील एखाद्या मुलाला Snapchat कसे वापरायचे हे त्याच्या आई-वडिलांपेक्षा जास्त चांगले माहीत असू शकते.
पण app operate करता येणे आणि त्या app मुळे निर्माण होणाऱ्या परिस्थिती हाताळण्याची emotional maturity असणे या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत. Rejection हाताळणे. Attraction समजून घेणे. Peer pressure manage करणे. अपमान सहन करणे. Temptation वर नियंत्रण ठेवणे. Anonymous व्यक्तीवर विश्वास ठेवायचा की नाही हे ठरवणे. एका impulsive action चे भविष्यात काय परिणाम होऊ शकतात हे समजून घेणे. ही maturity हळूहळू विकसित होते. तोपर्यंत मुलांच्या बाजूला मोठ्या माणसांची गरज आहे. म्हणून उद्या शाळेला विचारण्याआधी, “Social media बद्दल शाळा काय करत आहे?” आज रात्री प्रत्येक पालकाने स्वतःला विचारावे, माझ्या मुलाच्या फोनमध्ये कोणते apps आहेत? माझ्या मुलाची किती social-media accounts आहेत? Online माझ्या मुलाशी कोण बोलत आहे? माझे मूल काय post, forward, like आणि comment करत आहे? माझे मूल *Instagram किंवा Snapchat वर नाही असे मला वाटते; पण मी प्रत्यक्ष तपासून पाहिले आहे का?* मी झोपल्यानंतर माझ्या मुलाचा फोन कुठे असतो? आणि शेवटी सर्वात *महत्त्वाचा प्रश्न— मी माझ्या मुलाला फक्त smartphone दिला आहे, की तो सुरक्षितपणे वापरण्यासाठी आवश्यक guidance, boundaries, वेळ आणि माझी उपस्थितीही दिली आहे?*

शाळा आणि कुटुंब एकाच मुलाभोवती दोन वेगवेगळ्या व्यवस्था निर्माण करू शकत नाहीत. शाळेने Digital Responsibility शिकवली पाहिजे. पालकांनी Digital Freedom वर देखरेख ठेवली पाहिजे. आणि मुलांनी हळूहळू Digital Self-Control विकसित केले पाहिजे. ही तिन्ही एकत्र आली, तरच technology हे learning, creativity आणि communication चे साधन राहू शकते. अन्यथा ते bullying, exploitation, anxiety, humiliation आणि एका क्षणाच्या impulsive decision मधून वर्षानुवर्षे वाटणाऱ्या पश्चात्तापाचे दार बनू शकते. म्हणून एखादी गंभीर घटना घडल्यानंतर आपल्या मुलाचे digital life शोधायला सुरुवात करू नका. Problem झाल्यानंतर फोन तपासण्यापेक्षा, Problem होण्याआधी आपल्या मुलाचे Digital World समजून घ्या. कारण स्मार्टफोन मुलाच्या हातात असला, तरी त्याच्या सुरक्षित वापराची जबाबदारी अजूनही मोठ्या माणसांच्याच हातात आहे.

*सचिन उषा विलास जोशी*
शिक्षण अभ्यासक
( लेख नावासहित फॉरवर्ड करू शकता)

*ता.क*
*तुमच्या मुलांना स्मार्ट बनवायचे असेल तर स्मार्टफोन देऊ नका.*

आता तुमचे अभिनंदन की तुम्ही संपूर्ण लेख आतापर्यंत वाचला आहात..आता *शेवटी ही गंमत वाचा.* तंत्रज्ञानाच्या जगात एक मोठा विरोधाभास पाहायला मिळतो. Steve Jobs, ज्यांनी जगाला iPhone आणि iPad दिले, त्यांनी स्वतःच्या घरात मुलांच्या technology वापरावर कडक मर्यादा ठेवल्या होत्या. नवीन iPad बाजारात आल्यानंतरही आपल्या मुलांनी तो वापरलेला नाही आणि घरात technology चा वापर मर्यादित आहे, असे त्यांनी सांगितले होते. Bill Gates यांनीही आपल्या मुलांना स्वतःचा mobile phone वयाच्या 14 वर्षांपर्यंत दिला नव्हता. जेवताना mobile नाही आणि रात्री झोपेवर परिणाम होऊ नये म्हणून screen वापरण्याची ठरावीक मर्यादा—असे नियम त्यांच्या घरात होते.

*मला यातून एक साधा पण महत्त्वाचा प्रश्न पडतो—ज्या लोकांनी technology निर्माण केली, वाढवली आणि ती आतून सर्वाधिक जवळून समजून घेतली, तेच आपल्या मुलांच्या technology वापराबाबत इतके सावध होते, तर आपण आपल्या 10, 11 किंवा 12 वर्षांच्या मुलांच्या हातात smartphone देण्याची एवढी घाई का करत आहोत?*

सचिन उषा विलास जोशी
शिक्षण अभ्यासक

सावध व्हा, समजून घ्या पाकिस्तान भारताविरूद्ध खूप मोठी सामरिक युद्धाची तयारी करत आहे. केवढी मोठी शस्त्रतयारी आहे बघा...

Munir's India Ambition:CDF PostI भारत पर चौतरफा आक्रमण!New World MA:Secret US Strategy!Shamik Moitra Become a Member ⭐👇https://www.youtube.com/channel/UCmjIcELD07cOV3Y...

आपण आपल्या संस्कृतीला या छद्म विज्ञानातून पुढे नेतोय कि मागे. आपल्याला नक्की आवडेल

संवाद # 318: Sanskrit scholar exposes pseudoscience peddlers Join this channel to get access to perks:https://www.youtube.com/c...