19/05/2026
19 ΜΑΙΟΥ. Η μνήμη είναι η καλύτερη μορφή Εθνικής Αντίστασης!
Στα βόρεια της Μικράς Ασίας, στην περιοχή του Πόντου, μετά τη διάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, ανέπνεε κάποτε μια άλλη Ελλάδα με γνήσιους πατριώτες που η άλωση της Τραπεζούντας το 1461 από τους Οθωμανούς δεν τους αλλοίωσε το φρόνημα και την ελληνική τους συνείδηση, παρότι ζούσαν αποκομμένοι από τον εθνικό κορμό. Το γεγονός ότι αποτελούσαν μειονότητα - το 40% του πληθυσμού, δεν τους εμπόδισε να κυριαρχήσουν γρήγορα στην οικονομική ζωή της περιοχής, ζώντας κυρίως στα αστικά κέντρα.
Η οικονομική τους ανάκαμψη συνδυάστηκε με τη δημογραφική και την πνευματική τους άνοδο. Το 1865 οι Έλληνες του Πόντου ανέρχονταν σε 265.000 ψυχές, το 1880 σε 330.000 και στις αρχές του 20ου αιώνα άγγιζαν τις 700.000. Το 1860 υπήρχαν 100 σχολεία στον Πόντο, ενώ το 1919 υπολογίζονται σε 1.401, ανάμεσά τους και το περίφημο Φροντιστήριο της Τραπεζούντας. Εκτός από σχολεία διέθεταν τυπογραφεία, περιοδικά, εφημερίδες, λέσχες και θέατρα, τα οποία τονίζουν το υψηλό πνευματικό επίπεδο που είχαν ως φυλή μιας Ελλάδας εκτός θεωρητικών συνόρων.
Το 1908, μια χρονιά - ορόσημο για τους λαούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, επικράτησε το κίνημα των Νεότουρκων, που έθεσε στο περιθώριο τον Σουλτάνο. Οι Νεότουρκοι έδειξαν το σκληρό εθνικιστικό τους πρόσωπο, εκπονώντας ένα σχέδιο διωγμού των χριστιανικών πληθυσμών και εκτουρκισμού της περιοχής, επωφελούμενοι της εμπλοκής των ευρωπαϊκών κρατών στο Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Το ελληνικό κράτος, απασχολημένο με το “Κρητικό Ζήτημα”, δεν είχε τη διάθεση να ανοίξει ένα ακόμη μέτωπο με την Τουρκία.
Οι Τούρκοι με πρόσχημα την “ασφάλεια του κράτους” εκτόπισαν ένα μεγάλο μέρος του ελληνικού πληθυσμού στην αφιλόξενη μικρασιατική ενδοχώρα, μέσω των λεγόμενων Ταγμάτων Εργασίας (Αμελέ Ταμπουρού). Στα Τάγματα Εργασίας αναγκάζονταν να υπηρετούν οι άνδρες που δεν κατατάσσονταν στον στρατό. Δούλευαν σε λατομεία, ορυχεία και στη διάνοιξη δρόμων, κάτω από εξοντωτικές συνθήκες. Οι περισσότεροι πέθαιναν από πείνα, κακουχίες και αρρώστιες.
Αντιδρώντας στην καταπίεση των Τούρκων, τις δολοφονίες, τις εξορίες και τις πυρπολήσεις των χωριών τους, οι Ελληνοπόντιοι, όπως και οι Αρμένιοι, ανέβηκαν αντάρτες στα βουνά για να περισώσουν ότι ήταν δυνατόν. Μετά τη Γενοκτονία των Αρμενίων το 1916, οι τούρκοι εθνικιστές υπό τον Μουσταφά Κεμάλ είχαν πλέον όλο το πεδίο ανοιχτό μπροστά τους για να εξολοθρεύσουν τους Ελληνοπόντιους. Ότι δεν κατάφερε ο Σουλτάνος σε 5 αιώνες το πέτυχε ο Κεμάλ σε 5 χρόνια!
Το 1919 οι Έλληνες μαζί με τους Αρμένιους και την πρόσκαιρη υποστήριξη της κυβέρνησης Βενιζέλου προσπάθησαν να δημιουργήσουν ένα αυτόνομο Ελληνοαρμενικό κράτος. Το σχέδιο αυτό ματαιώθηκε από τους Τούρκους, οι οποίοι εκμεταλλεύθηκαν το γεγονός για να προχωρήσουν στην “τελική λύση”.
Στις 19 Μαΐου 1919 ο Μουσταφά Κεμάλ αποβιβάστηκε στη Σαμψούντα για να ξεκινήσει τη δεύτερη και πιο άγρια φάση της Ποντιακής Γενοκτονίας, υπό την καθοδήγηση των γερμανών και σοβιετικών συμβούλων του. Μέχρι τη Μικρασιατική Καταστροφή το 1922 οι Ελληνοπόντιοι που έχασαν τη ζωή τους ξεπέρασαν τους 200.000, ενώ κάποιοι ιστορικοί ανεβάζουν τον αριθμό τους στις 350.000.
Όσοι γλίτωσαν από το τουρκικό σπαθί κατέφυγαν ως πρόσφυγες στη Νότια Ρωσία, ενώ γύρω στις 400.000 ήλθαν στην Ελλάδα. Με τις γνώσεις και το έργο τους συνείσφεραν τα μέγιστα στην ανόρθωση του καθημαγμένου εκείνη την εποχή ελληνικού κράτους και άλλαξαν τις πληθυσμιακές ισορροπίες κυρίως στη Βόρειο Ελλάδα. Ο Εύξεινος Πόντος που κουβαλούσαν μέσα τους πέρασε από το μύθο στην πραγματικότητα. Εκεί είχαν αναπτύξει μια μεγάλη πολιτιστική, πνευματική - οικονομική παρουσία και με το θρησκευτικό στοιχείο, την πολιτισμική συνεισφορά και την εμπορική δραστηριότητα τους επέδρασαν καταλυτικά σε όλες τις πολιτικές και κρατικές οντότητες που εμφανίσθηκαν στην περιοχή. Εδώ, παρόλο που ήταν χτυπημένοι και ταλαίπωροι, εγκαταστάθηκαν σε διάφορα σημεία με αξιοπρέπεια και περίσσια δημιουργικότητα. Ξάσπρισαν και ανακαίνισαν, έχτισαν από την αρχή, γέμισαν με τριαντάφυλλα και γιασεμιά τις γειτονιές τους και αναβίωσαν από τις στάχτες τους. Διωγμένοι και καταπονημένοι μα νοικοκύρηδες, εργατικοί και γεμάτοι αξίες, ομόρφυναν την πατρίδα, την τίμησαν και την πήγαν ένα βήμα μπροστά. Σήμερα στην Ελλάδα και τη Διασπορά, οι Πόντιοι που ξεπερνούν το ενάμιση εκατομμύριο, συνεισφέρουν στην ανάπτυξη του ελλαδικού χώρου και των τόπων όπου ζουν. Αγωνίζονται για την αναγνώριση της γενοκτονίας, προσπαθούν να διασώσουν την κληρονομιά τους, καλλιεργούν την παράδοσή τους και πορεύονται με οδηγό την ποντιακή κληρονομιά και εξέλιξή της.
Η λύρα μου είν’ δαμασκηνιά και μήλο το δοξάρι’μ
και είδε και τα μάτια μου
που γέμισαν με δάκρυ,
κι ευθύς μ’ ανθρώπινη μιλιά,
παρήγορα μου λέει:
“Παιδί’μ τα μάτια σκούπισε,
και πάψε να δακρύζεις,
κι ένα μονάχα να σκεφτείς
και μες στο νου σου βάλε:
Άμα δεμένοι σαν γροθιά
και δυνατοί σαν βράχος,
όλη την ιστορία μας
Αξέχαστη κρατούμε
και με της λύρας τους σκοπούς
πάντοτε τραγουδούμε,
…Κάστρο σπουδαίο κι άπαρτο θάναι για πάντα ο Πόντος!…» ~Θωμάς Ακριτίδης
Για πάνω από 70 χρόνια, η λέξη γενοκτονία ήταν σχεδόν απαγορευμένη προς χάριν της Ελληνοτουρκικής φιλίας. Οι Πόντιοι όμως δεν ξέχασαν ποτέ το δράμα των προγόνων τους. Πάντα ερχόταν στο νου τους η εικόνα των γονιών και των παππούδων, που όταν ανέφεραν τη λέξη “πατρίδα”, γέμιζαν τα μάτια τους δάκρυα. Οργανώθηκαν και αντρώθηκαν κύρια μετά το 1980, αποφασισμένοι να κάνουν το χρέος τους. Έτσι φτάσαμε στην καθιέρωση ημέρας μνήμης για τα θύματα της τουρκικής θηριωδίας. Η ιδέα και οι πρωτοβουλίες για την ψήφιση του σχετικού νόμου ανήκουν στον κοινωνιολόγο Μιχάλη Χαραλαμπίδη. Με αρκετή, ομολογουμένως, καθυστέρηση, η Βουλή των Ελλήνων ψήφισε ομόφωνα στις 24 Φεβρουαρίου 1994 την ανακήρυξη της 19ης Μαΐου ως ΗΜΕΡΑ ΜΝΗΜΗΣ ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΑΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ. Το Δεκέμβριο 2007 η Διεθνής Ένωση Μελετητών Γενοκτονιών (International Association of Genocide Scholars ή IAGS) αναγνώρισε επίσημα τη γενοκτονία των Ελλήνων και εξέδωσε το εξής ψήφισμα:
“ΕΚΤΙΜΩΝΤΑΣ ότι η άρνηση μιας γενοκτονίας αναγνωρίζεται παγκοίνως ως το έσχατο στάδιο γενοκτονίας, που εξασφαλίζει την ατιμωρησία για τους δράστες της γενοκτονίας, και ευαπόδεικτα προετοιμάζει το έδαφος για τις μελλοντικές γενοκτονίες,
ΕΚΤΙΜΩΝΤΑΣ ότι η Οθωμανική γενοκτονία εναντίον των μειονοτικών πληθυσμών κατά τη διάρκεια και μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, παρουσιάζεται συνήθως ως γενοκτονία εναντίον μόνο των Αρμενίων, με λίγη αναγνώριση των ποιοτικά παρόμοιων γενοκτονιών, εναντίον άλλων χριστιανικών μειονοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας,
ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΤΑΙ ότι είναι πεποίθηση της Διεθνούς Ένωσης των Μελετητών Γενοκτονιών, ότι η Οθωμανική εκστρατεία εναντίον των χριστιανικών μειονοτήτων της αυτοκρατορίας, μεταξύ των ετών 1914 και 1923, συνιστούν γενοκτονία εναντίον των Αρμενίων, Ασσυρίων, Ποντίων και των Ελλήνων της Ανατολίας.
ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΤΑΙ η Ένωση να ζητήσει από την κυβέρνηση της Τουρκίας να αναγνωρίσει τις γενοκτονίες εναντίον αυτών των πληθυσμών, να ζητήσει επίσημα συγγνώμη, και να λάβει τα κατάλληλα και σημαντικά μέτρα προς την αποκατάσταση (μη επανάληψη).”
Ξηρανθήτω ημίν ο λάρυγξ εάν επιλαθόμεθά σου ω Πάτριος Ποντία γη. (Λεωνίδας Ιασωνίδης)
Να ξεραίνεται η γούλα μ’ αν ανασπάλλω την πατρίδα μ’, τον Πόντον (Κώστας Π. Μαυρόπουλος)
Στις 19 Μαΐου 2019, με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, οι εκδηλώσεις σε όλη την Ελλάδα ήταν συγκινητικές. Τιμές απέτισαν οι τέσσερις Εύζωνες οι οποίοι ανέβηκαν με συντονισμένο βήμα στο μνημείο – ο πέμπτος παρέμεινε ακίνητος και παρέλαβε τους δύο που κατέβηκαν φορώντας τον θερινό ντουλαμά (στολή Βαλκανικών Πολέμων), προκειμένου όλοι μαζί να επιστρέψουν στο στρατόπεδο. Αφού παρουσίασαν όπλα (όσοι φορούσαν τη στολή του Πόντιου αντάρτη χαιρέτησαν στρατιωτικά μιας και δε φέραν όπλο), οι τέσσερις Εύζωνες έλαβαν τις θέσεις τους στα δύο φυλάκια. Μοναδική στιγμή ήταν και όταν τα ρολόγια δείξαν 20:00, οπότε στο μνημείο από το στρατόπεδο της Ηρώδου Αττικού έφτασαν για την αλλαγή φρουράς άλλοι δύο Εύζωνες με τη στολή του Πόντιου αντάρτη. Έτσι, στον Άγνωστο Στρατιώτη συναντήθηκαν τέσσερις Πόντιοι Εύζωνες, σε ένα από τα κορυφαία στιγμιότυπα της 19ης Μαΐου στο Σύνταγμα.
Μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εκδήλωση με τίτλο: “100 Χρόνια Ανέσπερης Μνήμης”, με την υπογραφή του Ηλία Υφαντίδη, παρουσιάστηκε επίσης στο Μνημείο Γενοκτονίας Ελλήνων Πόντου στον Πειραιά, σε ένα μουσικό-αφηγηματικό δρώμενο που διοργανώθηκε από το ΣΠΟΣ Νοτίου Ελλάδας και Νήσων της Παμποντιακής Ομοσπονδίας Ελλάδος, με τη υποστήριξη του Δήμου Πειραιά.
Εκατό αναμμένα κόκκινα κεράκια στο πλακόστρωτο της πλατείας Αριστοτέλους, μπροστά σε μια γιγαντοοθόνη που έδειχνε πλάνα από τον ξεριζωμό των Ελλήνων του Πόντου και γύρω γύρω, δεκάδες νέοι με μαύρες μπλούζες που είχαν χαραγμένο το «G» από το Genocide, έκοψαν την ανάσα. Τα μοιρολόγια άρχισαν το βράδυ του Σαββάτου (18/5/2019) ενώ ο κόσμος έπαιρνε στα χέρια του τα φαναράκια που έδιναν οι διοργανωτές και έγραφε επάνω τους τα ονόματα των ανθρώπων που έχασε η κάθε οικογένεια στις πόλεις του Πόντου. Η πομπή προχώρησε για το λιμάνι της Θεσσαλονίκης όπου τα φαναράκια άρχισαν να ανεβαίνουν σιγά σιγά στον ουρανό πάνω από τον Θερμαϊκό κόλπο. Στο κέντρο της Θεσσαλονίκης πραγματοποιήθηκε πορεία από τα μέλη της Παμποντιακής Ομοσπονδίας Ελλάδας και της Συντονιστικής Επιτροπής Νεολαίας με το λογότυπο της εκατονταετίας “G” (Genocide) για τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, να έχει σχηματιστεί ήδη στην πλατεία Αριστοτέλους τονίζοντας αυτό που κανείς πλέον δεν μπορεί να αρνηθεί!
Με σεβασμό και περηφάνια για τις καταγωγές μου από Μικρά Ασία, με απέραντη αγάπη και τρυφερότητα για τη γιαγιά μου Στέλλα που τα αγγελικά φτερά της με αγκαλιάζουν σε όλη μου την πορεία, αυτό το αφιέρωμα ψιθυρίζει δέος. Φόρος τιμής και λαμπάδα μνήμης, να μην ξεχνάει ο πρόσφυγας, να διδάσκει στο παιδί του, πατρίδα είναι η καρδιά που θα χτυπάει αιώνια σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης όπου σταθείς και όπου βρεθείς πουλόπομ να μην αλησμονείς με!
Christine Gourtsoulidou Χριστίνα Γουρτσουλίδου
PhD English Language - Literature & Linguistics
Διδάκτωρ Αγγλικής Φιλολογίας - Λογοτεχνίας & Γλωσσολογίας