03/01/2026
Ιανουάριος (Γενάρης)
Ο πρώτος μήνας του έτους και ο δεύτερος του χειμώνα. Πήρε το όνομά του από τον διπρόσωπο θεό των Ρωμαίων Ιανό (Ιανουάριος < λατ. Ianuarius < Ianus), ο οποίος ήταν προστάτης των δημοσίων διόδων και πυλών της Ρώμης, η δε λατρεία του συνδεόταν με κάθε έναρξη ή ξεκίνημα, γεγονός που εξηγεί γιατί μνημονευόταν πάντοτε πρώτος μεταξύ των υπολοίπων ρωμαϊκών θεοτήτων. Οι Ρωμαίοι είχαν αφιερώσει σ’ αυτόν τον πρώτο μήνα αλλά και την πρώτη ημέρα κάθε μήνα. Φέρεται ως ο εφευρέτης της χρήσεως των πλοίων και του νομίσματος και ως ο διδάξας στους αυτόχθονες την τέχνη της γεωργίας. Οι Ρωμαίοι άφηναν πάντοτε ανοιχτή, σε περίπτωση πολέμου, τη θύρα του ναού του στο Φόρουμ (την έκλειναν μόνο σε περίοδο ειρήνης), για να μπορεί ο θεός συνεχώς να τους βοηθάει. Λένε πως μέσα σε 750 χρόνια ο ναός του έκλεισε μόνο 4 φορές. Τόσο αδιάλειπτη πολεμική δραστηριότητα ανέπτυσσαν οι Ρωμαίοι! Η δίμορφη κεφαλή τού Ιανού απεικονίζεται στα αρχαιότερα ρωμαϊκά νομίσματα, πράγμα που θυμίζει τις δύο όψεις της θύρας (ganua = θύρα)
Ο Ιανουάριος δεν θεωρούνταν εξαρχής ο πρώτος μήνας του έτους, διότι οι μεν Έλληνες γιόρταζαν ως πρωτοχρονιά την 21η Ιουνίου (κατά τον μήνα Σκιροφοριώνα), οι δε Ρωμαίοι, από τους οποίους παραλάβαμε το ημερολόγιο, την 1η Μαρτίου. Η 1η Ιανουαρίου καθιερώθηκε από τους Ρωμαίους το έτος 153 π.Χ. Κατά την ημέρα αυτή μάλιστα συνήθιζαν να εκλέγουν και τους ανώτατους άρχοντές τους, τους υπάτους, και με την ευκαιρία επιδίδονταν σε οργιαστικές τελετές και θορυβώδεις διασκεδάσεις. Αργότερα οι Βυζαντινοί καθιέρωσαν τη 1η Ιανουαρίου ως πρώτη του έτους.
Τον Ιανουάριο δεν τον βλέπουν με το ίδιο βλέμμα οι κάτοικοι των πόλεων και οι κάτοικοι της υπαίθρου. Ενώ για τους πρώτους είναι μήνας εντατικής εργασίας, οι κάτοικοι της υπαίθρου βρίσκουν τον καιρό να ξεκουραστούν, αφού εμπιστεύτηκαν στη μητέρα γη τον καρπό της κυριότερης εσοδείας τους και είναι λιγοστές κατά τον μήνα αυτόν οι γεωργικές εργασίες (κλάδεμα -γι’ αυτό και ο Ιανουάριος λέγεται Κλαδευτής-, σπορά πρώιμων λαχανικών, φύτεμα φυλλοβόλων δέντρων κ.λπ.). Λέει χαρακτηριστικά ο λαός: Γενάρη μήνα κλάδευε, φεγγάρι μην ξετάζεις - Κλάδευέ με το Γενάρη, να γεμίσω σαν κουκουνάρι. Η κυριότερη σπεσιαλιτέ τού μήνα είναι: Κότα, χήνα το Γενάρη και παπί τον Αλωνάρη.
Μαζί με τους ανθρώπου βρίσκουν την ησυχία τους και μερικά ζώα: Ο λαγός και το περδίκι κι ο καλός ο νοικοκύρης το Γενάρη χαίρονται.
Ο Ιανουάριος, επειδή βρίσκεται στην καρδιά του χειμώνα, λέγεται Μεσοχείμωνος, επειδή δε είναι ψυχρός μήνας λέγεται Κρυαρίτης. Λέγεται ακόμη και Γελαστός για τις αλκυονίδες ημέρες (τις "ημέρες των πουλιών", όπως τις αποκαλούν οι Πάτμιοι), που παρατηρούνται στη διάρκειά του. Είναι όμως μαγευτικές οι σεληνοφώτιστες νύχτες του, οι οποίες είναι φωτεινές όπως η ημέρα: Του Γενάρη το φεγγάρι ήλιος της ημέρας μοιάζει (ή λάμπει σαν μαργαριτάρι ή παρά λίγο μέρα μοιάζει ή παρά ώρα μέρα μοιάζει).
Λέγεται ακόμη ο Ιανουάριος: Γεννολοητής, παρετυμολογικά, επειδή γεννοβολούν τα κοπάδια, Γατόμηνας, επειδή σ’ αυτόν ζευγαρώνουν οι γάτες και Μεγάλος μήνας ή Τρανός μήνας ή Μεγαλομηνάς, γιατί είναι ο πρώτος μήνας του έτους με 31 μέρες.
Λίγες παροιμίες:
Χαρά στα Γέννα τα στεγνά, τα Φώτα χιονισμένα και τη Λαμπρή βρεχούμενα τ’ αμπάρια γεμισμένα - Να ΄μουν το Μάη γάιδαρος, τον Αύγουστο κριάρι, όλο το χρόνο κόκορας και γάτος τον Γενάρη - Χιόνι πέφτει το Γενάρη, χαρές θα ‘ν’ τον Αλωνάρη - Το Δεκέμβρη και Γενάρη φύτευε καταβολάδες.
Σε λατινική λέξη, και συγκεκριμένα στη λέξη calendae έχουν την αρχή τους και τα κάλαντα (κάλαντρα στην Κρήτη, Θήρα κ.λπ., κάνταλα στη Θράκη και κόλι[α]ντα στη Μακεδονία). Η λέξη calendae σήμαινε γενικώς μεν την πρωτομηνιά, τελικώς δε την επισημότερη όλων, την πρωτοχρονιά, του Ιανουαρίου. Από εδώ και το ημερολόγιο ονομάστηκε καλαντάρι και ο μήνας Ιανουάριος Καλαντάρης ή Καλεντέρης στον Πόντο και στην Καππαδοκία.
Η περίοδος των καλενδών του μηνός Ιανουαρίου (calendae Ianuariae), που ήταν πενθήμερη, γιορταζόταν από τους Ρωμαίους με ιδιαίτερη λαμπρότητα, αφού συνέπιπτε με την είσοδο του νέου έτους. Από αυτές τις καλένδες πήραν το όνομά τους τα κάλαντα, των οποίων η αρχαιότερη μαρτυρία ανάγεται στον 12ο αι.
Μεγάλες γιορτές του Ιανουαρίου: Μ. Βασιλείου (1), Θεοφανίων, οπότε αγιάζονται τα ύδατα και απαλλασσόμαστε από του καλικάντζαρους (6), Ιωάννου Προδρόμου (7), Μ. Αντωνίου (17), Μ. Αθανασίου (18), Ευθυμίου (20), Γρηγορίου Θεολόγου (25), Ιωάννου Χρυσοστόμου (27), Τριών Ιεραρχών (30).
Ο Ιανουάριος αντιστοιχεί με τον Σαββάθ των Εβραίων και τον Τωβί των Αιγυπτίων. Στο αρχαίο αττικό ημερολόγιο ο Ιανουάριος αντιστοιχούσε με το δεύτερο δεκαπενθήμερο του μήνα Ποσειδεώνα και το πρώτο δεκαπενθήμερο του μήνα Γαμηλιώνα.
Ο μήνας Γαμηλιών, ο οποίος είχε 30 ημέρες, ήταν ο έβδομος μήνας του αττικού ημερολογίου και ο πρώτος μετά το χειμερινό ηλιοτρόπιο (αντίστοιχος με τον Ληναιώνα του ιωνικού ημερολογίου). Το όνομά του προήλθε από τη συνήθεια της τέλεσης πολλών γάμων κατά τον μήνα αυτό. Εθεωρείτο ως ιερός μήνας της Ήρας, προστάτιδας του γάμου, και εικάζεται ότι υπήρχε γιορτή της Ήρας Γαμηλίας, αν και πουθενά δεν μαρτυρείται το όνομα μιας τέτοιας γιορτής. Πρόκειται πιθανότατα για τα Θεογάμια, κατά τα οποία γιορταζόταν ο ιερός γάμος του Δία και της Ήρας. Στις 27 του μήνα γίνονταν οι "γαμήλιοι θυσίαι" ή "γάμηλα" και προσφορές. Άλλη γιορτή του μήνα αυτού ήταν τα Λήναια προς τιμήν του Διονύσου, όπου κυριαρχούσαν οι δραματικοί αγώνες. Κατά τη διάρκεια των γιορτών αυτών πρωτοπαρουσιάστηκαν οι κωμωδίες του Αριστοφάνη: Βάτραχοι, Λυσιστράτη, Σφήκες, Ιππείς και Αχαρνείς.
Καλό μήνα!
Καλή χρονιά!
