03/09/2026
Ο τόπος μας γίνεται
το πιο ζωντανό "σχολικό βιβλίο"📖
Elena Papanikolaou Sotiria Arvaniti
Η Τοπική Ιστορία στο Δημοτικό Σχολείο: όταν ο τόπος μας γίνεται το πιο ζωντανό «σχολικό βιβλίο»
Πώς μαθαίνει ένα παιδί Ιστορία; Για δεκαετίες, η απάντηση του σχολείου ήταν η αποστήθιση. Η σύγχρονη Διδακτική της Ιστορίας έχει απομακρυνθεί εδώ και καιρό από την αποστήθιση χρονολογιών και ονομάτων, στρέφοντας το βλέμμα στην Τοπική Ιστορία: την Ιστορία του Τόπου όπου το παιδί ζει και μεγαλώνει.
Τα μνημεία και οι αρχαιολογικοί χώροι προσφέρουν μια άμεση, πολυαισθητηριακή εμπειρία που κανένα εγχειρίδιο δεν αντικαθιστά (Husbands, 2004· Αποστολίδου, 2022), γι' αυτό και η Τοπική Ιστορία εντάχθηκε στα Νέα Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών (ΦΕΚ 2023), ενώ, σύμφωνα με το Συμβούλιο της Ευρώπης (2018) ενώ, η Ιστορία κατέχει κεντρική θέση ανάμεσα στα μαθήματα που καλλιεργούν την ενεργό πολιτειότητα.
Για τα Ιωάννινα, το πιο ζωντανό «σχολικό βιβλίο» Τοπικής Ιστορίας δεν είναι άλλο από το Κάστρο της πόλης: κατοικημένο και ενεργό μέχρι σήμερα, κουβαλά αιώνες συνύπαρξης πολιτισμών -από τους ελληνιστικούς χρόνους και τους βυζαντινούς δεσπότες μέχρι τους Νορμανδούς, τους Σέρβους και τους Βενετούς· από τους Ρωμανιώτες Εβραίους, μέχρι την οθωμανική περίοδο που άφησε τη σφραγίδα της στα περισσότερα κτήρια που στέκουν σήμερα (Παπαδοπούλου, 2016). Κάθε πέτρα του κρύβει μια ιστορία συνάντησης λαών, θρησκειών και παραδόσεων.
Αυτό το πλαίσιο βρήκε την πρακτική του εφαρμογή σε ένα μακρόπνοο πρόγραμμα Τοπικής Ιστορίας του Αρσακείου Δημοτικού, που οργάνωσε και συντόνισε η δασκάλα του Σχολείου κ. Σωτηρία Αρβανίτη σε συνεργασία με τη διευθύντρια του Αρσακείου κ. Ελένη Παπανικολάου. Ξεκίνησε στην Α΄ τάξη, με αφετηρία ένα πρωτότυπο διήγημα για τους «Τρεις φίλους του Κάστρου», και τα παιδιά γνώρισαν βιωματικά την ιστορία της πόλης μέσα από θεατρικό παιχνίδι, ψηφιακές ξεναγήσεις, παιχνίδια γνώσεων και εικαστικές δημιουργίες εμπνευσμένες από τα ευρήματα του Κάστρου.
Το ταξίδι ολοκληρώθηκε από τους ίδιους μαθητές, στη Δ΄ τάξη – τη χρονιά που πέρασε, με την εμβάθυνση στα μνημεία του Κάστρου - Τζαμί Ασλάν Πασά, Σουφαρί Σεράι, Πυριτιδαποθήκη, Ιτς Καλέ, Οθωμανικά Λουτρά, Πύργος Θωμά Πρελιούμποβιτς- και στις τρεις οικοδομικές τους φάσεις: αρχαία, βυζαντινή, οθωμανική.
Ιδιαίτερης παιδαγωγικής αξίας υπήρξε το πρωτότυπο διαδραστικό εργαστήριο για τους γονείς, με τίτλο «Το Κάστρο των Ιωαννίνων ξεδιπλώνει τα μυστικά του»: παιχνίδια όπως το «Μπαούλο των Αντικειμένων» και το «Μάντεψε το Μνημείο» που οργάνωσαν τα παιδιά, καθώς και μια κοινή καλλιτεχνική δημιουργία «Μαθητή – Γονιού» με θέμα τα τείχη του Κάστρου και η συγκινητική καταγραφή των λόγων για τους οποίους ο καθένας αγαπά την πόλη μας.
Επιστέγασμα του προγράμματος αποτέλεσε η χρονολογική επέκτασή του έως τα σύγχρονα ιστορικά χρόνια, με στόχο να γνωρίσουν τα παιδιά - και γιατί όχι και οι ενήλικες - την ιστορική συνέχεια της πόλης, τα παλιά Γιάννενα. Η Τοπική Ιστορία της εποχής αυτής δεν αναδείχθηκε από τα μνημεία, τη θέση τους πήρε η ζωντανή φωνή της Προφορικής Ιστορίας. Μοναδική στάθηκε η παρουσία και η ομιλία του κ. Ιωάννη Τσόδουλου, ιατρού, συγγραφέα-χρονογράφου και παππού μαθητή της Δ΄ τάξης, που επισκέφθηκε το Αρσάκειο Δημοτικό φέρνοντας μαζί του έναν ολόκληρο κόσμο. Με πλούσιο φωτογραφικό υλικό από την προσωπική του συλλογή, ο κ. Τσόδουλος ξενάγησε μικρούς και μεγάλους στους δρόμους των παλιών Γιαννίνων: στην παλιά αγορά με τα μαγαζιά και τα καφενεία της, στα σοκάκια και τις γειτονιές που άλλαξαν όψη μέσα στα χρόνια, στα ξεχασμένα επαγγέλματα -τον μπακάλη, τον σαμαρά, τον χαλκουργό- που κάποτε έδιναν ρυθμό στην καθημερινότητα της πόλης.
Με τον παραστατικό του λόγο και προσωπικές μαρτυρίες της παιδικής του ηλικίας, περιέγραψε πώς ήταν το σχολείο, το παιχνίδι στον δρόμο, οι γιορτές και τα πανηγύρια μιας εποχής χωρίς τη σημερινή τεχνολογία, χαρίζοντας στα παιδιά εικόνες που κανένα βιβλίο δεν θα μπορούσε να αποδώσει με την ίδια ζεστασιά. Οι μαθητές, γεμάτοι περιέργεια, τον ρώτησαν για τη ζωή τότε, για το πώς ήταν η λίμνη Παμβώτιδα και το Κάστρο πριν από δεκαετίες, δημιουργώντας έναν αυθεντικό διάλογο ανάμεσα σε δύο γενιές -μια πολύτιμη γέφυρα ανάμεσα στο χθες και το σήμερα.
Η συμμετοχή των ενηλίκων και οι προφορικές μαρτυρίες στην κορύφωση του προγράμματος ήταν μια συνειδητή παιδαγωγική επιλογή: η γνώση της τοπικής κληρονομιάς δυναμώνει όταν τη μοιραζόμαστε και τη βιώνουμε όλοι μαζί. Αυτή είναι, τελικά, η ουσία της Τοπικής Ιστορίας στο Σχολείο: να μετατρέπει την πόλη ολόκληρη σε σχολική τάξη και τους μαθητές σε αυριανούς ενεργούς πολίτες.
