28/08/2026
Με μεγάλη χαρά και συγκίνηση ανταποκρίνομαι στο αίτημα της καλής μου φίλης, Ευφημίας Αθανάση - Eufemia Efy Attanasi: https://www.facebook.com/eattanasi1, να προλογίσω την παρουσίαση του νέου της βιβλίου, «Clessidra di copale»*.
Η Ευφημία δεν είναι απλώς μία φιλόλογος και λογοτέχνης· είναι μία ζωντανή γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν της Μεγάλης Ελλάδας. Καταγόμενη από το «Soleto», ένα από τα ελληνόφωνα χωριά της «Grecia Salentina» στην Νότια Ιταλία, φέρει μέσα της την πλούσια πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής και την αγάπη για την ελληνική διάλεκτο «γκρίκο», την οποία διδάσκει με πάθος.
Στο «Clessidra di copale», η Ευφημία μας προσφέρει μία συλλογή ποιημάτων που γεννήθηκαν αργά, συλλέγοντας θραύσματα ζωής, ερωτήματα, απώλειες και θαύματα. Ο τίτλος, μία αντίφαση από μόνος του, αποδίδει το βαθύτερο νόημα του βιβλίου: η κλεψύδρα (clessidra) συμβολίζει τον χρόνο που ρέει αμείλικτα, ενώ το κοπάλ (copale), μία ρητίνη, αντιπροσωπεύει την προσπάθεια διατήρησης των ιχνών του παρελθόντος.
Μέσα από τους στίχους της, η Ευφημία εξερευνά την μοναξιά, την μνήμη, τον πόνο της απώλειας, τις πληγές της ιστορίας, αλλά και την έκπληξη που προσφέρει η φύση. Μία ελιά, μία κάπαρη, ένα περγαμόντο γίνονται σύμβολα ενός βαθύτερου νοήματος, ενώ προσωπικότητες από την κλασική μυθολογία συναντούν σύγχρονους ανθρώπους, υπενθυμίζοντάς μας ότι οι μύθοι συνεχίζουν να αφηγούνται την ιστορία του ποιοι είμαστε.
Η σχέση της Ευφημίας με την λέξη αντανακλά την γη της, την «Grecìa Salentina», όπου οι μεσογειακές γλώσσες, οι αναμνήσεις και οι πολιτισμοί συναντιούνται αιώνια. Το ενδιαφέρον της για την ελληνιστική κληρονομιά και τα γκρίκο είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την ποίησή της, καθώς και τα δύο προκύπτουν από το ερώτημα: τι καταφέρνει να επιβιώσει στον χρόνο;
Όπως γράφει η ίδια: «Η ποίηση δεν μπορεί να σταματήσει τον χρόνο, αλλά μπορεί να πιάσει κάτι καθώς πέφτει». Σε μια εποχή που παράγει αδιάκοπα λέξεις και τις ξεχνά εξίσου γρήγορα, η ποίηση της Ευφημίας μας αναγκάζει να επιβραδύνουμε, να ζυγίσουμε κάθε λέξη και να ακούσουμε την σιωπή.
Σας προσκαλώ να ανακαλύψετε τον κόσμο της Ευφημίας «Attanasi» μέσα από το «Clessidra di copale» και να αφεθείτε στην μαγεία των στίχων της.
Clessidra di copale
από την Eufemia Attanasi, φιλόλογο από το Soleto (Ιταλία).
Υπάρχουν βιβλία που γεννιούνται από ένα ακριβές σχέδιο και άλλα που σχηματίζονται αργά, συγκεντρώνοντας με την πάροδο του χρόνου θραύσματα ζωής, ερωτήματα, απώλειες και θαύματα. Για μένα, η «Clessidra di copale» ανήκει στην τελευταία κατηγορία.
Όταν έψαχνα για έναν τίτλο που θα μπορούσε να αποδώσει το νόημά του, ένιωσα ότι έπρεπε να περιέχει μια αντίφαση: κάτι που ρέει και κάτι που, αντίθετα, προσπαθεί να αντισταθεί.
Η κλεψύδρα αντιπροσωπεύει το πέρασμα του χρόνου. Κόκκο προς κόκο, μετράει την πεπερασμενότητά μας, την αδυναμία να κρατήσουμε αυτό που αγαπάμε. Το κοπάλ, από την άλλη πλευρά, είναι μια ρητίνη ικανή να διατηρήσει ίχνη ενός μακρινού παρελθόντος μέσα στη διαφάνειά της.
Η συγγραφή, τελικά, ήταν ακριβώς αυτό για μένα: η προσπάθεια να διατηρήσω αυτό που είναι καταδικασμένο να εξαφανιστεί.
Έτσι γεννήθηκαν ποιήματα πολύ διαφορετικά μεταξύ τους, που όμως διαποτίζονται από μια κοινή ανησυχία. Υπάρχει η σκιά και η μοναξιά, η μνήμη αγαπημένων προσώπων, ο πόνος της απώλειας· υπάρχουν οι πληγές της ιστορίας, ο πόλεμος, η ασθένεια, η μετανάστευση, οι αγωνίες μιας νεωτερικότητας που πολλαπλασιάζει τις συνδέσεις και, παραδόξως, φαίνεται να βαθαίνει την απόσταση μεταξύ των ανθρώπων.
Αλλά δίπλα στην πληγή υπάρχει και έκπληξη.
Πάντα ένιωθα τη φύση ως μια παρουσία ικανή να μιλήσει μια γλώσσα προγενέστερη της δικής μας. Μια ελιά, μια κάπαρη που ξεφυτρώνει από μια ρωγμή, ένα περγαμόντο, μια αυγή που ανοίγει την κορόνα της για λίγες ώρες: αυτό που φαίνεται ελάχιστο μπορεί να κρύβει τεράστιο νόημα.
Ένα λουλούδι που ζει μόνο για ένα πρωινό μπορεί να πει περισσότερα για την αιωνιότητα από πολλούς αφηρημένους ορισμούς. Ένας σπόρος κρύβει ένα μέλλον που δεν μπορούμε ακόμα να δούμε. Μια ρίζα σπάει αργά την πέτρα. Ένα μικροσκοπικό πλάσμα ξαναρχίζει αφού η βροχή έχει καταστρέψει τον κόσμο που έχτισε.
Ίσως αυτός είναι και ο λόγος που ένα μέρος της συλλογής έχει τον τίτλο «Επιφανίες της Φύσης»: επειδή στο απείρως μικρό αναζήτησα σημάδια του απείρως μεγάλου.
Προσωπικότητες από την κλασική μυθολογία επανεμφανίζονται συχνά στα ποιήματά μου. Ο Κρόνος, ο Απόλλωνας, η Γαία, ο Ορφέας, οι Μοίρες και άλλες προσωπικότητες από τον αρχαίο κόσμο διασχίζουν τις σελίδες και συναντούν σύγχρονους άνδρες, πόλεις και άγχη.
Πιστεύω ότι οι μύθοι επιβιώνουν επειδή συνεχίζουν να αφηγούνται την ιστορία του ποιοι είμαστε. Οι πόλεις, οι πόλεμοι και τα εργαλεία που χρησιμοποιούμε αλλάζουν. Ο φόβος του θανάτου, η επιθυμία να αγαπηθούμε, η δίψα για γνώση, ο πόνος της εγκατάλειψης, η φιλοδοξία, η νοσταλγία και η ανάγκη να δώσουμε νόημα στη σύντομη παραμονή μας στον κόσμο παραμένουν αμετάβλητες.
Γι' αυτό, στην ποίησή μου, ο μύθος μπορεί να συναντήσει ένα φανάρι, ένα κλειστό τηλέφωνο ή έναν ουρανοξύστη. Δεν αντιλαμβάνομαι καμία αντίφαση μεταξύ αυτών των συμπάντων. Ο άνθρωπος που σήμερα κοιτάζει το τεχνητό φως μιας πόλης φέρει μέσα του ερωτήματα παρόμοια με εκείνα που, πριν από χιλιετίες, σήκωσαν τα μάτια τους στους αστερισμούς.
Έχω οργανώσει την Clessidra di copale σε τέσσερα μέρη: το πρώτο οδηγεί στις πιο κρυφές περιοχές του εαυτού. Το δεύτερο διευρύνει το βλέμμα στις πληγές της ατομικής και συλλογικής ιστορίας. Στο τρίτο, η φύση γίνεται ένας τόπος μεταμόρφωσης, αντίστασης και αποκάλυψης. Στο τελευταίο, τέλος, η λέξη επιχειρεί ένα περαιτέρω βήμα προς αυτό που δεν μπορεί να ονομαστεί πλήρως.
Έχω συμπεριλάβει μια σύντομη πρόταση στην αρχή κάθε στίχου. Δεν έχει σκοπό να εξηγήσει το κείμενο ή να περιορίσει τις ερμηνευτικές του δυνατότητες. Είναι απλώς μια μικρή υπόδειξη που δίνεται στον αναγνώστη πριν διαβάσει το ποίημα.
Η σχέση μου με τη λέξη αντανακλά αναπόφευκτα και τη γη από την οποία κατάγομαι, την Grecìa Salentina, με την αιώνια συνάντηση μεσογειακών γλωσσών, αναμνήσεων και πολιτισμών.
Το ενδιαφέρον μου για την ελληνιστική κληρονομιά και την Γκρίκο δεν είναι ξεχωριστό από την ποίηση. Και τα δύο προκύπτουν, ίσως, από το ίδιο ερώτημα: τι καταφέρνει να επιβιώσει στο χρόνο;
Μια μειονοτική γλώσσα φέρει μέσα της κάτι σαν ρετσίνι μνήμης. Κάθε λέξη που μεταδίδεται από γενιά σε γενιά διατηρεί μια φωνή που θα μπορούσε να είχε εξαφανιστεί. Κι όμως, αυτή η φωνή συνεχίζει να λέγεται.
Για αυτόν τον λόγο επίσης, στο τέλος του εισαγωγικού σημειώματος της συλλογής, ήθελα να εμπιστευτώ στον Γκρίκο μια φράση που νιώθω άρρηκτα συνδεδεμένη με το βιβλίο:
O cerò diaenni, o lô meni.
Ο χρόνος περνάει, η λέξη μένει.
Είναι ίσως ο συντομότερος τρόπος για να περιγράψουμε τι δημιούργησε αυτές τις σελίδες.
Δεν νομίζω ότι η ποίηση μπορεί να σταματήσει τον χρόνο, αλλά μπορεί να πιάσει κάτι καθώς πέφτει. Ένα πρόσωπο, μια φωνή, μια πατρική χειρονομία, το άρωμα ενός καρπού, ένα άρρωστο δέντρο, μια πόλη στη βροχή, μια γη που διασχίζεται από την ιστορία, η ανάσα κάποιου που αγαπάμε: η ποίηση παίρνει αυτό που είναι καταδικασμένο να χαθεί και προσπαθεί να του προσφέρει μια δεύτερη πατρίδα στον κόσμο.
Είναι μια εύθραυστη, ίσως άχρηστη χειρονομία.
Ζούμε σε μια εποχή που παράγει αδιάκοπα λέξεις και τις ξεχνά εξίσου γρήγορα. Η ποίηση κάνει το αντίθετο: επιβραδύνει και αναγκάζει μια λέξη να ζυγίζει, μια εικόνα να μένει ακίνητη, μια σιωπή να ακούγεται.
*https://www.amazon.it/dp/B0HGMN21TC
