ჰიდროენერგეტიკა-Hydropower -Gncold

ჰიდროენერგეტიკამ გადავწყვიტეთ, რომ დავიწყოთ ინტერვიუების ციკლი ენერგეტიკულ თემატიკაზე. ვფიქრობთ, დღეს არსებული სიტუაცია საკმაოდ მნიშვნელოვანი და კრიტიკული ეტაპია ქართული ენერგეტიკისათვის, თითქმის ვისაც არ ვესაუბრებით აღნიშნავენ დიდი პრობლემების არსებობას სხვადასხვა მიმართულებით, ეხება ეს შესაძლო სტრუქტურულ რეფორმებს, პროექტების განვითარების ბიუროკრატულ ვადებს, საინვესტიციო კლიმატს, კვალიფიციური კადრების დეფიციტს და ასე შემდეგ.

ჩვენო დღევანდელი ინტერვიუერია საქართველოს ენერგეტიკული აკადემიის პრეზიდენტი ბატონი პაატა ცინცაძე.

1 .თქვენი აზრით რა რეფორმას საჭიროებს დღეს ენერგეტიკული სექტორი და არსებული პრობლემების თქვენი შეფასება?

-მთავარი და ძირეული პრობლემა იყო და დღესაც რჩება დარგში პოლიტიკური ჩარევა. მთავრობა ცდილობს თავი შეიკავოს ისეთი პროექტების გახორციელებაზე, რომლებსაც მოსახლეობა ეწინააღმდეგება. ლაპარაკია არ მარტო მასშტაბურ პროექტებზე, როგორებიც არის ხუდონი, ნენსკრა და ნამახვანი, არამედ პრაქტიკულად ყველ ზომის ჰესზე თუ ელექტროგადამცემ ხაზზე. ასევე მთავრობა თავს იკავებს ელექტროენერგიის ტარიფების ზრდისგან, რაც რა თქმა უნდა ძალზე არაპოპულარული ნაბიჯი იქნება, მაგრამ ამავე დროს, ამის გარეშე შეუძლებელი იქნება გენერაციის ახალი ობიექტების მშენებლობა. ყველა ინვესტიციას სჭირდება მოგებით უკუგება, ვინც არ უნდა იყოს ინვესტორი სახელმწიფო თუ კერძო. მესმის, რომ ეს პრობლემა მარტო საქართველოში არ არის და მისი მოგვარება ძალიან ძნელია, მაგრამ ამავე დროს აუცილებელია.
ჰიდროენერგეტიკის განვითარების მხარდამჭერი მექანიზმების ხშირი ცვლა აზიანებს ამ პროცესს. უნდა შემუშავდეს ისეთი მექანიზმები, რომლებიც წლების განმავლობაში არ შეიცვლება.
ზოგადად ენერგეტიკის და კონკრეტულად ჰიდროენერგეტიკის განვითარებისთვის საჭიროა დადებითი საზოგადოებრივი აზრის ფორმირება, ამას კი კარგად გააზრებული, დაგეგმილი გრძელვადიანი საინფორმაციო კამპანია სჭირდება, რომელიც მიმართული იქნება საზოგადოების ყველა ფენაზე დაწყებული სკოლის მოსწავლეებიდან დასრულებული პენსიონერებამდე, ასევე სხვადასხვა სოციალურ ფენებზე. ბიზნესის, ჰუმანიტარული პროფილის, სოფლის მეურნეობის ტურიზმის და სხვა დარგების წარმომადგენლებს უნდა ავუხსნათ მათთვის გასაგებ ენაზე. რა თქმა უნდა ჰიდროენერგეტიკის განვითარების განუხრელი და უპირობო საფუძველი უნდა იყოს გარემოს და სოციალური დაცვის საკითხები.

2. ბატონო პაატა, პროექტების განვითარების პრობლემები, განახლებადი ენერგიის წყაროების ინტეგრაციის სირთულეები. თქვენი ხედვა ამ საკითხებზე?

-განახლებადი ენერგიების მასშტაბური პროექტების ქსელში ინტეგრაციისთვის საჭიროა წყალსაცავიანი ჰესების მშენებლობა, რომლებიც დააბალანსებენ განახლებადი ენერგიების წყაროებიდან მიღებულ არასტაბილურ ელექტროენერგიას და სიმძლავრეს. მაგალითად გერმანიამ, ჩრდილოეთში ქარის ენერგეტიკის განვითარებისთვის, ნორვეგიის ჰესების გამოყენების მიზნით, გერმანიასა და ნორვეგიას შორის 620 კმ სიგრძის წყალქვეშა კაბელი (Nordlink) მოაწყო. ჰესების ალტერნატივად შეიძლება განვიხილოთ ენერგიის დამგროვებელი ბატარეები, მაგრამ ეს საკმაოდ ძვირი ჯდება.

3. პირდაპირ გკითხავთ საჭიროა თუ არა ენერგეტიკის სამინისტრო საქართველოში, იქნება თუ არა დანერგილი ამ შემთხვევაში ერთი ფანჯრის პრინციპი და გახდება თუ არა სახელმწიფო კერძო ინვესტორების რეალური პარტნიორი?

-ენერგეტიკის სამინისტროს აღდგენა საჭირო მგონია, რომელიც უნდა დაკომპლექტდეს მაღალი დონის პროფესიონალებით.
სახელწიფოს შეუძლია გახდეს კერძო ინვესტორების რეალური პარტნიორი. მაგალითად მას შეუძლია მშენებლობის დაწყებამდე ჩაატაროს მნიშვნელოვანი და სანდო კვლევები, შეისყიდოს მიწის ნაკვეთები, მოამზადოს ინფრასტრუქტურა: გზები, ბანაკი, ელექტროგადამცემი ხაზები, ქვესადგურები და სხვა აქტივები, რომელიც საჭიროა მშენებლობისთვის და შეიტანოს ახალი ობიექტის საწესდებო კაპიტალში. ამით ინვესტორიც და სახელწიფოც მოგებული დარჩება.
ერთი ფანჯრის პრინციპის დანერგვა კარგია, მაგრამ რთულად მეჩვენება, რადგან ბევრი სახელწიფო უწყებაა ჩართული და ყველას თავისი წესები აქვთ. ერთი ფანჯრის არ ვიცი, მაგრამ ერთი კომპანიის პრინციპი უფრო რეალისტური მგონია. იმას ვგულისხმობ, რომ სახელმწიფომ შექნას სპეციალური კომპანია, რომელიც გარკვეული საფასურის სანაცვლოდ მოუგვარებს ინვესტორს ყველა ფორმალობას (გზშ და მშენებლობის ნებართვების მიღება მიწის ნაკვეთების გამოყენების უფლების მიღება, ქსელზე მიერთების ტექპირობის აღება და სხვა). ეს ფუნქცია ასევე შეიძლება შეასრულოს ენერგეტიკის განვითარების ფონდმა. სხვათა შორის, ამგვარი კომპანია ფუნქციონირებს თბილისის მერიაში.

4. როგორ უყურებთ ბირჟის გადავადებას 2 წლით, არის თუ არა კარგად გააზრებული, ქვეყანაში საინვესტიციო გარემოს კუთხით, ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ყველაზე ეფექტური მოდელი?

- ზოგადად ელექტროენერგიის საბითუმო ბაზრის და ბირჟის, მთავარია ფუნქციაა კონკურენციის განვითარება და ამ გზით ელექტოენერგიაზე გამჭირვალე, სამართლიანი და ეკონომიკურად დასაბუთებული ფასების მიღწევა. საქართველოს ელექტროენერგიის ბაზარი პატარაა, თან გენერაციის სტრუქტურის თვალსაზრისით სპეციფიკურია. ერთის მხრივ გვაქვს ენგურჰესი, ვარდნილჰესი და თბოსადგურები, რომლებიც ჯამურად მთელი ენერგიის 50%-ზე მეტს აწარმოებენ და არიან სახელწიფო საკუთრებაში. ელექტროენერგიის ფასის ფორმირებაში მათ გადამწყვეტი ადგილი უკავით. ამასთან ეს სადგურები აწარმოებენ პიკურ (ენგურჰესი) და ბაზისურ (თბოსადგურები) ელექტროენერგიას ამ თვალსაზრისით უალტერნატივოები არიან. სხვა ჰესებს მათთან კონკურენციაში შესვლა გაუჭირდებათ, ისეც უნდა აღინიშნოს რომ ახალ ჰესებს პრაქტიკულად ფიქსირებული ტარიფები აქვთ. ამიტომ ვფიქრობ კონკურენცია საკმაოდ შეზღუდული იქნება. ინვესტორებისთვის ბირჟა კი არა, ეფექტიანი მხარდაჭერის მექანიზმებია საინტერსო, როგორებიც არის PPA და CFD. 2 წელი საკმარისი დროა იმისათვის, რომ ჩამოვაყალიბოთ ბაზრის (ბირჟის) ეფექტიანი მოდელი.

5. დღევანდელ ეკონომიკის სამინისტროს მიგაჩნიათ ჭირდება თუ არა ფუნქციონირებადი ტექნიკური საბჭო ენერგეტიკის მიმართულებით, ამაზე დიდი ხნის წინ იყო საუბარი, მაგრამ ამ საკითხს ვფიქრობ აქტუალობა დღესაც არა დაუკარგავს.
-1995-2004 წლებში საქართველოს ენერგეტიკის სამინისტროში ყოველთვის ფუნქციონირებდა ტექნიკური საბჭო. 2004 წლიდან არც ენერგეტიკის და არც ეკონომიკის სამინისტროში ასეთი საბჭოები აღარ არსებობს. ჩემი აზრით მათი აღდგენა აუცილებელია, რადგან ქვეყნის ენერგეტიკაში ბევრი საჭირბოროტო საკითხია გადასაწყვეტი (ენერგეტიკული პოლიტიკაზე და სტრატეგიაზე მუდმივი მუშაობა, ჰიდროტექნიკური ნაგებობების უსაფრთხოების უზრუნველყოფა, ენერგეტიკული დამოუკიდებლობის და უსაფრთხოების ამაღლება, ელექტროენერგიის ბირჟა, სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის ჩამოყალიბება და აშ.) და ბევრი ენერგეტიკული პროექტია განსახორციელებელი (ხუდონი, ნენსკრა, ნამახვანი, შავი ზღვის კაბელი და საქართველოს ტერიტორიაზე ელექტროენერგიის ტრანზიტის ტექნიკური უზრუნველყოფა და სხვა). ამავე დროს დღეს ენერგეტიკის დარგში მთელ მსოფლიოში რევოლუციური ცვლილებები ხდება, ამას კი კვალიფიციური შეფასება და ანალიზი სჭირდება. ყოველივე ამას და სწორი გადაწყვეტილებების მიღებას კი მაღალკვალიფიციური კადრების ჩართულობის გარეშე ვერ შევძლებთ. ტექნიკური საბჭო კი ამისთვის ალბათ ყველაზე კარგი ფორმა იქნებოდა.

6. საქართველომ, ბოლო დროს, ენერგეტიკის მიმართულებით ორი საერთაშორისო არბიტრაჟი წააგო, ერთი ნამახვანთან და მეორე თელასთან. ეს უმძიმესი დარტყმაა ქართული სახელმწიფოსათვის, მისი ეკონომიკისათვის. სამწუხაროა და არ მსმენია ამ ქეისების პროფესიულ განხილვის შესახებ. რამ გამოიწვია, რა შეცდომები დაუშვით, ვფიქრობ ეს მეტად სიღრმისეულ შესწავლას მოითხოვს, თითქმის ნახევარი მილიარდი დოლარი, რაც არბიტრაჟმა დააკისრა საქართველოს სახელმწიფოს მაგალითად კაპიტალად სრულად ეყოფოდა ქვეყნისათვის აუცილებელ ხუდონის პროექტს თუნდაც ახალ ვარიანტს ან მის პირველ ეტაპს?
-დეტალები ნამდვილად არ ვიცი, მაგრამ დარწმუნებული ვარ მათი აცილება შეიძლებოდა. ვფიქრობ ეს სახელწიფოს მხრიდან არაეფექტიანი მენეჯმენტის ბრალია. ნამახვანზე, ისევე როგორც ნენსკრაზე და ხუდონზე, სახელმწიფოს არ ჰქონდა ამ პროექტების მხარდაჭერის, დროში გაწერილი მკაფიო სტრატეგია. არ შეიძლება ადგილობრივ მოსახლეობასთან და ზოგადად პროექტის მოწინააღმდეგეებთან ლაპარაკი დაიწყო მშენებლობის დაწყების შემდეგ. ეს უნდა დაიწყო ბევრად ადრე და უნდა მოიცავდეს სათანადო მომზადებულ საინფორმაციო კამპანიას. არც იმის გამორიცხვა შეიძლება, რომ ადგილი ჰქონოდა მიზანმიმართულ საბოტაჟს.
იგივეა თელასის შემთხვევაში, როცა იცი, რომ კომპანია რასაც გედავება იმაში მართალია და არბიტრაჟს წააგებ, საქმე აქამდე არ უნდა მიიყვანო. მე დიდი გამოცდილება მაქვს თელასთან ამგვარი ურთიერთობის ჯერ კიდევ მაშინ, როდესაც თელასს ფლობდა და მართავდა ამერიკული AEC, დავები და კამათი ყოველთვის იყო, მაგრამ გამოსავალს ყოველთვის ვპოულობდით და სასმართლომდე საქმე არ მიგვიყვანია.

„ენერგეტიკის სფეროში გვქონდა გარკვეული ტემპის შენელება, ასეთი ტენდენციები დაფიქსირდა რამდენიმე წლის განმავლობაში, თუმცა იმ ზომების შედეგად, რომელიც უკვე მივიღეთ, ვფიქრობთ, მომდევნო წლების განმავლობაში ენერგეტიკის განვითარება მაქსიმალურად დაჩქარდება. იყო არასწორი პრაქტიკა ბევრი მიმართულებით ჩამოყალიბებული, მათ შორის მთავარი პრობლემა იყო ნებართვების გადაყიდვის პრაქტიკა, თუმცა არა მხოლოდ, ბევრი მიმართულებით იყო პრობლემები. გპირდებით, რომ ყველა ამ პრობლემას მოვაგვარებთ, შესაბამისად ენერგეტიკის სფეროში მომუშავე კომპანიებს, ექნებათ მაქსიმალური კომფორტი შექმნილი იმისათვის, რომ მათ წარმატებით განახორციელონ შესაბამისი პროექტები.

ჩვენი ამოცანაა ეკონომიკური ზრდის ტემპის კიდევ უფრო დაჩქარება. მიუხედავად იმისა, რომ ვართ პირველ პოზიციაზე რეგიონში და ევროპაში ეკონომიკური ზრდის თვალსაზრისით, ვფიქრობთ, რომ არსებობს ტემპის კიდევ უფრო მეტად დაჩქარების პოტენციალი და ამისათვის გაკავეთებთ მაქსიმუმს“,- განაცხადა ირაკლი კობახიძემ.

ენერგეტიკაში იყო არასწორი პრაქტიკა, მათ შორის ნებართვების გადაყიდვის. გპირდებით, ყველა პრობლ "ოცნების" პრემიერი ირაკლი კობახიძე ამბობს, რომ მათი ამოცანა ეკონომიკური ზრდის ტემპის კიდევ უფრო დაჩქ...

დიდი პაუზა ენერგეტიკული სიმძლავრეების განვითარებაში დაუშვებელია, ძალიან ცუდ შედეგს მოიტანს, იმედი მაქვს ეს პრობლემა სწრაფად გადაწყდება.
გვესაუბრება საქართველოს მაღალი კაშხლების ეროვნული კომიტეტის თავმჯდომარე, ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი დავით მირცხულავა

ბატონო დავით, დღეს ყველა საუბრობს სტრუქტურული რეფორმის აუცილებლობაზე ენერგეტიკაში, რამდენად აუცილებლად მიგაჩნიათ ეს და რას უნდა ველოდოთ?

-ვერ გეტყვით რომ „ყველა“ საუბრობს სტრუქტურული რეფორმების აუცილებლობაზე, ყოველ შემთხვევაში მე მხოლოდ ერთი ასეთი პუბლიკაცია თუ სატელევიზიო ინტერვიუ ვიცი.
რაც ყველაზე მეტად ჭირდება დღეს ენერგეტიკას ეს- დიდ ბიუროკრატიაზე დათმობილი დროის მნიშვნელოვნად შემცირებაა. ფაქტიურად დეველოპერები ვერ ახორციელებენ პროექტის განვითარებისათვის საჭირო დროის პროგნოზირებას, პროექტის განვითარების მაგალითად კვლევის ეტაპიდან განხორციელების ეტაპზე გადასვლა იმდენ დროს მოითხოვს, სხვადასხვა ნებართვების აღებისათვის, ნერვებს, დროში გაზრდილ ფინანსურ დანახარჯებს, ელემენტალურად პროექტი დროში ძვირდება და საფრთხე ექმნება საერთოდ პროექტის ლიკვიდურობას -განსაკუთრებით ჰიდროპროექტებში. არსებობს პროექტები, სადაც დეველოპერს უკვე შეკვეთილი აქვს აგრეგატები ცნობილია მათი ჩამოსვლის ზუსტი ვადა და ამ დროს დეველოპერი დიდი ხანია, თვეებია ელოდება საამშენებლო განხორციელების ხელშეკრულების გაფორმებას და ვერ იწყებს მშენებლობას, ან მშენებლობის ნებართვის თვეების განმავლობაში მომლოდინე დეველოპერი, რომლის ჰიდროპროექტის სათავე ნაგებობა სულ ცოტა 2000მ ნიშნულზეა ზღვის დონიდან და მშენებლობის სეზონი მხოლოდ რამდენიმე თვე გრძელდება და ნებისმიერი დაგვიანება მათთვის ნიშნავს სეზონის ჩავარდნას და უზარმაზარ ფინანსურ დანაკარგებს. ნუსხა ასეთი პრობლემების უამრავია. ასევე არ გამომრჩეს: გადამცემ ქსელთან მიერთების უდიდესი სირთულეები ახალი გენერაციის ობიექტისათვის, ენერგიის გამოტანის შეუძლებლობა. სირთულეებია: სვანეთი, რაჭა -ლეჩხუმი, შიდა ქართლი, სამხრეთ საქართველო... .
დიახ, ასეა მრავალი პროექტი, ამ ვადების გადავადების გამო ყველა დეველოპერი წარმოუდგენელი ფინანსური რისკების წინაშე დგას. ან ახალი ინფორმაცია, მზის პროექტებისათვის, ახლა ჩინეთში იგეგმება ფოტოელექტრულ მოდულებზე ექსპორტის გადასახადის არსებული ფასდაკლების განაკვეთის, ამჟამინდელი 9%-დან 4%-მდე ან სულ 0%-მდე შემცირება . ამ ცვლილებების ძალაში შესვლის შემდეგ, მზის მოდულების შესყიდვის ხარჯების ზრდა აუცილებლად მოხდება, ეს კი პროექტის გაძვირებაა მზის პროექტების დეველოპერებისთვის.
დიდი იმედი მაქვს, რომ უახლოეს ხანში ეკონომიკის სამინისტრო დაასრულებს ახალი მიდგომების დამუშავებას, გნებავთ ახალი პრინციპების დამუშავებას , გადაჭრიან ამ სისტემურ პრობლემას და სწრაფად მოძებნიან შესაბამის ოპტიმალურ გადაწყვეტილებას, ეკონომიკურად ქვეყნისათვის მარტო ჩემთვის ცნობილი პროექტებისათვის 2 მილიარდამდე პირდაპირი ინვესტიციებზეა საუბარი. თუ ეს დიდი გამოწვევა დაიძლევა და ერთი ფანჯრის პრინციპი დაინერგება, რითაც შემცირდება ბიუროკრატულ პროცედურებზე დახარჯული დიდი დრო, ორი ხელით დაუჭერ ასეთ რეფორმას მხარს.
ბატონო დავით, პროექტების განვითარებას აუცილებლად დაუბრუნდები, ისევ სტრუქტურული რეფორმების აუცილებლობაზე ჩაგეკითხებით. რა სტრუქტურული რეფორმის ჩატარების აუცილებლობა მიგაჩნიათ ამ ეტაპზე გამართლებულად , ბირჟაზეც გვინდა დაგვიფიქსიროთ თქვენი აზრი რომლის გახსნა გადაიდო 2027 წლამდე.
-ბირჟაზე გეტყვით, რომ მარტო ერთი გახმაურებული უბალანსობის პრობლემა, რომელიც გენერაციის პროგნოზირებასთან არის დაკავშირებული თავისი ფინანსური სანქციებით, და, ეს იმდენ ტექნიკურ ჯერ ჯერობით გადაუწყვეტ პრობლემასთან არის დაკავშირებული, ვფიქრობ საკმარისია რათა მივიჩნიო, რომ სწორედ დასაბუთებულად მოხდა მისი გახსნის გადავადება კიდევ 2 წლით. ასევე ჩემი აზრით სხვა მნიშვნელოვანი ფაქტორებიც საკმაოდაა მათ შორის ფუნდამენტურიც, მოკლედ რისკები ნამდვილად სახეზე იყო.
ვფიქრობ ორი ძირითადი ამოცანის: სტრუქტურული რეფორმების და ელექტროენერგეტიკული ბაზრის შექმნის(რომელსაც უამრავი ფიქრი, გააზრება ჭირდება) გარდა არსებობს მესამე მუდმივი ამოცანა, რაც მთლიანად დარგში საინვესტიციო პროცესის გააქტიურებას შეეხება. ყველა სტრუქტურული რეფორმა მიმაჩნია (გადაწყვეტილების მიმღებებმა!!) საინვესტიციო პროცესზე მისი გავლენის ჭრილში უნდა შეფასდეს.

ბატონო დავით თქვენ ახსენეთ “ნამდვილი“ დეველოპერები, რას ნიშნავს არსებობენ არა ნამდვილიც?

-ეს არახალია და იცის უკვე ყველამ, რომ ქვეყანაში პროექტების ჯამურმა სიმძლავრემ თითქმის 11000მგვტ-ს გადააჭარბა ამ სიმძლავრეების შესაბამისი საინვესტიციო პოტენციალი კი ბევრ დეველოპერს ნამდვილად არა აქვს( წარმოიდგინეთ საუბარია ვირტუალურ მინიმუმ 11-15 მილიარდ დოლარის ინვესტიციის პოტენციალზე, რაც ბუნებრივია აბსურდია) და, თუმცა ისინი ზოგჯერ საკმაოდ პერსპექტიულ არეალებსაც მოინიშნავენ და მათი მიზანი მხოლოდ პროექტის სარფიანი გაყიდვაა, როგორც აღვნიშნე ნამდვილ ინვესტორებზე. ეს კი მათთვის საკმაოდ აძვირებს პროექტებს. ამ საკითხის გადაწყვეტა დიდი ხანია პრობლემას წარმოადგენს , სამწუხაროდ ჩამოყალიბდა ენერგეტიკული პროექტების „მეორადი ბაზარი“ და დიდი მოგებით ყიდიან პროექტების მემორანდუმებს. როცა პოტენციური დეველოპერი სახელმწიფოსთან აფორმებ ხელშეკრულებას, მაგალითად, ნებისმიერი სიმძლავრის ელექტროსადგურის მშენებლობაზე აუცილებელია სახელმწიფომ ზუსტად იცოდეს ვინაა მისი ინვესტორი. “კლიენტი” ,დაახლოვებით ისე ,როგორც საბანკო სექტორშია მიღებული ეგრეთ წოდებული „იცნობდე შენს კლიენტს“ KYC (know your customer) . ანალოგიურად სახელმწიფომ უნდა იცოდეს და დადგინოს, რომ პოტენციური დეველოპერი ნამდვილად არის თუ არა ის ვისაც შეუძლია პროექტის “აწევა”, ფლობს შესაბამის ფინანსურ რესურსს, აქვს გამოცდილება და კომპეტენცია. ზოგადად ეს სეგმენტი აშკარად მოითხოვს სერიოზულ გადაწყვეტილებებს, რეგულირებას. თუმცა ეს პრობლემა მარტო ჩვენთან არ არის და არ გვჭირდება, ჩემი აზრით, ველოსიპედის გამოგონება: ცოტა ხნის წინ ევრო კომისიამ დაიწყო კონსულტაციები დაინტერესებულ მხარეებთან, რათა შეაგროვოს მათი მოსაზრებები იმ სახელმძღვანელოს შესახებ, რომელიც ენერგოსისტემასთან შეზღუდული სიმძლავრეების პირობებში მიერთების წესებს განსაზღვრავს. ევროპაშიც აწყდებიან მზარდ პრობლემას სპეკულაციური და შეჩერებული პროექტების (როგორც უწოდებენ „მოჩვენებითი“ ან „ზომბი-პროექტების“) არსებობის შესახებ, რომლებიც ენერგოსისტემის სიმძლავრეებს იკავებენ. ასეთი პროექტები, უმეტეს შემთხევაში “მოუმწიფებელი” ან არააქტიური არიან, ხელს უშლიან უფრო სიცოცხლისუნარიანი და რეალიზაციისთვის მზადმყოფი პროექტების განვითარებას , რასაც ერთი ერთში ჩვენთანაც ვხვდებით.
ევროპაში სულ უფრო იხრებიან მიდგომის ცვლილებისკენ „ვინც პირველი მოვა, პირველი მოემსახურება“-დან მოდელზე „ვინც პირველი მზად იქნება, იმას მოემსახურებიან“, სადაც პრიორიტეტი ენიჭება პროექტებს ობიექტური “სიმწიფის” კრიტერიუმების მიხედვით, როგორიცაა პროექტის რეალური მზაობა, მიწის უფლებები, ნებართვები და ფინანსური დახურვა. პროექტების პროგრესის სრულყოფილი მონიტორინგი ეტაპების მიხედვით და „გამოიყენე ან დაკარგე“ პრინციპის დანერგვა, რათა არააქტიური პროექტები რიგიდან ამოიღონ.

თქვენ მუდამ ლაპარაკობთ დიდი პროექტების: ნამახვან ჰესის,ნესკრა ჰესის და ხუდონ ჰესის აუცილებლობაზე, როგორც მარეგულირებელი ჰესების საქართველოს ენერგოსისტემისათვის. მათი დღევანდელი სტატუსი თქვენთვის ცნობილია: წაგებული არბიტრაჟი, შეჩერებული მშენებლობა, საქართველოს ბიუჯეტიდან გადასახდელი კოლოსალური თანხა და ვფიქრობ სწორედ ესაა უდიდესი რეპუტაციული დარტყმა საინვესტიციო კლიმატზე ქართულ ენერგეტიკაში, ამ საკითზეც მინდა თქვენი აზრი მოვისმინო.

-ის რომ წყალსაცავიანი მანევრული ჰიდროსადგურები ძალიან სჭირდება ქართულ ელექტროსისტემას ამაზე ბევრჯერ ვისაუბრე და აღარ შევჩერდები, უბრალოდ კიდევ ერთხელ აღვნიშნავ, რომ მათ გარეშე განახლებადი ენერგიის წყაროების ინტეგრაციაა ძალიან გაჭირდება. 30 წელია მავანი და მავანი ქვეყნის შიგნით და გარეთ თავგამოდებით ებრძვის საქართველოსთვის ამ მნიშვნელოვანი რესურსის ჰიდრო პოტენციალის ათვისებას, უამრავი ადამიანი, სხვადასხვა არასამთავრობო, პოლიტიკოსი აქტიურად იყვნენ ჩართული ამ ბრძოლაში. იკითხავთ, ჰქონდათ არგუმენტები? იყო საქმიანი განხილვები,? დიალოგი მე ასეთი არ მახსოვს, მუდმივად იყო მცდელობა ასეთი შეხვედრის ჩაშლის. გახსოვთ ალბათ ნამახვანის თემაზე, უამრავი ადამიანი , საზოგადოებრივი ორგანიზაცია , სხვადასხვა ადამიანები ხმამაღლა აცხადებდნენ, რომ სახელმწიფო არ ასაჯაროებდა პროექტს ,ჩატარებულ კვლევებს და ასე შემდეგ და მათ არ ჰქონდათ საშუალება საფუძვლიანი შესწავლის და შემდეგ პროფესიულად განხილვებში დიალოგებში მონაწილეობის, შესაბამისი პროფესიული ოპონირების, დასკვნების მომზადების. პასუხად სახელმწიფომ ძალიან დიდი შეხვედრა ჩაატარა სასტუმრო მეტეხში, ყველა მსურველს ჰქონდა საშუალება ამ შეხვედრაზე დასწრების. მართლაც უამრავი ადამიანი, სპეციალისტი, მეცნიერი, არასამთავრობო დაესწრო ამ შეხვედრას დაახლოვებით 300 ადამიანამდე იყო შეკრებილი, ყველა მსურველს გადაეცა ელექტრონულ USB ფლეშ მეხსიერება ჩატვირთული სრული პაკეტი საპროექტო, საკვლევი, იურიდიული და ასე შემდეგ მასალებით და ითქვა, რომ სახელმწიფო მზად იყო მოესმინა ყველა ამ შესწავლის შედეგები, ნებისმიერი დაინტერესებული პირისგან თუ ორგანიზაციისაგან. იმ შეხვედრაზე იყო დაპირება, რომ ერთი თვის თავზე სახელმწიფოს წარუდგენდნენ თავიანთ შენიშვნებს, რეკომენდაციებს, დასკვნებს. სამწუხაროდ არც ერთვი თვის შემდეგ, არც 3 თვის შემდეგ არავის წარმოუდგენია არც, შენიშვნა, არც რეკომენდაცია ,დასკვნაზე კი საერთოდ ზედმეტი საუბარი. მთელი ეს აჟიოტაჟი აშკარაა მხოლოდ ხმაურისათვის იყო ატეხილი და პროექტის განხორციელების ხელის შეშლისათვის იყო გამიზნული. შემდგომში ევროკავშირის მოდერატორობით რამდენიმე შეხვედრა პროექტის მომხრეებსა და მოწინააღმდეგებს შორის ასევე ჩაიშალა. პროექტის მოწინააღმდეგებს რეალურად არ აინტერესებდათ დიალოგი, ყველა შეხვედრაზე პროექტის მოწინააღმდეგეები უმიზეზოდ აყალმაყალსა და ჩხუბს აგრძელებდნენ. შედეგი სახელმწიფოს მნიშვნელოვანი ენერგეტიკული პროექტი შეჩერდა და ბიუჯეტიდან ქვეყანას გადასახდელი აქვს კოლოსალური თანხა. უკვე მრავალი წელია შეჩერებული ნესკრა ჰესის პროექტი. რაც შეეხება მიღებულ შედეგს არბიტრაჟის თემას და ქვეყნის ბიუჯეტიდან გადასახდელ 380 მილიონ ევროს, ეს მართლაც საშინელი დარტყმაა სახელმწიფოსთვის, ეკონომიკისთვის და ასევე ენერგეტიკის საინვესტიციო კლიმატზე. ბევრ ადამიანს ალბათ არ ახსოვს ჰიდროპროექტების მოწინააღმდეგე იგივე ჯგუფები თავგამოდებით ეწინააღმდეგებოდნენ თავის დროზე ჩვენი ქვეყნისათვის ისეთ სტრატეგიული ენერგეტიკული პროექტების განხორციელებას , როგორიც იყო ბაქო თბილისი ჯეიჰანი, შახდენიზის გაზსადენი. თეორიულად წარმოიდგინეთ ამ ძალებს შახ დენიზის პროექტი ,რომ გაეჩერებინათ ან გადაევადებინათ, რისი დიდი სურვილიც ჰქონდათ, რა უდიდეს დარტყმას მიიღებდა ქვეყნის ეკონომიკა.

ძალიან ბევრს საუბრობენ კომპეტენციის ნაკლებობაზე და კვალიფიკაციური კადრების დეფიციტზე სახელმწიფო სტრუქტურებში, თითქოს მუდმივად არსებობს ვაკანსიები და არ ხდება მათი შესაბამისი კადრებით უზრუნველყოფა, ეს ხომ არ არის ძირითადი პრობლემა ვადების, გადაწყვეტილებების დროულად მიუღებლობის და ასე შემდეგ?

-ვერ გეტყვით, ნამდვილად არ ვადევნებ თვალს ვაკანსიებს სახელმწიფო სტრუქტურებში, თუმცა კვალიფიციური კადრები, რომ საძებნია განსაკუთრებით საინჟინრო სპეციალობები, ამას ყველა გრძნობს. სურვილის ნაკლებობა სახელმწიფო სტრუქტურებში მუშაობის ახალგაზრდისთვის ვფიქრობ შედარებით დაბალი ანაზღაურებაცა ვიდრე კერძო სტრუქტურებში. ზოგადად კომპეტენციის ნაკლებობა ყველგან შეინიშნება და ვფიქრობ სფერო არ არის ასე არ იყოს. ერთხელ ნახევრად ხუმრობით ვთქვი “ინჟინერთა დაცვის” ლიგა უნდა ჩამოვაყალიბოთ, რაც გამოწვეულია მრავალ სტრუქტურაში, რომელიც ჩემი აზრით მთლიანად საინჟინროა. რთული პროექტები, საინჟინრო გადაწყვეტილების აუცილებლობა, ჩატარებული კვლევების განხილვა, განხორციელების მუდმივი ტექნიკური მონიტორინგი და ასე შემდეგ და გადაწყვეტილების მიმღებებში არცერთი ინჟინერი არა არის, ამის მაგალითებიც მრავლად არის და იყო, 5 წლის წინ ერთ-ერთ უწყებაში საკმაოდ რთული საინჟინრო ტექნოლოგიური საკითხის განხილვა იყო: ნახაზებით , ანგარიშებით და მაგიდასთან 12 კაცამდე იყო, მათგან მიწვეული 2 ადამიანი ვიყავით და მასპინძლებში არც ერთი ინჟინერი არ იყო.

გლობალური ენერგეტიკის ინვესტიციები წელს 1.5 ტრილიონ დოლარს მიაღწევს - ზრდის ძირითადი ნაწილი მზის პანელებზე მოდის

ბოლო ათი წლის განმავლობაში გლობალურ ენერგეტიკულ სექტორში განხორციელებული ინვესტიციების მოცულობა 60%-ით გაიზარდა.

Visualcapitalist-ის მონაცემებით, მოსალოდნელია, რომ 2025 წელს ენერგეტიკის სექტორში განხორციელებული ინვესტიციების მოცულობა 1.5 ტრილიონ აშშ დოლარს მიაღწევს, ეს კი მაშინ, როცა 2015 წელს ინვესტიციები 936 მილიარდ დოლარს შეადგენდა.

გამოცემა წერს, რომ წლიდან წლამდე ენერგეტიკის სექტორი მზარდი ტენდენციით ხასიათდება, რასაც კლიმატურ ცვლილებებთან ერთად ხელი შეუწყო ხელოვნური ინტელექტის განვითარებამ, რომელიც დიდი ოდენობით ელექტროენერგიას მოიხმარს.

ბოლო ათ წელში ყველაზე მზარდი დინამიკით მზის ელექტროსადგურებში ჩადებული ინვესტიციები ხასიათდება, სადაც ინვესტიციების მოცულობა 211%-ით არის გაზრდილი. კერძოდ, 2015 წელს ამ მიმართულებით განხორციელებული იყო 142 მილიარდი დოლარის ინვესტიცია, 2025 წლის ბოლოსთვის კი მოსალოდნელია რომ ეს თანხა 441 მილიარდ დოლარს მიაღწევს.

მზის პანელებს მოსდევს ქარის ელექტროსადგურები, სადაც ათ წლიან ჭრილში 69%-იანი მატება დაფიქსირდა. 2025 წელს ამ სექტორში ინვესტიციები მოსალოდნელია, რომ 413 მილიარდ დოლარს მიაღწევს, 2015 წლისთვის კი 331 მილიარდს შეადგენდა.

ამასთანავე, კიდევ ერთი მიმართულება, რომელიც ყველაზე მაღალ ზრდას აჩვენებს, ბირთვული ელექტროსადგურებია (+64%). ატომურ ელექტროსადგურებში ჩადებული ინვესტიციები 2015 წელს 45 მილიარდ დოლარს შეადგენდა, წელს კი 74 მილიარდ დოლარს მიაღწევს.

ამავე მონაცემების მიხედვით, ელექტროენერგიის სხვა წყაროებში ჩადებული ინვესტიციები ბოლო ათ წელში ასეთი იყო:

-ზოგადად ელექტროენერგეტიკულ რეფორმირებისას განმსაზღვრელია თითოეული კომპანიის ფუნქციონალები, მაგალითად სტრუქტურულად გვაქვს გენერაციის კომპანიები, გადაცემის კომპანიები (სახელმწიფო ელექტროსისტემა, საქრუსენერგო), ელექტრო მიმწოდებელი კომპანიები და ასე შემდეგ. მაგალითად სახელმწიფო ელექტროსისტემას 2002 წლიდან, როდესაც შეიქმნა ეს სახელმწიფო კომპანია აქვს გადაცემისა და, ასევე დისპეჩერიზაციის ფუნქციონალი. მე ვფიქრობ, სპეციალისტების დისკუსიის გახსნა ამ თემაზე ძალიან წაადგება სისტემის ოპტიმალური სტრუქტურის ჩამოყალიბებას. ეკონომიკურ და ინჟინრულ შეხედულებებს ენერგოსისტემაზე აქვთ როგორც საერთო ასევე პრინციპული განსხვავებები. საჭირო იქნება გარკვეული თანაკვეთების პოვნა, რათა მართლაც ოპტიმალური გადაწყვეტილება მოიძებნოს.

„საქართველოს ენერგოსისტემის ახალი, ძველი გამოწვევები“ ბატონო დავით თქვენ ბოლო ინტერვიუში მიესალმეთ ენერგეტიკულ საწარმოებში დაწყებულ ოპტიმიზაციის პროცესს, როგორც ქ.....

https://bm.ge/news/ekonomikis-saministrom-192-275-iani-shesyidva-gamoatskhada-proeqts-usaid-is-natsvlad-biujeti-daafinansebs

ეკონომიკის სამინისტრომ $192 275-იანი შესყიდვა გამოაცხადა - პროექტს USAID-ის ნაცვლად ბიუჯეტი დააფინან ეკონომიკის სამინისტრომ იურიდიულ მომსახურებაზე 192 275 აშშ დოლარის გამარტივებული შესყიდვა გამოაცხადა....

საბერნეთის ენერგეტიკული სექტორის მონაცემები: მათ 1950 წელს დაიწყეს ჰიდროელექტროსადგურების მშენებლობა და სადღეისოდ 16 დიდი ჰიდროსადგურია ექსპლუატაციაში. ეხლაც აგრძელებენ ახალი კომბინირებული ციკლის ჰიდროსადგურების მშენებლობას და უკვე არსებული სადგურების განახლებას.

Greece and hydropower
As Greece continues its journey in the energy transition, PPC (the Public Power Corporation, which is the country’s largest electric power company) has underlined its strong commitment to more renewable energy development, including the planning of new hydro schemes, the addition of pumped-storage at existing hydro plants, exploitation of the synergy between various renewable energy sources, and acceleration of multipurpose schemes which had been suspended. Completion of the Messochora project is to resume, the 680 MW Amfilochia pumped-storage scheme is underway by a private developer (with more pumped storage planned), and the Metsovitikos hydro scheme is expected to start operating by the end of 2025.

The 156 MW Amari hybrid (wind and pumped-storage) scheme is under construction on the island of Crete; and meanwhile two large hydro projects, Sykia (12.5 MW) and Pefkophyto (160 MW) are under redesign, following a postponement. They are part of a scheme aimed at partial diversion of the Acheloos river to Thessaly.

The first development of hydro coincided with the establishment of PPC in 1950, and today Greece has 16 large hydro plants in operation, four cascade developments and two independent plants. Together they have an installed capacity of 3171 MW, and produce around 3800 GWh/year. There is also 699 MW of pure pumped storage, generating around 275 GWh/year, and there are more than 140 small hydro schemes contributing a further 300 MW.

Today PPC is prioritizing the implementation of more hydro and pumped storage to maximize available dispatchable clean energy.

Pumped-storage is planned to be added at the Pournari and Kastraki plants, and elsewhere in the country it is intended to repurpose disused lignite mines for pumped storage.

Following our very successful HYDRO 2006 conference in Porto Carras, Aqua~Media is delighted to be returning to Greece next year, and the global hydropower community will have an opportunity to learn about Greece’s ‘new wave’ of hydro and pumped-storage development, and to visit some of the schemes on post-conference tours, as well as experience warm Greek hospitality.

საქართველოს ენერგოსისტემის გამოწვევები და პერსპექტივები

მსოფლიო ახალი გამოწვევების წინაშეა, მათ შორის გლობალური დათბობა და ალტერნატიული ენერგეტიკული წყაროების მოძიება. რა ხდება ამ მიმართულებით საქართველოში?- გვესაუბრება საქართველოს მაღალი კაშხლების ეროვნული კომიტეტის თავმჯდომარე, პროფესორი დავით მირცხულავა

ბატონო დავით ამას წინათ სატელივიზიო გამოსვლაში თქვენ ისაუბრეთ იმ პრობლემებზე ,რომელიც საქართველოს ენერგეტიკულ სექტორს მოუწევს დაძლევა, რათა ნორმალურად და საიმედოდ იფუნქციოს და ისევ თქვენ დაგესესხებით „ქართული ენერგეტიკის 21 საუკუნის პროექტმა“ შავი ზღვის კაბელმა, რომელიც ჩვენ ენერგეტიკულ სექტორს პირდაპირ აკავშირებს ევეროპულ ელექტროენერგეტიკულ ბაზართან. გთხოვთ განგვიმარტოთ რა სირთულეებთან, გამოწვევებთან გვექნება საქმე.
ეს პროექტი, რომელზეც ხშირად მინდა გავიმეორო, რაც ძალიან საამაყოა „ქართული“ პროექტია იდეიდან დაწყებული და ასე შემდეგ, მართლაც ისეთი მნიშვნელობის პროექტია, რომელსაც სამართლიანად შეიძლება ეწოდოს 21 საუკუნის მთავარი პროექტი ქართული ელექტროენერგეტიკისათვის. მოგეხსენებათ ის თვალისწინებს მწვანე ენერგიის მიწოდებას სამხრეთ კავკასიიდან და არა მარტო, ევროპული ელექტროენერგიის ბაზრისთვის და პირიქით ევროპული ელექტროენერგიის მიღების საშუალებას ამ რეგიონში ( საათობრივი სარტყლების მიხედვით ელ.ენერგიის ფასთა სხვაობის ბენეფიტი, სხვადასხვა დროს მოხმარების პიკები და ასე შემდეგ) გამოყენება. მაგალითად ღამის საათებში ევროპაში ელექტრო ენერგიის ღირებულება ძალიან დაბალია ხოლო ეს ემთხვევა ჩვენ დილის მოხმარების პიკს და ასე შემდეგ)აღნიშნული პროექტი აშკარად წარმოშობს ახალ გამოწვევებს ქართული ენერგეტიკისათვის. ერთ ერთი სხვა მრავალთაგან, რაზეც ვისაუბრე არის დიდი მოცულობით განახლებადი ენერგიის წყაროების , ქარის მზის ინტეგრაცია ენერგო სისტემაში, რაც ძალიან დიდ სირთულეა და მისი დაძლევისათვის უდიდესი როლს იძენს ჰიდროენერგეტიკის პოტენციალის ათვისება განვითარება,აუცილებელი და უფრო აქტუალური დღეს ვიდრე არასდროს წყალსაცავიანი ჰესების მშენებლობა და რაც განსაკუთრებულია ჰიდრომააკუმულირებელი ელექტროსადგურების შექმნა. ჰიდროენერგეტიკა ხელს უწყობს ქარის და მზის ენერგიის ინტეგრაციას ქსელში მისი გენერირების მოქნილობისა და შენახვის პოტენციალის გამო. მოქნილობა არის ყველა ენერგეტიკული სისტემის მოთხოვნა და ბოლო წლებში მზარდი ყურადღება ეთმობა მის უზრუნველყოფას და მართვას, ჰიდროენერგეტიკის ეს ბუნებრივი სერვისები ენერგო სისტემებისათვის არის და იქნება შეუცვლელი არა მარტო ჩვენთან განსაკუთრებით სადაც ამის ჰიდროპოტენციალი არსებობს, არამედ ასეა ევროპასა და მთელ მსოფლიოში სასურველი ენერგეტიკული გადასვლის მიზნების მიღწევის გზაზე ჰიდოენერგეტიკა ხდება და გახდა შეუცვლელი. ამაზე მეტყველებს უამრავი ახალი პროექტი განსაკუთრებით ჰიდრომააკუმულირებელი ჰესების იმ ქვეყნებში სადაც ჰიდროპოტენციალი ათვისებულია 90% ზე მეტად, მაგალითად შვეიცარიაში.
ჰიდროენერგეტიკა, მისი სწრაფი რეაგირებისა და სიმძლავრის სწრაფი გაზრდის შესაძლებლობების გამო, წარმოადგენს მნიშვნელოვან მეტად ფასეულ აქტივს სისტემის ოპერატორებისათვის, სისტემის დისპეჩერიზაციისათვის, მისი მოქნილობა იქნება საშუალება ელექტრო ქსელის ბალანსირებისთვის მეტად ცვლადი დიდი რაოდენობით ქარის და მზის გენერაციის არსებობის პირობებში, ჩვენ შემთხვევაში ქარის და მზის სიტემების ინტენსიური განვითრება (განვითარების ათწლიანი გეგმის მიხედვით) სახელმწიფო ელექტრო სისტემისათვის ეს დიდი და ურთულესი გამოწვევაა. სწორედ ჰიდროელექტროსადგურების მიერ წყალსაცავიანი და ჰიდრომააკუმულირებელი სადგურების მიერ ამ მომსახურების გაწევის უნარი მნიშვნელოვნად გაზრდის მათ ღირებულებას ჩვენი ენერგოსისტემისათვის, ეს სადგურები იქნებიან უალტერნატივო ელექტროსადგურები და საშუალებას მისცემს ენერგიის ცვლადი განახლებადი წყაროების მზის და ქარის გაზრდილი მოცულობებით ინტეგრირებას საქართველოს ენერგოსისტემაში.
თქვენ ამბობთ აუცილებელია ახალი ქარის და მზის სიმძლავრეების ათვისებისათვის მეტი წყალსაცავიანი და ჰიდრომააკუმულირებელი ჰიდროელექტროსადგურების მშენებლობა. როგორც აღნიშნეთ სწორედ მათი მოქნილობა,მანევრირების უნარია განმსაზღვრელი განახლებადი ენერგიის ინტეგრაციისათვის.
უამრავ წარმატებულ ქვეყანაში გაცხადებული სრულ დეკარბონიზაციის გზაზე 2050 წლისათვის, ცვლადი განახლებადი ენერგიის ქარი, მზე გენერაციების სწრაფი განვითარება იწვევეს ამ ქვეყნებში ელექტროენერგიის სისტემაში ამ მნიშვნელოვნად დიდი ცვალებადობის ბუნების გენერაციის წყაროების, როგორიცაა ქარი და მზე მათი წილის მნიშვნელოვან ზრდას. ასეთ პირობებში ქსელის ოპერატორებმა, დისპეჩერმა მუდმივად უნდა დააბალანსონ მიწოდება და მოთხოვნა სისტემის სტაბილურობის შესანარჩუნებლად, მომხმარებლისთვის მაღალი ტექნიკური პარამეტრების, ხარისხის ელექტროენერგიის მისაწოდებლად , ხოლო ქარისა და მზის წყაროებიდან ელექტროენერგიის მზარდი გამომუშავება ენერგოსისტემაში ზრდის ამ დაბალანსების უზრუნველყოფის სირთულეს. ამ პირობებში გაიზრდება მოქნილი, მეტად მანევრული და კონტროლირებადი ენერგიის მიწოდების საჭიროება. სწორედ კონტროლირებადობის ასპექტშია, რომ წყალსაცავიანი ჰიდროელექტროსადგურები (ჰესები) პოულობენ ახალ სივრცეს, ახალ განსაკუთრებულ ფუნქციას თანამედროვე ენერგეტიკულ სისტემებში. ასეა მთელ მსოფლიოში, როგორც ვახსენეთ მრავალ წარმატებულ ქვეყანაში.
წარმოიდგინეთ შვეიცარია, რომლის ელექტროენერგეტიკულ ბალანსში ჰიდროენერგეტიკის წილი 60% აჭარბებს, აპირებს 2035 წლისათვის ჰიდრო გამომუშავებამ შეადგინოს, ჩვენთვის ფანტასტიკური რიცხვი 37,4 ტვ/ წელიწადში. შვეიცარიაში დღეს განახლებადი ენერგიის მეტი გამოყენების წახალისების მიზნით, ჰიდროენერგიის წარმოება გამოცხადდა ეროვნულ ინტერესად. იგეგმება ახალი ჰიდროელექტროსადგურების, არსებულის ზემოთ, მდინარეების ზედა წელში უფრო მაღალ სიმაღლეებზე დამატებითი წყალსაცავების შექმნა, ეს ახალი წყალსაცავები ღირებულია როგორც ქვედა ჰიდროელექტროსადგურების რეგულირებისათვის, ასევე დამატებით ისეთი მიზნებისათვის, კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებით გაზრდილი რისკები, როგორიცაა წყალდიდობის კონტროლი.ასეთი ახალი პროექტია მაგალითად ბერნის კანტონში მყინვართან Kraftwerke Oberhasli AG (KWO)ჰესის მშენებლობა 177 მ სიმაღლის თაღოვანი კაშხლით და ამ ტიპის პროექტები საკმაოდაა . სეზონური მზარდ მოთხოვნაზე რეაგირების კიდევ ერთი ვარიანტია შვეიცარიაში არსებული წყალსაცავების მოცულობების გაზრდა, კაშხლის სიმაღლის გაზრდით მაგალითებიც არის შესაბამისად კაშხლები Mouvaisin 13,5 მ გაიზარდა , Luzzone 17მ-ით ,Emosson 21,5მ-ით. მოკლედ ყველა საშუალება გამოიყენება შვეიცარიაში რათა მოხდეს ჰიდროენერგეტიკული პოტენციალის მაქსიმალური ათვისება.38 კაშხალზე განიხილება მათი სიმაღლის გაზრდის პროექტები. ინტენსიურად აგრძელებენ ახალი ჰიდრომააკუმულირებელი სადგურების საპროექტო სქემების შემუშავებას,რადგან კარგად აქვთ გაცნობიერებული მათი უმნიშვნელოვანესი, შეუცვლელი როლი თანამედროვე ენერგეტიკული სისტემების ბალანსირებაში.
რა ქარის და მზის სიმძლავრეების ინტეგრაცია იგეგმება საქართველოს ენერგოსისტემაში უახლოეს პერიოდში?
საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმით, იგეგმება 1270,4 მგვტ ქარის და 232 მგვტ მზის (თუმცა ალბათ სწორი იქნება 700მგვტ მზის)სადგურების ინტეგრაცია . ეს ჩვენი სისტემისათის ძალიან დიდი ციფრია აქედან გამომდინარე მანევრული,მოქნილი ენერგიის ასევე ენერგიის შენახვისათვის ჩვენ აუცილებლად უნდა განვახორციელოთ ისეთი პროექტი, როგორიცაა ახალი პროექტი მდ. ენგურზე , რომელიც წინასწარი მოკვლევით იგეგმება ძველი განუხორციელებელი ხუდონის პროექტიდან უფრო მაღალ ნიშნულებზე მდინარე ენგურზე და მისი ჯამური სიმძლავრე და წლიური გამომუშავება იქნება მეტი ვიდრე ხუდონ ჰესის პროექტის (702 მგვტ,და 1,5 მლიარდი კვტ სთ ) და არსებობს ასევე შესაძლებლლობა ამ პროექტზე დამატებით ჰიდროაკუმულიაციიური სადგურის შექმნის. ასევე განხილვა მიმდინარეობს ენეგურჰესზე ჰიდროაკუმულიაციური სადგურის შექმნის,ენგურის კაშხლის სიღრმული წყალსაშვები პროექტი თავიდანვე ითვალისწინებდა ჰიდროაკუმულიაციური სადგურის შექმნას ენგურის კაშხლის ქვედა ბიეფში. ასევე მიმაჩნია ნამახვან ჰესიც,ნენსკრა ჰესიც აუცილებლად განხორციელდება. ამას გარდა ვფიქრობ ,როგორც მრავალ წარმატებულ ქვეყანაში აუცილებლად უნდა ჩავატაროთ ჩვენ ძველ ჰიდროსადგურებზე ჰიდროაკუმულიაციური ჰესების შექმნის საშუალების შესწავლა.
რამდენად რეალურად მიგაჩნიათ განახლებადი ენერგიის გენერაციის წყაროების კერძოდ ქარის და მზის პროექტების , ძალიან ამბიციური გეგმის შესრულება, 2015 წლიდან გორის 20,4 მგვტ სადგურის, გარდა არცერთი ქარის პროექტი არ განხორციელებულა , მზის პროექტები კი მხოლოდ ნეტო აღიცხვის მასშტაბებისაა ძირითადად ?
მიმაჩნია ეს გეგმა სავსებით რალურია,ბოლო 7-8 წელიწადშიც ვერავინ წარმოიდგენდა და მათ შორის მეც ,რომ საქართველოში ჯამურად ახალი 1300 მგვტ სიმძლავრის გენერაციის სადგურები აშენდებოდა და შევიდოდა ექსპლუატაციაში,63 ახალი ჰესი, 2 თანამედროვე კომბინირებული თბოელექტროსადგური, ერთი ქარის სადგური , უამრავი მზის მცირე ზომის ელექტროსადგურები( ჯამში თითქმის 100მგვტ სიმძლავრის), ახალი გენერაციის მშენებლობის ასეთი ტემპი უპრეცენდეტოა დამოუკიდებელი საქართველოს ისტორიაში. გარდა ამისა ძალიან ყურადღებით თვალყურს ვადევნებ მრავალი ქარის პროექტის განვითარებას ჩვენ ქვეყანაში და მიმაჩნია ეს პროექტები ნამდვილად დროში განხორციელდება.1-2 წელიწადში მაგალითად შიდა ქართლში უამრავ დიდი სიმძლავრის ქარის ფერმებს იხილავს ჩვენი მოსახლეობა. ფაქტია და ამას თუნდაც მეტად კრიტიკულად განწობილიც ვერავინ უარყოფს ბევრი გაკეთდდა ბოლო წლებშიი საინვესტიციო კლიმატის განვითარებისათვის , მისი გაუმჯობესებისათვის. თაამამად შემიძლია ვთქვა ქართული ენერგეტიკა დიდი „ნახტომისათვის“ ემზადება მწვანე გენერაციის გაზრდის მიმართულებით, ამასთან ერთად ესაა თვისობრივად ახალი , მაღალ საიმედო, გაზრდილი შესაძლებლობების გადამცემი ხაზები , ახალი 500კვტ ქვესადგურები წყალტუბო, იდლიანი,ვარძია და ასე შემდეგ,ახალი 500კვ და 220 გაორჯაჭვებული მაღალი ძაბვის ხაზები, სისტემის უსაფრთხოების ძალიან მაღალი მაჩვენებლები, ახალი ტექნოლოგიები და ასე შემდეგ.
ინტერვიუს ჩაწერამდე თქვენ ახსენეთ , რომ წყალსაცავიანი ჰიდროსადგურები კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებითაც იძენენ ახალ ფუნქციას, გთხოვთ ამაზეც გვითხრათ რამდენიმე სიტყვა.
გლობალური დათბობის გამო, მყინვარების უმეტესობა ზღვის დონიდან 3000- 3500 მ სიმაღლეზე, დნება. ყინულის მასის მუდმივი დაკარგვის გამო, წლიური ჩამონადენი ამ მყინვარებიდან ამჟამად, როგორც მთელ რიგ ნაშრომებშია აღნიშნული საშუალოზე მაღალია, სავარაუდოდ, პიკს მიაღწევს დაახლოებით 2050 წელს და შემცირდება საუკუნის ბოლოსთვის. მყინვარის უკან დახევა ტოვებს ახალ, შიშველ ტერიტორიებს მაღალ სიმაღლეებზე. ბოლო 30 წლის განმავლობაში, ევროპის მყინვარების 20%-ზე მეტი გაქრა. ანალოგიური პროცესები მიდის ჩვენთანაც კავკასიონზე. კაშხლებს და წყალსაცავებს შეუძლიათ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულონ კლიმატის ცვლილების ადაპტაციაში: იქ სადაც გვექნება წყალსაცავები სისტემა იქნება გაცილებით მდგრადი წყლის რესურსების ცვლილების მიმართ ჩამონადენის დროში შემცირების მიმართ.წარმატებულ ქვეყნებში კაშხლები და წყალსაცავები მაგალითად ისევ შვეიცარიას დვაესესხები განიხილება , როგორც კლიმატის ცვლილების შერბილების კრიტიკული ინსტრუმენტი.
ბატონო დავით ამას წინათ, ესპანეთში მომხდარი წყალდიდობა, რომელიც უამრავი ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა, როგორც ესპანელი მეცნიერების კომენტარები მეტყველებს ისინი ამ მოვლენას კლიმატის ცვლილებას უკავშირებენ, ჩვენთანაც არის მოსალოდნელი ასეთი მოვლლენების გააქტიურება?
მართლაც დიდი უბედურება მოხდა ესპანეთში, ზემოთ საუბარში ავღნიშნე ,რომ კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებით მყინვარებზე მიმდინარეობს ყინულის ინტენსიური დნობა. ყინულის მასის დაკარგვის გამო, წლიური ჩამონადენი ამ მყინვარებიდან, მათ მიერ მდინარეებში წყლის ხარჯები ამჟამად, როგორც მთელ რიგ ნაშრომებშია აღნიშნული საშუალოზე მაღალია, სავარაუდოდ, მდინარეში წყლის ხარჯები გაიზრდება და პიკს მიაღწევს დაახლოებით 2050 წელს.ეს კი ძალიან ზრდის ამ პერიოდში წყალდიდობების ალბათობას. ვფიქრობ ამ მოვლენას ჩვენთანაც დიდი ყურადღება უნდა მიექცეს, უნდა მოხდეს წინასწარი შეტყობინების სისტემების მოწყობა პოტენციურად მაღალი საფრთხის ზონებში.შესაძლებელია ჩვენთნაც ვიფიქროთ ,როგორც იაპონიაში „საბოს“ტიპის კაშხლების მოწყობაზე ,რათ შესაბამის მაღალი რისკის ზონებში მოხდეს დაცვა ამ ხელოვნური ნაგებობების საშუალებით მწყერებისაგან , სელური ნაკადისაგან. ბუნებრივი წყლის ხარჯების ცვლილება მნიშვნელოვან გავლენას მოახდენს ჩვენი ქვეყნის ჰიდროელექტროსადგურების გამომუშავებაზე, თუმცა როგორც ამერიკელი მეცნიერების ჩატრებული სიმულიაციებმა აჩვენეს სხვა ევროპულ ქვეყნებთან შედარებით ჩვენთნ ნაკლებად, დაახლოვებით მხოლოდ 8 % ით შემცირდება წლიური ელ.ენერგიის გამომუშავება, რაც ბუნებრივი მაინც გასათვალისწინებელი სიდიდეა.