სავლე წერეთლის ფილოსოფიის ინსტიტუტი / S. Tsereteli Institute for Philosophy

11 ივნისს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში ფილოსოფიის სემინარის მორიგი შეხვედრა ჩატარდა. შეკრებილი საზოგადოებისათვის მოხსენება – „საფუძველი, მტკიცებულება და ჯეიმსიანური ეპისტემოლოგიის ლიმიტები“ – ს. წერეთლის ფილოსოფიის ინსტიტუტის ასისტენტ-მკვლევარმა, ნინო აბესაძემ წაიკითხა.
მომხსენებელმა ყურადღება გაამახვილა უილიამ ჯეიმსის იმ კონცეფციაზე, რომლის თანახმადაც, გარკვეულ შემთხვევებში, ამა თუ იმ რწმენის გაზიარება თავადვე ხდება ამავე რწმენის სასარგებლო მტკიცებულების მოპოვების წინაპირობა. ჯეიმსის ნაშრომებში მსგავსი ფენომენის მთავარ ნიმუშებად რელიგიური და მორალური მრწამსია მიჩნეული. ნინო აბესაძემ ჯეიმსის ეს თეორია ახალი პერსპექტივიდან განიხილა და მკაფიო ზღვარი გაავლო „საფუძველსა“ და „მტკიცებულებას“ შორის.
სემინარზე აღინიშნა, რომ ჯეიმსის ლოგიკით, ადამიანს მხოლოდ მაშინ აქვს მტკიცებულების გარეშე რაიმის დაჯერების მყარი საფუძველი, როდესაც თავად ეს რწმენა წარმოშობს შემდგომში რელევანტურ საბუთს. თუმცა, მკვლევარმა თავის გამოსვლაში ხაზი გაუსვა იმ გარემოებას, რომ აღნიშნული პირობა მეცნიერულ ჭრილში სავსებით მისაღები და სარწმუნოა, ხოლო რელიგიური რწმენის კონტექსტში – ნაკლებად სავარაუდო.
მომხსენებლის განმარტებით, სამეცნიერო რწმენა ეყრდნობა საჯარო, განმეორებად და კორექტირებად მეთოდებს, რაც თავდაპირველ, ბრმა რწმენას ეპისტემურად გადამოწმებადს ხდის. რელიგიური მხარე კი, როგორც წესი, ინდივიდუალურ და ტრადიციულ გამოცდილებებს ეფუძნება, რაც, თავის მხრივ, თვითდადასტურების შეცდომის (ილუზიის) რისკებს ზრდის.
შეხვედრის დასასრულს გაკეთდა დასკვნა, რომ უილიამ ჯეიმსის პოზიცია შეიძლება ვალიდური აღმოჩნდეს სამეცნიერო მიდგომების შეფასებისას, თუმცა ის ვერ მუშაობს რელიგიური რწმენის ფენომენის ახსნისას.

4 ივნისს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში, ფილოსოფიის სემინარზე, ილიაუნის ასოცირებულმა პროფესორმა, ელენე ლადარიამ, წაიკითხა მოხსენება „ჭეშმარიტების თეორია ამერიკულ პრაგმატიზმსა და ადრეულ საბჭოთა აზრში: ევროპისგან ეპისტემოლოგიური დეკოლონიზაციის ორი პარალელური პროექტი“.
მომხსენებელმა აღნიშნა, რომ საბჭოთა კავშირში 40-იან წლებში ყალიბდება და მომდევნო ათწლეულებში მყარდება აზრი, რომ პრაგმატიზმი მტრული იდეოლოგიის გამომხატველი, კერძოდ კი „კაპიტალიზმის იმპერიალისტური ფაზის ანგლო-ამერიკული ბურჟუაზიული ფილოსოფიაა“. ცხადია, პრაგმატიზმთან საბჭოელების დამოკიდებულება კრიტიკულობას მოკლებული არც 20-იან და 30-იან წლებში ყოფილა, თუმცა ამ პერიოდში კრიტიკა ნაკლებად სწორხაზოვნად გამოიხატებოდა.
სემინარზე წარმოდგენილი იყო კვლევითი პროექტი, რომელიც მიზნად ისახავს ადრეული საბჭოთა ტექსტების და მათში პრაგმატიზმთან გადაკვეთების ანალიზით აღადგინოს ის თეორიული დაძაბულობები, რომლებიც ორ პოზიციას შორის განსხვავების ნაცვლად, მათ შორის არსებული საშიში სიახლოვითაა გამოწვეული. კლასიკურ ამერიკულ პრაგმატიზმსა და ადრეულ საბჭოთა ფილოსოფიურ თუ სამეცნიერო აზრს შორის ეს სიახლოვე ვლინდება არა მხოლოდ თეორიულ დონეზე (ჭეშმარიტების თეორია, მეტაფიზიკის უარყოფა), არამედ იმაშიც, რომ ორივე მათგანი განმსჭვალულია, ერთი მხრივ, გეოგრაფიული და ისტორიული თვითრეპრეზენტირების წესით და, მეორე მხრივ, მომავალთან დაკავშირებული პოლიტიკური პროექტებით (დემოკრატია და კომუნიზმი). მოხსენებაში ნაჩვენები იყო, რომ ორივე მხარე ცდილობს დაფუძნდეს როგორც ევროპისგან მოწყვეტისა და ეპისტემოლოგიური კოლონიურობის დაძლევის შედეგი.

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში, 28 მაისს, ფილოსოფიური სემინარის ფარგლებში, სავლე წერეთლის ფილოსოფიის ინსტიტუტის მკვლევარმა, მერი ცუცქირიძემ, წაიკითხა მოხსენება სულხან-საბა ორბელიანის ზნეობის ფილოსოფიის შესახებ.
სემინარზე მორალის საკითხები განხილული იყო ადამიანის რაობასთან, ნების თავისუფლებასთან და სიკეთე-ბოროტების მიმართებათა კონტექსტში.
მკვლევარმა სტრუქტურულ ჭრილში მიმოიხილა სხვადასხვა ზნეობრივი თვისების ორბელიანისეული დეფინიციები. განსაკუთრებული აქცენტი გაკეთდა იმ ონტოლოგიურ გამიჯვნაზე, რომელსაც მოაზროვნე ადამიანურ და ღვთაებრივ სიკეთეებს შორის აკეთებს. ამასთანავე, მომხსენებელმა ვრცლად ისაუბრა უშუალოდ ადამიანური მორალური კატეგორიების იმმანენტურ შეზღუდულობაზე აბსოლუტურ სიკეთესთან მიმართებით.
მერი ცუცქირიძემ აჩვენა, რომ სულხან-საბა ამ პრობლემურ საკითხებს ანტიკური, შუა საუკუნეებისა და ნეოპლატონური ფილოსოფიის საფუძველზე პასუხობს. მოხსენების დასასრულს ხაზი გაესვა იმას, რომ ორბელიანისათვის ჭეშმარიტებაში ყოფნა საკუთარ შინაგან ბუნებაში ჩაღრმავებას ნიშნავს, რაც მისსავე მოწოდებებში ვლინდება: „იცან თავი შენი“, „განვიცადოთ კაცად-კაცადმან სჳინიდისი თვისი“ და „ვიცვალოთ ზნენიცა ჩვეულებათა ჩვენთანი“.

21 მაისს, ფილოსოფიური სემინარის ფარგლებში, სავლე წერეთლის ფილოსოფიის ინსტიტუტის ასოცირებულმა მკვლევარმა, ირაკლი დეკანოზიშვილმა წაიკითხა მოხსენება „აღიარება და სოციალური ონტოლოგია: კოლექტიური და პერსონალური იდენტობის ფორმირების ნორმატიული თეორია“. მომხსენებელმა განიხილა სოციალური რეალობა, რომელიც ბუნებრივი სამყაროსგან განსხვავებით, ადამიანთა კოლექტიური შეთანხმებებითა და ინტერსუბიექტური ნორმებით ყალიბდება. სწორედ ისტორიულად შექმნილი აღიარების ურთიერთობები ხდის შესაძლებელს პიროვნებების, ინსტიტუტებისა და საზიარო სოციალური ცხოვრების არსებობას.
შეხვედრაზე გაიმიჯნა სხვაობა ინდივიდისა და კოლექტიური სტრუქტურების ჩამოყალიბებას შორის. თუ ჰეგელიანური ტრადიცია აღიარების როლს ცალკეული სუბიექტის ფორმირებაში ხედავს, სოციალური ონტოლოგიის ანალიტიკური მიმართულება კოლექტიური იდენტობისა და ინსტიტუტების პრინციპებით ინტერესდება. ირაკლი დეკანოზიშვილის ცენტრალური თეზისით, ურთიერთაღიარება სოციალური რეალობის ფუნდამენტური, მაკონსტიტუირებელი პირობაა, რომლის მეშვეობითაც ადამიანები აწესრიგებენ სოციალურ ინტერაქციას. შესაბამისად, აღიარება წარმოჩნდა არა მხოლოდ როგორც ეთიკური დამოკიდებულება, არამედ როგორც სოციალური ონტოლოგიის საფუძველმდებარე პრინციპი.

14 მაისს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში ია გელიტაშვილმა, სავლე წერეთლის ინსტიტუტის ასისტენ-მკველვარმა, წაიკითხა მოხსენება "სახელმწიფოთა შორის ინტერვენციის მორალური დილემა თომას სკანლონის კონტრაქტუალიზმის პერსპექტივით".
მოხსენების ფარგლებში მსჯელობა წარიმართა შემდეგი ძირითადი საკითხების ირგვლივ:
შესაძლებელია თუ არა ინტერვენციის გამართლება ყველა ადამიანისთვის კონტრაქტუალისტური ჩარჩოსა და „ზიანის“ პრინციპის მიხედვით?
რა კრიტერიუმებით განისაზღვრება ადამიანის უფლებების უხეში დარღვევა ან უფრო მეტი ზიანის მიყენება?
როდის არის საზოგადოებისთვის (ან სახელმწიფოსთვის) ლეგიტიმური თავისუფლების შეზღუდვა?
მიუხედავად იმისა, რომ სუვერენიტეტი ტრადიციულად საერთაშორისო წესრიგის ფუნდამენტურ პრინციპად არის გაგებული, რომელიც ჩაურევლობისა და პოლიტიკური თვითგამორკვევის ნორმებს ეფუძნება, მისი ავტორიტეტი მორალურად გაურკვეველი ხდება სერიოზული ზიანის მომტან სიტუაციებში: მაგალითად, მასობრივი სისასტიკის ან ბაზისური უფლებების ფართოდ გავრცელებული დარღვევების დროს. აღნიშნულმა კონტექსტმა წარმოშვა ფუნდამენტური კითხვა იმის შესახებ, თუ რამდენად შეიძლება იყოს ინტერვენცია გამართლებული, როდესაც ის ზიანის თავიდან აცილებას ან შემცირებას ემსახურება.
წარდგენილ პრეზენტაციაში მომხსენებელმა მიმოიხილა ორი გავლენიანი, თუმცა განსხვავებული ნორმატიული ჩარჩო: ჯონ სტიუარტ მილის „ზიანის პრინციპი“, რომელიც ინტერვენციის საშუალებას ზიანის პრევენციის საფუძველზე იძლევა, და თომას სკანლონის კონტრაქტუალიზმი, რომელიც ქმედებების დასაშვებობას სხვების წინაშე გამართლებისა და გონივრული უარყოფის პირობებში აფასებს.

7 მაისს, სავლე წერეთლის ფილოსოფიის ინსტიტუტის მკვლევარმა, ასოცირებულმა პროფესორმა თამაზ თოხაძემ ფილოსოფიური სემინარის ფარგლებში წაიკითხა საჯარო მოხსენება „პოლარიზაციის მექანიზმები და გონივრული შეთანხმების შესაძლებლობა“. მომხსენებელმა პოლარიზაცია განიხილა როგორც ჯგუფებს შორის პოზიციათა მკვეთრი დაშორების პროცესი და ყურადღება გაამახვილა ფაქტობრივი საკითხების ირგვლივ არსებულ რწმენებზე, როგორიცაა ვაქცინაციის ეფექტიანობა ან ლაიმის დაავადების მკურნალობის მეთოდები.
მოხსენების პირველ ნაწილში წარმოდგენილი თეორიული და კომპუტაციური მოდელების საფუძველზე გამოიკვეთა, რომ პოლარიზაცია შესაძლოა წარმოიშვას ისეთ ჯგუფებშიც კი, რომელთა წევრებიც ეპისტემურად გონიერი აგენტები არიან. აქედან გამომდინარე, ამგვარ დაპირისპირებას ყოველთვის ინდივიდუალური ირაციონალურობა არ იწვევს. საჯარო ლექციის დასკვნით ნაწილში მომხსენებელმა პრობლემის საკუთარ, უკვე არსებულ პოზიციათაგან განსხვავებულ ხედვასა და შესაძლო გამოსავალზე ისაუბრა.

23 აპრილს, ფილოსოფიური სემინარის ფარგლებში, საჯარო ლექცია გაიმართა. სავლე წერეთლის ფილოსოფიის ინსტიტუტის დირექტორმა, პროფესორმა თამარ ცოფურაშვილმა, წაიკითხა მოხსენება თემაზე: „ანტონ პირველის ფილოსოფიური მემკვიდრეობა ინტელექტუალური ისტორიის კონტექსტში“.
მომხსენებელმა დეტალურად მიმოიხილა ანტონ კათალიკოსის ორი უმნიშვნელოვანესი ფილოსოფიური თხზულება: „სპეკალი“ და „კატეგორია სიმეტნე“, და მათში ასახული არისტოტელური იდეები გლობალურ ინტელექტუალურ ჭრილში გააანალიზა. შეხვედრაზე ასევე განიხილეს ნაშრომებში დამოწმებული ავტორები და ძირითადი თემატიკა. ამ მასალაზე დაყრდნობით, მომხსენებელმა იმსჯელა ანტონ პირველის შემოქმედების შესაძლო პოზიციონირებაზე ინტელექტუალურ ისტორიაში.

2 აპრილს, ფილოსოფიური სემინარის ფარგლებში, რომელიც ხუთშაბათობით იმართება, სავლე წერეთლის ფილოსოფიის ინსტიტუტის ასისტენტ-მკვლევარმა ანა ლომაძემ წაიკითხა მოხსენება: „რა არის გონების აქტი: ობიექტის შემეცნება თუ მასთან თანყოფნა? დუნს სკოტი ადამიანის გონებრივი შესაძლებლობების შესახებ“.
მოხსენება ეხებოდა შუა საუკუნეების ფილოსოფოსისა და თეოლოგის, დუნს სკოტის ხედვას, რომლის მიხედვითაც გონების უმაღლეს გამოვლინებას ინტუიციური აქტი წარმოადგენს. ამ პროცესში გონება ობიექტს აღიქვამს არა რაიმე შუამავალი ხატის, ფორმა-სახის (species intelligibilis) მეშვეობით, არამედ მასთან პირდაპირ და უშუალო კავშირს ამყარებს. დუნს სკოტისთვის ეს აქტი მხოლოდ ცოდნის დაგროვება კი არა, ყოფიერების განსაკუთრებული მოდუსია, რაც ობიექტთან უშუალო მიმართებას, მასთან ერთად ყოფნას გულისხმობს.
მიუხედავად ამისა, ფილოსოფოსი მიიჩნევს, რომ ამქვეყნად ადამიანის გონება ასეთ პირდაპირ მიმართებას მხოლოდ საკუთარ აზრებთან და სურვილებთან ამყარებს. კონკრეტული არსებები (მაგალითად, სოკრატე, ბუცეფალი თუ ნებისმიერი სხვა ინდივიდუალური ყოფიერი) ადამიანისთვის მიუწვდომელი რჩება; ჩვენი გონება ვერ ახერხებს მათთან უშუალო თანყოფნას. ასეთ დროს ცოდნის შექმნა მხოლოდ ერთგვარი „მეორადი გამოსავალია“, სადაც გონება იძულებულია დაკმაყოფილდეს საგნის ზოგადი, უნივერსალური მახასიათებლების შემეცნებით, მაშინ როცა თავად საგნის უნიკალური არსი, მისი „ესარსი“ (haecceitas), კვლავ ამოუცნობი რჩება. საბოლოოდ, დუნს სკოტის მოძღვრებაში იკვეთება, რომ ის უშუალო კავშირი სამყაროსთან, რომელსაც ადამიანური გონება ვერ ახორციელებს, ნებელობის აქტებში მოიცემა.

ყოველკვირეული ფილოსოფიური სემინარის ფარგლებში, 26 მარტს სავლე წერეთლის ფილოსოფიის ინსტიტუტის მკვლევარმა, გიორგი ხეოშვილმა, წაიკითხა მოხსენება: „რუსულ რელიგიურ მოდერნიზმში შემუშავებული სქესის თეორიათა ზოგიერთი იდეის რეცეფცია გრიგოლ რობაქიძის შემოქმედებაში“.
ღონისძიების ფარგლებში მიმოიხილეს გრიგოლ რობაქიძის შემოქმედებითი გზის მნიშვნელოვანი ასპექტები. მწერალი XX საუკუნის პირველი ათწლეულების ქართულ კულტურაში მოდერნისტული კულტურის მხატვრულ-ფილოსოფიური იდეების უმთავრესი მქადაგებელი იყო. იგი მიზანმიმართულად ცდილობდა ევროპაში გაფორმებული ამ ახალი მიმდინარეობის დანერგვას ქართული საზოგადოების მხატვრულ ცნობიერებაში.
მომხსენებელმა ისაუბრა იმ პერიოდზე, როდესაც მოდერნისტული ხელოვნებისა და ლიტერატურის იდეებს გრ. რობაქიძე ჯერ კიდევ 1902-1908 წლებში, გერმანიაში სწავლის დროს ეზიარა. მოგვიანებით მან პირადად გაიცნო რუსი სიმბოლისტები და საფუძვლიანად შეისწავლა მათი შემოქმედება.
მომხსენებელმა ყურადღება გაამახვილა იმაზე, რომ საქართველოში სწორედ გრ. რობაქიძე იყო პირველი, ვინც ვ. როზანოვისა და ნ. ბერდიაევის შემოქმედებაზე დაიწყო საუბარი.
შეხვედრაზე განიხილეს, თუ როგორ აისახა როზანოვისა და ბერდიაევის იდეები რობაქიძისეულ „სქესის საიდუმლოსა“ და ყოფიერების მითოლოგიურ „თაურსაფუძვლებზე“.

19 მარტს, ყოველკვირეული ფილოსოფიური სემინარის ფარგლებში, სავლე წერეთლის ფილოსოფიის ინსტიტუტის ასისტენტ-მკვლევარმა, თორნიკე გოგინაშვილმა წაიკითხა მოხსენება „ნიკოლოზ ქიზიყელის მიერ სომხურიდან ქართულად თარგმნილი 'პერი ჰერმენეიას' კომენტარი და მისი შედარებითი ანალიზი თომა აქვინელის კომენტარებთან“. მომხსენებლის პროექტი გულისხმობს ანტიკური ლოგიკის უმნიშვნელოვანესი ტექსტის, არისტოტელეს „პერი ჰერმენიას“ (De interpretatione) და მასზე დაწერილი კომენტარების, ისტორიულ-ფილოსოფიურ კვლევას. გაანალიზებულ იქნა ტექსტისა და კომენტარების მთარგმნელობითი ტრადიცია: XVIII საუკუნის ქართული თარგმანები (ნ. ქიზიყელი, ზ. შანშოვანი), რომლებიც ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრშია დაცული. კვლევის მიზანია ქართულ თარგმანებში აქვინელის თეოლოგიურ-ფილოსოფიური და ლოგიკური თეორიების იდენტიფიცირება.