Seminarium

Sülhün Məzmunun Axtarışında: Gürcüstan üçün Yeni Sülh Vizyonu

Sülh və münaqişə barədə danışarkən adətən Rusiya–Gürcüstan müharibəsinə və ya işğal olunmuş ərazilərlə bağlı münasibətlərə toxunulur. Halbuki Gürcüstan üçün sülh sadəcə silahlı qarşıdurmanın olmamasından daha da mürəkkəb anlayışdır. Gürcüstan üçün sülh üç bərabər dərəcədə əhəmiyyətli, bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəli və eyni zamanda mövcud olan tərkib hissədən ibarətdir: ictimai təhlükəsizlik, abxazlar və osetinlərlə birlikdə dinc yanaşı yaşama perspektivinin yaradılması və ölkə daxilində zorakılığa əsaslanan sosial münasibətlərin və bölünmənin aradan qaldırılması.

“Sülh” ideyasının dövlətçilik deyil, partiya məqsədləri üçün istifadəsi Gürcüstan siyasətində yeni deyil. Son 20–25 il ərzində Gürcüstan hökuməti və siyasi partiyaların əksəriyyəti üçün sülh və münaqişə məsələləri partiya xalları toplamaq və siyasi instrumentalizasiya vasitəsi olub. Bu qədər illik profanasiyadan sonra isə bu gün sülh anlayışı aşınıb, məzmundan məhrum qalıb. Halbuki 1990-cı illərdə etnik-siyasi müharibələr, vətəndaş qarşıdurması və 2008-ci ildə Rusiya–Gürcüstan müharibəsini yaşamış bir ölkə sülh məsələsinə daha ehtiyatla və məsuliyyətlə yanaşmalı idi.

O şəraitdə ki, müharibələrin Gürcüstan vətəndaşlarına vurduğu travma və maddi zərər hələ də aradan qaldırılmayıb və təhlükəsizlik riskləri əhəmiyyətli dərəcədə artıb, sülhün mənasının dərk edilməsi və ardıcıl sülh siyasətinin hazırlanması hakimiyyətin və bütövlükdə cəmiyyətin əsas vəzifəsi olmalı idi. Məhz indi sülhün məzmunu və sülh gündəliyi üzərində razılaşmalıyıq: Gürcüstan üçün sülhün yeni məzmununu və ideyasını təsəvvür edə bilirikmi?

Sülh transformasiya prosesi kimi

Doğrudur, sülhün dəqiq tərifi mövcud deyil, lakin ümumi razılaşma var ki, müharibənin olmaması sülh demək deyil. Müəlliflər və praktiklər sülhü iqtisadi və sosial ədalətə, bərabərliyə, təhlükəsizliyə və azadlığa doğru yönəlmiş bir proses kimi təsəvvür edirlər. Bu, qorxu, zorakılıq və zülmdən azad, ədalətli və təhlükəsiz cəmiyyət ideyasıdır.

Bu baxımdan sülh bir növ transformasiya prosesidir: bir tərəfdən, bu, münaqişədən zərər çəkmiş cəmiyyətlər arasında onların ləyaqətli və dinc şəkildə birgə yaşamasını mümkün edən yeni münasibətlərin və sistemlərin qurulması prosesidir; digər tərəfdən isə, cəmiyyətdə bərabərlik və ədalətin əldə olunmasını hədəfləyən zorakı və zülmedici strukturların aradan qaldırılması prosesidir.

Daha dəqiq desək, tədqiqatçılar sülhün daha dar anlayışını fərqləndirirlər ki, buna “neqativ sülh” deyilir və bu, birbaşa zorakılığın və silahlı qarşıdurmanın baş vermədiyi münaqişə mərhələsini ifadə edir; buna atəşkəs razılaşmaları və ya sülhməramlı missiyalar vasitəsilə nail olunur. Lakin bu vəziyyət tam mənada sülh hesab edilə bilməz, çünki zorakılığın və münaqişənin yenidən alovlanmasına imkan verən risk amilləri qalmaqda davam edir. Buna görə də sülhün qurulması münasibətlərin, yanaşmaların, eləcə də dərin kök salmış struktur və mədəni elementlərin elə şəkildə dəyişdirilməsini də əhatə edir ki, böhranlar və münaqişələr nəticəsində parçalanmış cəmiyyət dinc yanaşı yaşamağa və barışığa nail ola bilsin.

Bu anlayış “pozitiv sülh” adlanır və ona nail olmağın daha konkret mexanizmlərinə dialoq, danışıqlar və mediasiya, qarşılıqlı tanınma, yaşanmış travma və vurulmuş zərərin qəbul edilməsi, ədalətin bərpası, demokratik iştirak, sosial bərabərlik, radikal və zorakı narrativlərin və diskursların dəyişdirilməsi və s. daxildir.

Gürcüstan etnik və dini baxımdan çoxşaxəli bir ölkədir; ərazisinin 20 faizi Rusiya Federasiyası tərəfindən işğal olunub. Son 30 il ərzində siyasi və iqtisadi böhranlar, eləcə də qütbləşmə fərdi və ictimai həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Uzunmüddətli böhranlar və uzanan münaqişələr fonunda Gürcüstanda sülhün hansı konkret formada təzahür edə biləcəyini təsəvvür etmək belə çətin görünür. Lakin məhz bu böhran şəraitində və dəyişkən beynəlxalq mühitdə Gürcüstanın sülh ideyasına, eləcə də bu sülhə nail olmaq üçün aydın və transformativ baxışa sahib olması olduqca vacibdir.

Gürcüstanda təhlükəsizlik, azadlıq və sülh

Gürcüstanın rəsmi sənədləri və strategiyaları Gürcüstan üçün sülhün nə olduğunu açıq şəkildə müəyyənləşdirmir. Ekspertlər və analitiklər sülh və münaqişə barədə danışarkən tez-tez Rusiya–Gürcüstan müharibəsini xatırladırlar və ya işğal edilmiş ərazilərlə münasibətlərə toxunurlar, lakin əminliklə demək olar ki, Gürcüstanda sülhün üç qarşılıqlı bağlı və eyni zamanda mövcud olan komponenti var və bu hissələr bütövlükdə görülməlidir: birincisi — cəmiyyətin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və cəmiyyətin dayanıqlılığının gücləndirilməsi; ikincisi — abxazlar və oslarla birlikdə sülh içində münasibətlərin və yanaşı yaşama perspektivinin yaradılması; üçüncüsü — ölkə daxilində zorakı sosial münasibətlərin və bölünmənin aradan qaldırılması. Hər bir bu komponent ölkədə sülhə çatmaq üçün eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir.

Mövcud dəyişkən və qeyri-müəyyən beynəlxalq münasibətlər şəraitində Gürcüstan dövlət təhlükəsizliyi daha çox təzyiq və çağırışlarla üzləşir. Təhlükələrin təbiəti də çoxşaxəlidir və yalnız silahlı hücumla məhdudlaşmır. Məhz bu şərait Gürcüstanı təhlükəsizliyə kompleks və yenilikçi yanaşma tətbiq etməyə məcbur etməlidir. Dünyada çox az ölkə vətəndaşları üçün 100% təhlükəsizlik təmin edə bilir, lakin hamı bu göstəricini mümkün qədər artırmağa çalışır; Gürcüstan kimi kiçik ölkələrdə bu daxili dayanıqlılıq və möhkəm beynəlxalq alyanslarla əldə olunur.

Rusiyadan Gürcüstana doğru gələn təhlükələr çoxşaxəlidir. Bunlara işğal, sərhədləşdirmə (borderization) və bunlardan qaynaqlanan destabilləşmə daxildir; kəskin şəkildə önə çıxan başqa məsələ Rusiya tərəfindən həyata keçirilən informasiya və təsir əməliyyatlarıdır ki, onların nəticələri artıq hiss olunur: anti-Qərb əhval-ruhiyyələri artıb, millətçi-mühafizəkar qrupların fəaliyyəti və təsiri güclənir və əhalidə məyusluq, ümidsizlik və müdafiəsizlik hissi kök salmağa başlayıb.

Rusiya­-nın Ukraynaya müdaxiləsindən sonra Gürcüstan xarici və təhlükəsizlik siyasətini radikal şəkildə dəyişdi və hakimiyyətin addımları nəticəsində o, Qərb tərəfdaşlarından izolyasiya olunub, avrointeqrasiya prosesi dayandırılıb və ölkənin strateji müttəfiqləri qalmayıb. Yeni tərəfdaşlar — məsələn, Çin və ya Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri — Rusiyanın təsirini neytrallaşdıran və tarazlayan partnyorlar kimi çıxış edə bilməzlər. Bundan əlavə, avtoritar rejimlərlə strateji münasibətlərin qurulması Gürcüstanda da avtoritar idarəetmənin güclənməsinə, insan haqlarının kobud pozuntularına və azadlıqların məhdudlaşdırılmasına, iqtisadi bərabərsizliklərin dərinləşməsinə, Rusiyaya iqtisadi və enerji asılılığın artmasına və s. səbəb olub. Açıqdır ki, “Gürcü Arzusu” partiyasının siyasəti, hansı ki, o, bunu sülhün təminatı kimi təqdim edib, Gürcüstan üçün suverenliyin itirilməsi və inkişafın ləngiməsi kimi ağır nəticələrə gətirib çıxara bilər.

Vətəndaşların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Gürcüstanın əsas vəzifəsi Rusiyadan gələn təhlükə və işğal risklərinin azaldılması olmalıdır. Gürcüstanın Rusiya risklərinin təhlili, idarə edilməsi və azaldılması üçün hərtərəfli strategiyası və planı olmalıdır; bu plan Rusiya tərəfindən tammiqyaslı hərbi müdaxilənin qarşısının alınmasını; Rusiyaya iqtisadi asılılığın və iqtisadiyyatın müxtəlif sektorlarında rus kapitalının azaldılmasını; strateji obyektlərdə və informasiya texnologiyalarında rus təsirinin aradan qaldırılmasını; rus propagandası və rus idarəetmə tərzindən vətəndaşların qorunmasını və s. əhatə etməlidir. Bütün bunlar həm lazımi hazırlığa malik dövlət sektorunu, həm də vətəndaşların və sahibkarlığın hazırlığını və dayanıqlılığını tələb edir.

Gürcüstan üçün təhlükəsizlik yalnız mümkün təhlükədən və zərərli təsirdən səmərəli müdafiə demək deyil; həm də belə təsirin və ziyanın qarşısının alınması, nəzarət edilməsi və aradan qaldırılması bacarığını ifadə edir. Yəni təhlükəsizlik anlayışı təhlükəyə hazırlığı, yaranmış ziyanın dərhal aradan qaldırılmasını və normal vəziyyətə qayıtmağı əhatə edir. Bu cür yanaşmaya “ictimai təhlükəsizlik” deyilir və Skandinaviya ölkələrində geniş tətbiq olunur, Baltikyanı ölkələrdə də bu təcrübə qəbul edilir. İctimai təhlükəsizlik vətəndaşların təhlükəsizliyin qorunması və ziyanın aradan qaldırılmasında rolunun artmasını nəzərdə tutur — bu, mülki müdafiə, böhranlara sürətli reaksiya, informasiya davamlılığı və yerli özünüidarəetmələrin gücləndirilməsi kimi tədbirləri əhatə edə bilər.

Gəopolitik sarsıntılar zamanı kiçik dövlətlər üçün müəyyən balans siyasəti haqlı ola bilər, lakin güclü tərəfdaşlar və sıx alyanslar olmadan balans siyasətinin tətbiqi Gürcüstanı zəif vəziyyətə salar və suverenliyini, təhlükəsizliyini və regional mövqeyini daha da riskə atar. Ona görə də Gürcüstanın təhlükəsizliyi üçün ölkənin dərhal avrointeqrasiyaya qayıtması və Avropa tərəfdaşları ilə birlikdə Avropa təhlükəsizlik memarlığının yaradılmasında fəal iştirak etməsi vacibdir. Yeni nəfəs regional və ikitərəfli alyanslara, məsələn, Cənubi Qafqaz+Türkiyə formatına, Qara dəniz təhlükəsizliyi formatına, Baltik və Skandinaviya ölkələri ilə siyasi və təhlükəsizlik alyansına və s. verilməlidir.

Gürcüstan Avropa və Asiyanın kəsişməsində yerləşir ki, bu da ona nəqliyyat, ticarət və energetik tranzit sahələrində əhəmiyyətli potensial verir. Bu kontekstdə əlbəttə ki, Çin, Hindistan və digər regional güclərlə siyasi və iqtisadi ikitərəfli münasibətlərin olması Gürcüstanın milli maraqlarının və təhlükəsizliyinin müdafiəsinə xidmət edəcək.

(…)

Via - Heinrich Böll-Stiftung

J. Robert Oppenheimer 14 sentyabr 1960-cı ildə Kyoto, Yaponiyada Kyoto Universitetində mühazirələr oxuyur.

Onun arxasındakı yazı lövhəsi qabaqcıl riyazi tənliklərlə, inteqrallarla doludur. Diaqramlar kvant zərrəciklərinin davranışını izah edən Feynman diyaqramlarına işarədir.

Bu səhnə Oppenheimeri müharibə dövrünün Manhetten Layihəsinin rəhbəri kimi deyil, müharibədən sonrakı Yaponiyada tələbələrə və yaşıdlarına qabaqcıl fizikanı öyrədən şövqlü bir alim kimi göstərir. Bir sözlə “ironic”.

Atmosferdə olan karbon dioksidin miqdarının Yerin iqlim dəyişikliyi ilə nə əlaqəsi var?

Sizcə, niyə müasir dövrdə iqlim aktivistləri və bəzi siyasətçilər karbon dioksidin atmosferə ifrazının azaldılmasını tələb edirlər?

Yeni nəsil zərrəcik kollayderi (çarpışdırıcısı) Future Circular Collider, FCC layihəsi reallaşmaya bilər.

Avropa Nüvə Araşdırmaları Mərkəzi - CERN büdcəsinə ən çox (20%) maliyyə ayıran ölkə - Almaniya höküməti FCC ilə bağlı olaraq əlavə vəsait ayırmaq istəmir. Bununla da layihənin taleyi sual altına düşür. İlkin hesablamalara görə FCC layihəsi üçün 17 milyard dollar lazımdır.

Zərrəcik kollayderləri çox-çox qısa məsafələrdə baş verən fiziki prosesləri "görmək" üçün lazımdır. Qarşı-qarşıya hərəkət edən zərrəciklər toplusuna çox böyük sürət verərək onları müəyyən nöqtədə toqquşdururlar. Bu zaman sürət (enerji) nə qədər böyük olarsa, bir o qədər qısa məsafələri "görmək" mümkün olur.

Hal-hazırda dünyanın ən güclü və ən böyük "mikroskopu" olan LHC atomun ölçüsündən milyard dəfə kiçik məsafələrə "baxa" bilir.

Oruellist nə mənaya gəlir?

Oruellizm "oruellist" termini Corc Oruell təxəllüsü ilə tanınan britaniyalı yazıçı Erik Bleyerin şərəfinə qəbul edilmişdir. Onun ən məşhur əsəri olan “1984” romanı totalitar hökumətin idarəsi altında olan cəmiyyəti təsvir etdiyinə görə “oruellizm” sözü sadəcə olaraq avtoritar mənasında işlədilir. Lakin termindən bu şəkildə istifadə təkcə Oruellin mesajını tam şəkildə çatdırmaqda uğursuz olmur, onun xəbərdarlıq etməyə çalışdığı şeyi etmək təhlükəsinə girmək riskinə də səbəb olur. Oruell hər cür tiraniyanın əleyhinə idi, ömrünün çox hissəsini həm solçu, həm də sağçı antidemokratik qüvvələrə qarşı mübarizəyə sərf etmişdi. Lakin o, bu cür ideologiyaların necə çoxalması ilə də dərindən maraqlanırdı. Belə ki, onun ən dərin fikirlərindən biri dilin bizim düşüncələrimizin və mülahizələrimizin formalaşmasında oynadığı əhəmiyyəti haqqında idi.

"1984" romanındaki Okeaniya hökuməti öz xalqının hərəkətlərinə və danışıqlarına bəzi yollarla açıq şəkildə nəzarət edir. Onların hər bir hərəkəti və sözü izlənilir, dinlənilir və yoldan çıxanların başına gələcəklər təhlükəsi isə daima başlarının üzərindədir. Digər nəzarət formaları o qədər də açıq deyildir. Xalq tarixi faktlardan və Həqiqət Nazirliyinin hazırladığı statistik məlumatlardan ibarət davamlı təbliğat yağışına məruz qalır. Sülh Nazirliyi ordudur. Əmək düşərgələri "Əyləncə düşərgələri" adlanır. Siyasi məhbuslar Sevgi Nazirliyində saxlanılır və orada işgəncələrə məruz qalır. Bu qəsidli ironiya sözlərin mənasının göstərilməsi üçün deyil, onu çürütmək, istinad etdikləri fikirləri yox etmək üçün istifadə edilən ikilidanışıq nümunəsidir. Rejimin dil üzərində nəzarəti ingilis dilindən sözləri çıxardaraq, nüanslı və ya tənqidi düşüncəni təşviq edəcək kifayət qədər mürəkkəb sözləri olmayan qısaltmalar və sadə konkret isimlərin kobud şəkildəki məhdud toplusundan ibarət Yenidilin rəsmi dialektini yaradaraq daha da irəli gedir. Oruell bunun psixikaya təsirinə hipnotik koqnitiv dissonans vəziyyəti olan ikifikirlilik adlandırırdı, belə ki, şəxs hadisələri özünün qavrayacağı şəkildə deyil rəsmi şəkildə diktə edilmiş variantını qəbullanmağa məcburlanır və tamamilə Dövlətin reallıq tərifindən asılı vəziyyətdə qalırdı. Nəticə isə insanın hətta öz düşüncə prosesinin məxfiliyinin pozulduğu, insanın yuxuda danışaraq düşüncə cinayətində ittiham edilə bilməsinə, gündəlik tutmağın və ya sevgi münasibətində olmağın təxribatçı üsyan aktına bərabər tutulduğu bir dünyaya gətirib çıxardırdı.

Bu, yalnız totalitar rejimlərdə baş verə biləcək bir şey kimi səslənə bilər, lakin Oruell bizə bunun hətta demokratik cəmiyyətlərdə də baş verə biləcəyi potensialı barədə xəbərdarlıq edirdi. Buna görə də “avtoritar” təkbaşına “oruellist” mənasına gəlmir. "Siyasət və İngilis dili" adlı essesində o, vəhşilikləri evfemizmlərə və bükülmüş cümlə strukturlarına basdırmaqla məqbul göstərmək üsullarından bəhs edirdi. Ancaq dildən daha sadə sui-istifadə belə, düşüncə tərzimizə təsir edə bilər. Gündəlik reklamlarda gördüyünüz və eşitdiyiniz sözlər sizi cəlb etmək və davranışlarınıza təsir etmək üçün hazırlanmışdır, eləcə də bəzi məsələlərə nüanslı görüşlərini nadir hallarda təqdim edən siyasi kampaniyaların qıssa çıxışları və danışıq mövzuları da onun kimi. Medya xəbərlərindən öyrənilən və ya internetdən kopyalanan hazır ifadələri və cavabları istifadə etməyimiz dərindən düşünməkdən və ya fərziyyələrinizi şübhə altına almaqdan xilas olmağı asanlaşdırır.

Odur ki, kiminsə oruellizm “oruellist” sözünü işlətdiyini eşidəndə diqqətli olmaq lazımdır. Əgər onlar dilin aldadıcı və manipulyativ istifadəsindən danışırlarsa, doğru istiqamətdədirlər. Kütləvi nəzarətdən və müdaxiləçi hökumətdən danışırlarsa, avtoritar bir şeyi təsvir edirlər, lakin bunun oruellist olması dəqiq deyildir. Əgər hər bəyənmədikləri bir fikir üçün bu sözü çoxməqsədli şəkildə istifadə edirlərsə, mümkündür ki, onların bəyanatları tənqid etdikləri hər şeydən daha çox oruellist olsun.

Sözlər düşüncə formalaşdırmaq gücünə malikdir. Dil siyasətin valyutasıdır, cəmiyyətin əsasını ən ümumi, gündəlik qarşılıqlı əlaqələrdən tutmuş ən yüksək ideallara qədər təşkil edir. Oruell bizi dilimizi qorumağa çağırırdı, belə ki, aydın düşünmək və ünsiyyət qura bilmək bacarığmız müharibənin sülh, azadlığın köləlik olduğu bir dünya ilə aramızda dayanan şeydir.

TED-ed

CERN (Avropa Nüvə Tədqiqatları Mərkəzi) yeni zərrəcik çarpışdırıcısı tikmək arzusundadır. Daha böyük və daha yüksək enerjili bir kolayder fundamental fizika ilə məşğul olan əksər nəzəri fizikin xəyalıdır. Çünki, bu adamlar ömürlərini tamamilə hipotetik zərrəciklər, hipotetik əlavə fəza ölçüləri, abstrakt nəzəriyyə və modellərə həsr ediblər. Nəhayət bilmək istəyirlər ki, ideyaları reallığa nə qədər yaxındır, təbiətlə nə dərəcədə uyğunlaşır.

Yeni "The Future Circular Collider" layihəsi hələ təsdiq olunmalıdır. Kolayderin 91 km uzunluqlu çevrə boyunca, yerin 200 metr dərinliyində tikilməsi planlaşdırılır. Ümumi xərcin 20 milyard dollar olacağı gözlənilir. Bəzi ekspertlər layihə əleyhinə tənqidi fikir səsləndirirlər. Bu qədər məbləğin daha önəmli qlobal problemlərin həllinə, misal üçün, iqlim böhranına yönləndirilməsini daha məqsədəuyğun hesab edirlər.

Əgər layihə baş tutarsa ilkin mərhələdə daha yüngül və çarpışmadan sonra daha təmiz data verən elektron-pozitron kolayderi qurulacaq. 2040-cı ildən etibarən elektron və pozitron dəstələri 350 GeV enerjidə toqquşdurulacaq. İkinci mərhələdə isə elektron-pozitrondan ağır proton-antiproton dəstələri 100 TeV enerjiyə qədər sürətləndiriləcək. İkinci eksperiment yalnız 2070-ci ildən etibarən data verə biləcək.

Çox yüksək enerjili belə təcrübələri aparmaqda məqsəd:
1. Kainatda ümumi maddənin 85% təşkil edən Qaranlıq Maddənin mikroskopik quruluşunu öyrənmək,
2. neytrino kütləsinin mənşəyinə aydınlıq gətirmək və
3. Kainatda maddənin anti-maddədən miqdarca çox olmasının səbəblərini aydınlaşdırmaqdır.

Yuxarıdakı suallara cavab vermək üçün 2012-ci ildə yenə də CERN-nin LHC təcrübəsində kəşf olunan Hiqqs zərrəciyi və Zəif qarşılıqlı təsirin daşıyıcı zərrəcikləri olan W, Z bozonların xassələrini daha yaxşı öyrənməyə ehtiyac var. Eyni zamanda, kəşf oluna biləcək yeni zərrəcik(lər) də həmin məsələlərə aydınlıq gətirə bilər.

P.S. bu təcrübələr haqqında 2013-cü ildə maraqlı bir sənədli film də çəkilib. Adı "Particle Fever"-dir. İngilis dilində çəkilib. Filmdə gürcü fizik Qia Dvali də epizodik olaraq çəkilib. Filmin YouTube linkini şərh bölməsinə yerləşdiririk.

Nəzəri fizikada elementar (təməl) zərrəcik bütün fəzanı dolduran bir sahənin titrəməsi və ya həyəcanlanması (perturbation) nəticəsində ortaya çıxan kiçik dalğalar, ləpələr kimi təsvir edilir. Başqa sözlə, təbiətdə müşahidə etdiyimiz elektron, pozitron, foton və s. kimi zərrəciklər fundamental hesab edilmir. Çünki, sahələrdən törəyirlər.

Sahələri ən təməl varlıq kimi götürəndə isə zərrəcikdən əlavə olaraq yenə də sahələrdən təşkil tapan müəyyən ölçülü başqa fiziki obyektlərin mövcudluğu nəzəri olaraq qaçınılmaz olur. Belə abstrakt obyektlər təkcə nöqtəvari deyil, daha geniş məkanı əhatə edə bilirlər.

Bu obyektlərə misal olaraq "Domain Wall", "String", "Monopole"-u göstərmək olar. Tənliklərin həlli olan bu abstrakt nəsnələr müəyyən simmetriyaların sınması (pozulması) nəticəsində ortaya çıxır.

Özlərində çox böyük enerji daşıyırlar. Fəzada sahənin içində t**a, ada kimi üzürlər. Müasir nəzəri fizikaya görə Kainat təkamülünün erkən dövründə belə obyektlər yaranmalı idi. Ancaq müşahidələr hələ buna işarə edəcək bir şey tapmayıb. Fiziklər düşünürlər ki, çox zəif qravitasiya dalğaları vasitəsilə belə obyektləri kəşf etmək mümkündür.

Kvant Optikası üzrə Maks Plank İnstitutu (Garching-Münxen) alimləri 4 atomlu molekullardan ibarət "qazın" temperaturunu rekord aşağı həddə qədər endirə biliblər.

İki Natrium və iki Kalium atomundan ibarət 1100 molekulu mütləq sıfır temperatura çox yaxın, 1 dərəcənin 134 milyardda bir hissəsinə qədər endirə biliblər.

Bu zamana qədər belə mürəkkəb molekulu bu qədər aşağı temperatura qədər endirmək mümkün deyildi. Tək atomlar toplusunun temperaturunu aşağı düşürmək isə nisbətən asandır.

Təcrübədə öncə daha sadə, bir Natrium və bir Kalium atomlarından ibarət ikiatomlu molekulların temperaturu aşağı salınıb. Sonra isə bu ikiatomlu molekullar bir-birilə birləşdirilib.

Birləşdirmə prosesi "mikrodalğa sahəsi" üsulu ilə elə aparılıb ki, birləşmə zamanı molekullar hərəkət əldə etməsin, yəni temperatur yüksəlməsin.

Belə təcrübələrin önəmi onunla bağlıdır ki, yavaş hərəkət edən molekulları (aşağı temperaturlu) kontrol və idarə etmək daha asandır. Eyni zamanda yavaş molekullar arasında gedən mürəkkəb kimyəvi reaksiyaları daha yaxından müşahidə etmək mümkün olur.

[Mənbə: NewScientist]

**Qeyd: temperatur atom və molekulların hərəkət sürəti ilə bağlı olan anlayışdır.

[Misal üçün, havanın və ya suyun isti olması onunla bağlıdır ki, hava və ya su molekulları daha sürətlə xaotik hərəkət edir. Soyuq olanda isə molekullar əksinə daha yavaş hərəkət edir. Mütləq sıfır temperatur, yəni -273.15°C isə molekulların hərəkətinin tamamilə dayanması halıdır. Bu isə kvant fizikası qanunlarına görə mümkün deyil. Başqa sözlə, -273.15°C kiçik temperatur yoxdur.]