Neuro - /ნეირო/ფსიქოლოგია და ყოველდღიურობა

როგორ დავეხმაროთ ჩვენს შვილს ძლიერ ემოციებთან გამკლავებაში

როგორც ცნობილია ჩვენი ტვინი ორი ნახევარსფეროსგან შედგება, მარჯვენა ნახევარსფერო პასუხისმგებელია ჩვენს ემოციებზე, იგი უფრო მეტად არის დაკავშირებული ჩვენს სხეულთან, აღიქვამს და რეაგირებს სხეულიდან მიწოდებულ სიგნალებზე, ველოსიპედით მივდიოდით და დავეცით, ქუჩაში დიდმა ძაღლმა დაგვიყეფა და შეგვეშინდა, საყვარელი ნივთი გაგვიტყდა და გავბრაზდით, ან იმედგაცრუება დაგვეუფლა და ა.შ. ეს ყველაფერი გადამუშავდება და მათზე შესაბამისი ემოცია წარმოიქმნება ჩვენი ტვინის მარჯვენა ნახევარსფეროში. ამისგან განსხვავებით მარცხენა ნახევარსფერო პასუხისმგებელია ლოგიკურ აზროვნებაზე, მოვლენებს შორის ლოგიკური კავშირების პოვნასა და მათ სიტყვებად, წინადადებებად ჩამოყალიბებაზე (მარჯვენა ნახევარსფერო შეიგრძნობს და ემოციით პასუხობს, მარცხენა ნახევარსფერო გაიაზრებს და აზრებად აყალიბებს შესაბამის მოვლენას). ხშირად გვსმენია, ან ჩვენ თვითონაც გამოგვიყენებია შემდეგი წინადადება: „ცივი გონებით განსაჯე“, ცივი გონებით განსჯა ეს არის მარცხენა ნახევარსფეროს ფუნქცია.
იმისთვის რომ ჩვენს შვილებს დავეხმაროთ ემოციებთან გამკლავებაში, მათ უნდა ვასწავლოთ ტვინის მარჯვენა და მარცხენა სფეროების ინტეგრირებულად მუშაობა, ამისთვის რა შეგვიძლია გავაკეთოთ ჩვენ? ჩვენი ამოცანაა, როდესაც ბავშვი ტირის, ბრაზობს, შეშინებულია თუ ა.შ. პირველ რიგში მასთან ემოციური კავშირი დავამყაროთ, დავუყვავოთ, ვუთხრათ რომ მისი გვესმის, ჩავეხუტოთ, მოვეფეროთ (ანუ მისი ტვინის მარჯვენა ნახევარსფეროს რეაქციებს, ჩვენი ტვინის მარჯვენა ნახევავრსფეროს ემპათიის უნარით ვუპასუხოთ, რომ შედგეს სრულყოფილი კავშირი) და შემდეგ კი დავინტერესდეთ რა მოხდა. იმ შემთხვევაში თუ კონკრეტული მოვლენა ბავშვზე ძლიერ ემოციურ გავლენას მოახდენს და ეს მის შემდგომ ქცევებში გამოიხატება, მაგალითად ველოსიპედით სეირნობისას წაიქცა და ამის შემდეგ ველოსიპედზე აღარ ჯდება, იმიტომ რომ ეშინია კიდევ არ წაიქცეს, საუკეთესო დახმარება ამ შემთხვევაში იქნება რომ მას მოვაყოლოთ რა მოხდა. დავეხმაროთ მოვლენის სრულ აღდგენაში. მთავარი მთხრობელი უნდა იყოს ბავშვი, მაგრამ ჩვენ ვეხმარებით რომ სრული სურათი აღიდგინოს და დავეხმაროთ თვითონ გაიაზროს რა მოხდა. მაგალითად ველოსიპედით სეირნობისას შემთხვევით ორმოს გადაუარა, რომელიც ვერ დაინახა და ამიტომ წაიქცა, (ანუ ველოსიპედზე კი არ უნდა თქვას უარი, არამედ უნდა დააკვირდეს რომ ორმოს არ გადაუაროს). კონკრეტული ამბის თხრობისას ბავშვის ტვინის მარცხენა ნახევარსფერო იწყებს მუშაობას და მოვლენის ლოგიკურ მიზეზ-შედეგობრივ ჯაჭვს აწყობს, რის შედეგადაც გაუაზრებელი ემოციური შიში ადგილს უთმობს მოვლენის ლოგიკურ გააზრებას და შესაბამისად ბავშვს იცავს ტრამვული გამოცდილებბის შემდგომი არაპროგნოზირებადი შედეგებისგან.
უფროსები ხშირად ვამბობთ რომ ბავშვი ერთსა და იმავე ამბავზე ლაპარაკობს და ეს გვაშფოთებს, ვცდილობთ რომ ყურადღება სხვა რამეზე გადავატანინოთ. სინამდვილეში თუ ბავშვის დახმარება ნამდვილად გვინდა, მას უნდა დავეხმაროთ იმდენჯერ მოყვეს კონკრეტული მოვლენა, სანამ სრულად არ გაიაზრებს და შიშს არ გადალახავს. ვინაიდან რაც უფრო პატარაა ბავშვის ასაკი, მით ნაკლებად არის მისი ტვინის მარცხენა ნახევარსფერო განვითარებული, განმეორებითობა მას გააზრების სწავლაშიც ეხმარება და ტვინის მარჯვენა და მარცხენა ნახევარსფეროს ინტეგრირებაშიც.

მკვლევარები ამბობენ რომ ჩვენი ტვინი ფიქრის და აზროვნების ორ განსხვავებულ მოდელს იყენებს, მათ შეიძლება ვუწოდოთ: ფოკუსირებული და დიფუზიური (გაფანტული, მოცულობითი). აზროვნების ფოკუსირებული მოდელი, ეს არის როცა წინასწარი განზრახვით რომელიმე კონკრეტულ საკითხზე ვფიქრობთ და ვცდილობთ მის გაგებას, შესწავლას. რაც შეეხება აზროვნების დიფუზიურ მოდელს, ეს დაახლოებით არის ისეთი მდგომარეობა როცა დასვენების, რელაქსაციის დროს, კონკრეტულ საკითხზე დავიწყებთ ფიქრს და შემდეგ ეს ფიქრები უამრავ სხვადასხვა თემას შეეხება, ლოგიკური თუ არალოგიკური კავშირები გაებმება მათ შორის. ჩვენი ტვინი დიფუზიური ფიქრის მოდელს მიმართავს, მაგ: ავტობუსით მგზავრობისას, ბუნებაში სეირნობისას, შხაპის მიღებისას და ა.შ. ამ დროს ტვინში მიმდინარე პროცესების შედეგად, აზროვნების სპექტრი ფართოვდება და საკითხს უყურებ სხვადასხვა კუთხიდან, შესაძლებელი ხდება ფართო მთლიანი სურათის დანახვა და ბევრი ისეთი მნიშვნელოვანი აზრი მოდის თავში რაზეც აქამდე არ გვიფიქრია; მაგრამ როგორც ნეირომეცნიერები გვეუბნებიან, დროის კონკრეტულ მომენტში ჩვენს ტვინს არ შეუძლია ერთდროულად მიმართოს აზროვნების ორივე მოდელს, ანუ ჩვენი ტვინი კონკრეტულ მომენტში აზროვნებს ან დიფუზიური ან ფოკუსირებული მოდელით.
სპეციალისტები ამბობენ რომ უკეთესად რომ შევძლოთ რაიმეს დასწავლა, კონკრეტულ საკითხზე გამოსავლის პოვნა და საერთოდ ჩვენმა ტვინმა რომ უკეთესი გადაწყვეტები იპოვოს, და უფრო პროდუქტიულები ვიყოთ, ჩვენ უნდა ვისწავლოთ ტვინის მარტივად გადართვა გადმორთვა დიფუზიური აზროვნების მოდელიდან ფოკუსირებულ მოდელზე და პირიქით.
შევხედოთ ადამიანის ტვინს, ჩვენი ტვინი დაახლოებით 1.4 კგ-ს იწონის, მაგრამ წონასთან შედარებით მოიხმარს 10-ჯერ მეტ ენერგიას ვიდრე მთელი ჩვენი დანარჩენი სხეული, (ძვირად შესანახი ორგანოა☺ ) ტვინი ყველაზე რთული და კომპლექსური მოწყობილობაა ჩვენთვის ცნობილ სამყაროში, ყველა ჩვენი ფიქრი, იმედები, შიშები, ყველაფერი რაც ვიცით და რაზეც ვფიქრობთ არის ჩვენს ტვინში არსებულ ნეირონებში.
ჩვენ ხშირად ვამაყობთ ჩვენი შესაძლებლობებით ჭადრაკსა თუ მათემატიკაში, მაგრამ მათი შესწავლისთვის დიდი შრომა და წლები გვჭირდება, მიუხედავად ჩადებული შრომისა, თანამედროვე კომპიუტერები და გამოთვლითი სისტემები მაინც ბევრად გვჯობია ამ საკითხში. ახლა შევხედოთ მეორე მხარეს, თავში არასოდეს მოგვივა ვიამაყოთ იმით რაც ძალიან კარგად გამოგვდის მაგალითად: რომ შეგვიძლია დავინახოთ გარშემო არსებული სამყარო, გვესმის ბგერები, შეგვიძლია სირბილი და ა.შ. აღმოჩნდა რომ ჩვენი ეს შესაძლებლობები გაცილებით კომპლექსური საკითხებია და მსოფლიოში არსებულ ყველაზე სწრაფ და საუკეთესო კომპიუტერის შესაძლებლობებსაც სცდება. ეს ნიშნავს რომ ჩვენმა ცნობიერმა ნაწილმა არ იცის როგორ მუშაობს ჩვენი ტვინი, ჩვენი სხეულის ამ უმნიშვნელოვანესი ორგანოს ფორმირება მოხდა ისე რომ გარესამყაროში ორიენტირება მარტივად შევძლოთ და ყველაზე რთულ ოპერაციებს ისე აკეთებს რომ ცნობიერში მისი გააზრება ვერ ხდება. და არც გვჭირდება ამის ცოდნა იმისთვის რომ ბიოლოგიურად გადავრჩეთ, შესაბამისად მათზე პასუხისმგებლობა არაცნობიერს აქვს არებული, ფსიქოლოგები რომლებიც არაცნობიერს სწავლობენ აღმოაჩინეს რომ ის ასევე უზარმაზარ გავლენას ახდენს ჩვენი აზროვნების პროცესზე, მეხსიერებაზე, ემოციებსა თუ მოტივაციაზე.

*როგორ მუშაობს ჩვენი ნერვული სისტემა.*

ამ პოსტში ჩვენ ვისაუბრებთ ნერვული სისტემის შემადგენელი ნაწილების შესახებ. შესაძლოა ცოტა მოსაწყენად ჟღერს, მაგრამ სწორედ ეს ნაწილები ერთიანობაში ქმნის ყველაფერს, მთელს ჩვენს ცხოვრებისეულ გამოცდილებას, ჩვენს ფიქრებს, ჩვენს გრძნობებს, ჩვენს წარმოსახვას და ჩვენს მიღწევებს დაბადების მომენტიდან, ცხოვრების ბოლომდე.
ნერვული სისტემის შემადგენელი ნაწილებია ტვინი, ხერხემალი და ყველა ის მაკავშირებელი (ნერვი), რომლებიც აკავშირებს ტვინს ხერხემალთან და ყველა ორგანოსთან, ითად ინჟინერია, რელიგია, სამხედრო სტრატეგია, ფილოსოფია და სხვ. მოკლედ ნერვული სისტემის შემადგენელი ნაწილები ერთიანობაში განსაზღვრავს:-ვინ ვართ ჩვენ!
ნერვული სისტემის შემადგენელი ნაწილებია ტვინი, ხერხემალი და ყველა ის მაკავშირებელი (ნერვი), რომლებიც აკავშირებს ტვინს ხერხემალთან და ყველა ორგანოსთან, ასევე, პირიქით ორგანოებს ხერხემალთან და ტვინთან.
რომ დავფიქრდეთ თუ როგორ მუშაობს ჩვენი სხეული ყოველ წუთს და წამს, დაბადების მომენტიდან, უკანასკნელ ამოსუნთქვამდე, ყველაფერი რაზეც ვფიქრობთ, რაც გვახსოვს, რას ვგრძნობთ და რასაც წარმოვიდგენთ, არის ინფორმაციის დაუსრულებლად გადაცემა, ტვინი და ხერხემლიდან, ორგანოებისკენ და ორგანოებიდან უკან, ხერხემლისა და ტვინისკენ. მათ შორის ინფორმაციის მიმოქცევა ისე ხდება რომ შეუძლებელია თქვა, სად იწყება ან სად მთავრდება. თითქოს არც დასაწყისი აქვს და არც
დასასრული. ნერვული სისტემის ასეთი სტრუქტურის გამოა რომ მაგალითად ჩვენს ორგანიზმში განლაგებულ იმუნურ უჯრედებს შეუძლიათ გამოყონ ინფექციის მკვლელი იმუნური უჯრედები და გაანადგურონ კონკრეტული ინფექცია, რომელიც ჩვენს ორგანიზმში შემოიჭრა. ბევრი ადამიანი ფიქრობს რომ ეს არის ჩვენი იმუნური სისტემის ფუნქცია, მაგრამ სინამდვილეში სწორედ ჩვენი ნერვული სისტმა ეუბნება ჩვენს ორგანოებს, მაგალითად ელენთას, რომ გამოიმუშაოს მკვლელი უჯრედები, ორგანიზმში შემოჭრილი ბაქტერიების თუ ვირუსების საწინააღმდეგოდ და გაანადგუროს ისინი. როცა მუცელი გვტკივა, რა თქმა უნდა ჩვენ ამ ტკივილს მუცლის მიდამოებში ვგრძნობთ, მაგრამ სინამდვილეში სწორედ ნერვული სისტემის არსებობის გამო ვგრძნობთ ტკივილს, რომელიც გვატყობინებს რომ რაღაც ვერ არის რიგზე, ტკივილი ზოგადად ნერვული
სისტემის მახასიათებელია, (ნერვული სისტემის გარეშე ტკივილს ვერ ვიგრძნობთ). ასე რომ როცა ჩვენს გამოცდილებას ვაანალიზებთ, ან როცა ვიწყებთ ფიქრს რაიმეს შეცვლაზე ჩვენსავე თავში, პირველ რიგში სწორედ ნერვულ სისტემაზე ფიქრით უნდა დავიწყოთ.
სამართლიანი იქნება თუ ვიტყვით, რომ ნერვული სისტემა მართავს
ყველა სხვა ბიოლოგიურ სისტემას ჩვენს ორგანიზმში და თავის მხრივ, დანარჩენი ბიოლოგიური სისტემები, გავლენას ახდენენ ნერვულ სისტემაზე.
რადგან ვსაუბრობთ ნერვულ სისტემაზე, მოდი უკეთ განვსაზღვროთ რა არის იგი, მეცხრამეტე-მეოცე სუკუნის მიჯნაზე ორმა სხვადასხვა მეცნიერმა, ესპანელმა რამონ ი კახალმა და იტალიელმა კამილო გოლჯიმ, სხვადასხვა დროს, ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად აღმოაჩინეს რომ ნერვიულ უჯრედებს შორის კავშირი არ იყო უწყვეტი და რომ ჩვენი ორგანიზმი მილიონობით ნერვული უჯრედისგან, ანუ ნეირონებისგან შედგება, ეს ნეირონები ერთმანეთს არ ეხებიან, ისინი ერთმანეთისგან უმცირესი სივრცეებითაა დაშორებული, ეს სივრცეები სინაფსების სახელითაა ცნობილი. სინაფსების საშუალებით გადაეცემა (გადაისროლება) ინფორმაცია ერთი ნეირონიდან მეორეში,
შემდეგ მომდევო ნეირონი აღიქვამს ამ ინფორმაციას, გაატარებს მთელ სიგრძეზე და სინაფსის საშუალებით ისევ გადასცემს შემდეგ ნეირონს, და ასე დაუსრულებლად.
თითქოს ერთი დიდი ელექტრო მოწყობილობაა. რომ დავფიქრდეთ როგორ მუშაობს ჩვენი ორგანიზმი, როგორ ვფიქრობთ, როგორ ვაზროვნებთ, მივხვდებით რომ ეს ძალიან გავს ელექტრო-ენერგიის მიწოდებას. ფაქტიურად ჩვენ, ჩვენი აზრები, ჩვენი ფიქრები, ყველაფერი ეს არის ჩვენს ნეირონებში ელექტროობის მიმოქცევა, და ამაში მისტიური არაფერია, ჩვენი ორგანიზმი ასე მუშაობს. იმის მიხედვით თუ რომელი ნერვული უჯრედია გააქტიურებული კონკრეტულ მომენტში, ჩვენ შეგვიძლია
ვამოძრაოთ შესაბამისი ორგანო, მაგალითად ავწიოთ ხელი, გადავდგათ ნაბიჯი, დავინახოთ რაღაც და აღვიქვათ რომ ის არის წითელი, ან მწვანე, ყველაფერი იმაზეა დამოკიდებული თუ რომელი ნეირონია ელექტრონულად აქტიური კონკრეტულ მომენტში. წითელი ან მწვანე ფერის აღქმის მაგალითი განსაკუთრებით საინტერესოა,
როგორც წესი ჩვენ ვთვლით რომ სამყარო ისეთია როგორადაც ჩვენ აღვიქვამთ, სინამდვილეში თუ როგორ აღვიქვამთ სამყაროს დამოკიდებულია იმაზე თუ რა ხდება ჩვენში.

რას აკეთებთ, როცა რაღაცაში გაიჭედეთ და წარმოდგენა არ გაქვთ რა უნდა ქნათ?
ზომბებისთვის(საშინელებათა ფილმებიდან) ეს ძალიან მარტივია: მათ უბრალოდ შეუძლიათ კედელთან დადგნენ და დაუსრულებლად ურტყან კედელს თავი. :)
ადამიანისთვის ასე მარტივად არ დგას საკითხი, მაგრამ როცა იცი როგორ მუშაობს შენი ტვინი, მაშინ ყველაფერი იცვლება, უფრო მარტივი ხდება გამოწვევების მიღება და ახალი ინფორმაციის ათვისება. შესაბამისად, სწავლის (და დასწავლის) პროცესიც შეგიძლია უფრო საინტერესო და სასიამოვნო გახადო.

(ბარბარა ოკლი)