07/09/2025
დიდი ხანია მინდოდა ღირებულებებზე დამეწერა. ამოუწურავი თემაა და არ ვიცოდი როგორ ჩამეტია ერთ პოსტში სხვადასხვა რაკურსი.
მაგრამ ბოლო პერიოდში ეს საკითხი განსაკუთრებულად აქტუალური გახდა, რადგან საქართველოში მიმდინარე პოლიტიკურმა პროცესებმა ურთიერთობების საკმაოდ მძიმე კრიზისი გამოიწვიეს - ახლობლებს, მეგობრებს და ოჯახის წევრებს შორისაც კი. ამიტომ გადავწყვიტე მოკლე მიმოხილვა მაინც გავაკეთო. მგონი კარგი იქნება, თუ ზოგიერთ საკითხზე დავფიქრდებით.
• სწორი ვისთვის?
ბევრი ნაცნობისგან მომისმენია ამაყად გამოყენებული ფრაზა „სწორი ღირებულებები“. მაგალითად „აი მე სწორი ღირებულებებით ვცხოვრობ“ „მე სწორი ღირებულებების თანამშრომლები მყავს“, „არასწორი ღირებულებების ადამიანების არ მესმის“ და ა.შ.
მოდით ვნახოთ, რას ამბობენ მეცნიერები - ფსიქოლოგები, ანთროპოლოგები, რომელთაც ათწლეულები მიუძღვნეს ღირებულებების კვლევებს - არსებობს თუ არა მათი აზრით სწორი და არასწორი ღირებულებები. პირდაპირ გეტყვით - არა.
სოციალური მეცნიერების თვალსაზრისით - სწორი და არასწორი ღირებულებები უბრალოდ არ არსებობს. არანაირი თეორია, არანაირი ემპირიული მონაცემი, არანაირი მიმდინარეობა, არ არსებობს მეცნიერი, რომელიც ღირებულებების სწორად და არასწორად მიიჩნევდეს. მათთვის ღირებულებები ინდივიდის და კულტურების პრიორიტეტებია, რომელიც იცვლება და ვითარდება დროის და კონტექსტის მიხედვით.
სწორი/არასწორი კატეგორიებით არ ხელმძღვანელობს არც შვარცის ღირებულებების თეორია, არც ბარეტის ღირებულებითი სისტემა და არც გრეივსის სპირალური დინამიკა. ამ მოდელებში საუბარია ღირებულებების განვითარების სპექტრზე, მაგრამ ყველა მეცნიერი ხაზგასმით აღნიშავს, რომ ამ სპექტრის არცერთი ღირებულებითი სისტემა არ შეიძლება ჩაითვალოს რომელიმეზე უკეთესად ან უარესად.
ფსიქოლოგიურ ლიტერატურაში 120-მდე ღირებულებაა ჩამოთვლილი, და ყველა მათგანი „სწორია“. ღირებულება არის ის რაც პირადად შენთვის არის მნიშვნელოვანი და ღირებული - ვკითხულობთ განმარტებით ლექსიკონში - და რის მისაღებადაც მზად ხარ რაიმე ქმედება განახორციელო, ან პირიქით, მისთვის რაიმე დათმო. ეს არის შენი კომპასი, შენი მორალური ორიენტირი და შენი პრიორიტეტი.
რამდენიმე წლის წინ ერთ-ერთ საერთაშორისო სასწავლო პროგრამაში ვმონაწილეობდი. სამუშაოს ფარგლებში ჩვენმა იტალიელმა მენტორებმა გვთხოვეს 100 ღირებულებიდან მხოლოდ 9 ამოგვერჩია - ის 9, რომელიც ჩვენთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო. ეს დავალება საკმაოდ დიდი გამოწვევა აღმოჩნდა - როგორ უნდა წაშალო ავთენტურობა და აირჩიო ოჯახი? როგორ წაშალო სიშვიდე და აირჩიო სიყვარული? როგორ უნდა არჩიო მეგობრობა სამართლიანობის სანაცვლოდ? გაგვიჭირდა, მაგრამ როგორღაც ამოვარჩიეთ.
მოგვიანებით მენტორებმა აგვიხსნეს რატომ „გვაწვალეს“ ამდენი და რა იყო ამ სავარჯიშოს მიზანი: ის, რომ ცხოვრება მუდმივად გვაიძულებს, გავაკეთოთ არჩევანი. ყველაფერი ერთნაირად პრიორიტეტული ვერ იქნება, დგება მომენტი, როდესაც უნდა გადაწყვიტო, მეგობრობა უფრო მნიშნელოვანია თუ გართობა, მიღწევა თუ დახმარება, სიყვარული თუ სამართლიანობა. უბრალოდ ასეთია ცხოვრება, და ყველა საკუთარ თავში გაცნობიერებულმა ადამიანმა უნდა იცოდეს - რა არის მისთვის მთავარი.
რაოდენობის მიუხედავად, მეცნიერებმა მოახერხეს ღირებულებების კატეგორიზაცია - გარდა სულიერი და მატერიალური ღირებულებებისა, არსებობს ფუნდამენტური და სიტუაციური ღირებულებები (მაგალითად, ზოგადად, ადამიანისთვის შეიძლება განათლება იყოს ღირებულება, მაგრამ რაიმე კონკრეტულ სიტუაციაში მისთვის მშვიდობა უფრო ღირებული გახდეს), არსებობს ტერმინალური და ინსტრუმენტალური ღირებულებები (მაგალითად ადამიანის ტერმინალური ღირებულება შეიძლება იყოს ოჯახის კეთილდღეობა და ინსტრუმენტალური ღირებულება - ანუ მიღწევის გზა - პატიოსნება).
ასევე გამოყოფენ სხვადასხვა ღირებულებით სისტემებს. მაგალითად ტრადიციულ-რელიგიური სისტემები (ქრისტეანული, იუდაისტური, ბუდისტური და ა.შ.) და სეკულარული სისტემები, რომელშიც თავის მხრივ შედიან ეროვნულ-კონსტიტუციური ღირებულებები (აშშ-ს, საფრანგეთის), ფილოსოფიურ-პოლიტიკური ღირებულებები (ლიბერალიზმი, კონსერვატიზმი, სოციალიზმი, ავტორიტარიზმი) და ცალკეული გაერთიანებების/ორგანიზაციების სამართლებრივი ღირებულებები, მაგ. ადამიანის უფლებათა დეკლარაცია, გაეროს, ევროკავშირის ღირებულებები და სხვა.
ღირებულებით სისტემას აღზრდის პროცესში ბავშვი ოჯახიდან, პედაგოგებიდან და სოციუმიდან სრულიად გაუცნობიერებლად ითვისებს და აქცევს ცხოვრების გზამკვლევად. თუმცა მოგვიანებით, ადამიანი ცხოვრების მანძილზე რამდენიმე ეგზისტენციალური კრიზისის პერიოდს გაივლის, რის შედეგადაც მან შეიძლება გადააფასოს მისი ღირებულებები და მისი ორიენტირი სულ სხვა სისტემა გახდეს.
ერთი სიტყვით, მეცნიერება ღირებულებითი რელატივიზმის პოზიციაზეა და ამ პერსპექტივიდან მიიჩნევს, რომ ნებისმიერი ღირებულება პოზიტიურია, სუბიექტურია და ცვალებადია სხვადასხვა ისტორიულ თუ კულტურულ კონტექსტში.
• და რელიგია რას ამბობს?
რელიგია არ ეწინააღმდეგება ღირებულებების მეცნიერულ დახარისხებას. უბრალოდ ის ღირებულებითი აბსოლუტიზმის პოზიციაზეა, ანუ ღირებულებებს სწორი-არასწორის კატეგორიაში განიხილავს. მაგალითად ქრისტეანულ რელიგიაში - სიყვარული, თანაგრძნობა, პატიება, თავმდაბლობა - აბსოლუტურად სწორად მიიჩნევა და ეს უცვლელია დროში და კულტურაში. ასევე ქრისტეანობაში არსებობს თავისებური იერარქია - სულიერი ღირებულებები უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე მატერიალური, ინსტრუმენტალური ღირებულებები კი მხოლოდ მაშინ მიიჩნევა სწორად, თუ ისინი ემსახურება აბსოლუტურ ღირებულებებს.
ზოგადად, ნებისმიერი რელიგიური ინსტიტუტი თავის ღირებულებებს ღვთისგან მოცემულ ჭეშმარიტებებად მიიჩნევს და შესაბამისად მათ საკრალური ხასიათი და ნორმატიული ძალა აქვთ. საინტერესოა, რომ იგივე პოზიციებს ზოგიერთი ფილოსოფიური დოქტრინაც იზიარებს - მაგალითად, მარადიულ და აბსოლუტურ ღირებულებებს აღიარებდნენ პლატონი, არისტოტელე და კანტი.
• ალბათ სეკულარული ღირებულებითი სისტემები მეცნირულ პოზიციაზე არიან
პარადოქსია, მაგრამ არც ისე ერთმნიშვნელოვნად.
ერთი მხრივ, გაერთიანებების ღირებულებითი სისტემები ადამიანურ კონსენსუსზეა აგებული და თითქოს რელატივისტურია (რადგან შეთანხმება ქვეყნებს შორის არის, და არა ღვთიური გამოცხადების საფუძველზე); მაგრამ მეორე მხრივ, ისინი საკუთარ ღირებულებებს წარმოაჩენენ როგორც სრულ ჭეშმარიტებას, რომელიც ყველასთვის სავალდებულოა. მაგალითად, გაერო ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციით აცხადებს, რომ ეს ღირებულებები უნივერსალურია და განუყოფელი, მიუხედავად კულტურული კონტექსტისა. ხოლო ევროკავშირი წევრ ქვეყნებს ავალდებულებს დაიცვან დემოკრატია, კანონის უზენაესობა და ადამიანის უფლებები, წინააღმდეგ შემთხვევაში კი იყენებს სანქციებს. რაღაც რელიგიურ მიდგომას გავს.
და თუ რელიგიური სისტემები ღირებულებათა აბსოლუტურობას ღმერთის ავტორიტეტზე ამყარებენ, საინტერესოა, მაშინ სეკულარულ სისტემებში ვინ ან რა არის აბსოლუტური ავტორიტეტი? ადამიანი?
პოლემიკა სწორედ აქ იწყება: კულტურული რელატივიზმის მომხრეები ამტკიცებენ, რომ ამ ორგანიზაციების „უნივერსალური ღირებულებები“ სინამდვილეში მხოლოდ გარკვეული ცივილიზაციური სივრცის - ანუ დასავლეთის მიერ წარმოებული ნორმებია და საერთაშორისო ორგანიზაციებში „კონსესუსი“ ხშირად არა მთელი კაცობრიობის ნება, არამედ მხოლოდ გარკვეულ სახელმწიფოთა შეთანხმებაა. მთელ რიგ ქვეყნებში, განსაკუთრებით აღმოსავლეთ და სამხრეთ–აღმოსავლეთი აზიაში, დასავლეთის ღირებლებით უნივერსალურობაში ხედავენ „გავლენის პოლიტიკას“ და „კულტურულ იმპერიალიზმს“.
• მოკლედ, ვინ არის მართალი?
როგორც მეცნიერული, ასევე რელიგიური და სეკულარული ხედვის მიხედვით - ყველა ადამიანს აქვს უფლება თვითონ აირჩიოს - რა იქნება მისთვის მნიშვნელოვანი, რომელ ღირებულებითი სისტემას ირჩევს ცხოვრებაში საორიენტაციოდ.
შეუძლებელია ერთ საზოგადოებაში ყველას ხედვები და პრიორიტეტები ერთმანეთს დამთხვეს, ცივილურ საზოგადოებაზე კი მიუთითებს ის, თუ რამდენად პატივს ვცემთ სხვის პრიორიტეტებს, ვიპოვით თუ არა გადაკვეთის წერტილებს, შევძლებთ თუ არა ურთიერთგაგებას.
პირადად მე, მიუხედავად იმისა, რომ ქრისტეანული აბსოლუტიზმის პოზიციაზე ვარ, ეს არ მიშლის ხელს, პატივი ვცე ადამიანებს, რომელთაც სხვა არჩევანი გააკეთეს - მე მყავს მეგობრები, რომლებიც ლიბერალურ, კონსერვატიულ ან ზოგიერთ პოლიტიკურ-სამართლებრივ ღირებულებებს უფრო იზიარებენ, ვიდრე ქრისტეანულს, და მე ვთვლი, რომ ეს მათი უფლებაა. მაგრამ ისინიც თავის მხრივ, პატივს სცემენ ჩემს არჩევანს, რადგან ყველა თავისუფალია არჩევანში და ყველას თავისი პრიორიტეტები აქვს.
• ყველას თავისი პრიორიტეტები აქვს?
კი. ზემოთ ნახსენებ საერთაშორისო ტრენინგზე, კიდევ ერთი საინტერესო ექსპერიმენტი ჩაგვატარებინეს. ამოგვარჩევინეს 3 პრიორიტეტული ღირებულება, პატარა ბარათებზე დაგვაწერინეს და ერთმანეთში გაგვაცვლევინეს. მაგალითად, ჩემი პრიორიტეტები იყო სიყვარული, მიტევება და ცხოვრების ხალისი (Love, Forgiveness and Joy). ჩემმა ერთმა შვეიცარიელმა კოლეგამ კი ამოარჩია - გამარჯვება, წარმატება და ძალა (Victory, Success, Power). დავალება იმაში მდგომარეობდა, რომ გაცვლის მერე წარმოგვედგინა და აგვეღწერა - როგორ ვიცხოვრებდით სხვისი ღირებულებებით.
ამ ექსპერიმენტმა ძალიან მნიშვნელოვანი რამ გამოავლინა - არავის არ შეგვეძლო სხვისი პრიორიტეტებით ცხოვრება, ჩემთვის მაგალითად წარმოუდგენელი იყო მეცხოვრა გამარჯვებისთვის, წარმატებისთვის ან ძალაუფლებისთვის - იმიტომ რომ ეს ყველაფერი ჩემთვის არ იყო ღირებული და შესაბამისად, საკმარისი მოტივაციაც არ მექნებოდა მათ განსახორციელებლად.
ეხლა წარმოიდგინეთ, რამხელა აბსურდია მოსთხოვო სხვა ადამიანებს გააკეთონ ის რაც თქვენთვის არის მნიშვნელოვანი, თუ ეს მათ ღირებულებებს არ ეხმიანება.
რამხელა აბსურდია მოსთხოვო ადამიანებს ისე მოიქცნენ, როგორც შენ გინდა, როდესაც მათ სხვა პრიორიტეტები აქვთ. წარმოიდგინეთ რამხელა აბსურდია ეჩხუბო ადამიანს - რატომ არის მისთვის რაიმე პრიორიტეტი.
და კიდევ უფრო უარესია - როდესაც ადამიანს აიძულებ მოიქცეს შენი პრიორიტეტების შესაბამისად. არ ვიცი რამდენად სცდება სამართლებრივ ჩარჩოებს, მაგრამ ეს ნამდვილად ძალადობის ერთერთი მძიმე და მზაკვრული ფორმაა.
როდესაც ღირებულებებს იძულებითი ან სავალდებულო ძალა ენიჭება, ის უკვე იქცევა იდეოლოგიად. მაგალითად, თავისუფლება არის ღირებულება, როდესაც შენ აფასებ თავისუფლებას. მაგრამ „ყველა უნდა ცხოვრობდეს თავისუფლებაში და ყველა სხვა გზა არასწორია“ ეს ნორმატიულობა უკვე იდეოლოგიური პოზიციაა. და აქ გადის ძალიან მნიშნელოვანი ზღვარი. თუ ღირებულებებზე გვაქვს საუბარი, მაშინ ნებისმიერი ძალადობა, ულტიმატუმი, ცინიზმი სხვის ღირებულებებთან დაკავშირებით წარმოუდგენელი აბსურდია.
• თუ არ ვიძალადოთ და არ დავცინოთ, აბა რა ვქნათ?
თუ ვინმეს ღირებულებითი პრიორიტეტები ჩვენთვის მიუღებელია და რამენაირად გვაზიანებს, ჩვენ გვაქვს უფლება - გავემიჯნოთ მათ, დავასრულოთ მათთან ურთიერთობა. და რამდენად მშვიდად, ეკოლოგიურად, ანუ შეურაცხყოფის და დაზარალების გარეშე გავემიჯნებით, ამასაც ჩვენი ღირებულებები განსაზღრავს.
ამასთანავე უნდა გვახსოვდეს 2 მნიშვნელოვანი რამ: 1) ჩვენი გამიჯვნის მიზეზი სხვადასხვა ღირებულებებია, და არა ის, რომ ჩვენი ღირებულებები მათზე უფრო სწორია; 2) ადამიანები ვითარდებიან და მათ ღირებულებები შეიძლება ნებისმიერ დროს გადააფასონ.
შესაბამისად, ჩვენ ასევე შეგვიძლია მიზანმიმართულად შევარჩიოთ მეგობრები, რომლებთანაც საერთო ღირებულებები გვაქვს - იმიტომ, რომ მსგავსი ღირებულებების მქონე ახლობლების და საზოგადოების გარემოცვაში ცხოვრება ბევრად უფრო სასიამოვნო და საინტერესოა, და რაც მთავარია, მეტ თავისუფლებას და რეალიზებულობის მეტ საშუალებას იძლევა.
——-
07.09.2025
თამუნა ჩიჩუა,ემოციური ინტელექტის ქოუჩი
