Hamazgayin. Javakhk/ Համազգային Ջավախք

Հայոց Մեծ Եղեռնը վերապրածներից մեկը հիշում է, որ մազապուրծ օտար ափերում հայտնվելուց հետո իրենց մայրն ամեն օր իրենց խորհուրդ էր տալիս մոռանալ, մոռանալ այն, ինչ իրենք տեսան...
Աշխարհում այս օրերին նորից հիշողության թարմացման ղողանջներ են... Իրականում մոռանալ եղածը կնշանակի կամավոր շարժվել դեպի կառափնարան, քանզի դարից ավել է անցել Հայոց ցեղասպանության 1915 թ. մեկնարկային օրերից, բայց թշնամին նույնն է, նույնն է նրա ցինիզմը՝ ժխտելու ու հերքերու սեփական պատմական անցյալը, նույնն ենք նաև մենք՝ դյուրահավատ ու մեր հույսն աշխարհի արդարամտության վրա դրած։ Այնինչ պարտք է դրված բոլորիս վրա հիշե՛լ մեծագույն ոճիրը, ականջալուր լինել մեր նախնյաց կանչին և բոցավառվել պահանջատիրության ու վրեժի անշեջ կրակով։
Ահա այս գաղափարական հենքով և պատգամով Ջավախքում՝ Ախալքալաքի և Նինոծմինդայի Երիտասարդական կենտրոնների սաները, 《Արթուր Ղարիբյան》 և 《Միսակ Ադամյան》 պատանեկան միությունների և 《Զորի Զորյան》 երիտասարդական միության անդամները ապրիլի 23-ից 24-ը կազմակերպեցին Հայոց Մեծ Եղեռնի անմեղ նահատակների հիշատակի և մեր կորուսյալ հայրենիքի պահանջի երթ, նաև ֆլեշմոբ՝ ջավախահայ հանրությանն ուղղված կոչով, մասնակցեցին 2015թ. Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի կողմից սրբադասված նահատակների հոգեհանգստի Սուրբ պատարագի։

Հեշտիայից հետո Ջավախքում բնակվող մշեցիների(խնուսցիների) մյուս ամենամեծ բնակավայրը Դիլիֆ գյուղն է։(1534 բնակիչ 1996թ. հունվարի 1 տվյալներով։ )
Դիլիֆցիների մեծ մասը գաղթել են Խնուս գավառակի Ենգիքյոյ և Խաչալույս, Բուլանըխ(Հարք) գավառակի Ենիքյոյ, Խլաթ գավառակի Թեղուտ և այլ գյուղերից։
Դիլիֆ գյուղի հիմնադիրները եղել են 7 ազգատոհմերի ներկայացուցիչներ: Մինչև 1830 թվականի վերջին գյուղ են գալիս ևս 9 ընտանիքներ։

Յոթը տուն էր՝յոթը ջոջ էր,
Սայլեր ճռռան, գաղթի քոչ էր,
Երկրեն ելան լաց ու կոծով,
Թողին խմոր, թոնիրն բոցով...
…Ծծմեր մամիկն բարուր շալկած,
Սուրբ Նարեկը կրծքին սեղմած
Սարեր-ձորեր ոտքի առան,
Ու Ջավախքի կողմը ծռան…
Իդա երկիրն շատ խորոտ է,
Հանց Ալաշկերտն շուրջն արոտ է,
Հուդա թափեք, լաո՛, բեռներ,
Չերթանք ընկնենք օտար դռներ։
Յոթը տնվոր, յոթը սարվոր,
Մեկն ռանչպար էր, անունն Սուվար
Ձեռքին ուներ հազար հունար,
Հմուտ որսորդ էր ծեր Արեն,
Մեկն Ձկոն էր, տերտեր ցեղեն,
Սուրբ Նարեկն էր բերել գեղեն։
Սարխոշն եկավ, նաև Ալոն,
Մալոյի հետ հսկա Դավոն,
…Եկավ ջաղացպան Ասատուրը,
Որ լավ աղա մեր ալուրը,
Եկավ նաև չամիչ Գրիգոր,
Ու նրա հետ պատշար Խազար,
Որ նոր տներ շինե հազար,
Եկավ ըռկոն ոչխարասեր,
Խնուսի մեջ մեծ մուլքատեր,
Իսկ Խլաթցի Ենգիբարը,
Իր հետ բերեց տոհմածառը։
Ղարաղաշլին լավ ձիավոր,
Քաջ ու կտրիճ, նաև հնձվոր,
Եկան նային քանդված տեղին,
Ու հիմք դրին մեր նոր գեղին.
…Ծուխը ծխաց, ջուրը ծփաց,
Գյուղում լսվեց մանուկի լաց…
…Ձըր ջոջ տատոն բանա զիլիֆ,
Գեղի անունն եղնի Դիլիֆ…:

Հատվածներ Վանո Ասատրյանի բանաստեղծությունից 1990թ.

Նյութը՝ Տարոն Տուրուբերան էջից

Սիրելի հետևորդներ
և ոչ միայն...
Համազգային հայ կրթական և մշակութային միությունը հանդես է գալիս հետաքրքիր նախաձեռնությամբ. Արցախյան 44-օրյա պատերազմի ընթացքում շատերի մտքի բորբոքը հանգրվան է գտել գրական ստեղծագործություններում։ Համազգային հայ կրթական և մշակութային միությունը հայտարարում է պատերազմյան օրերին գրված և այդ իրողություններին նվիրված չափածո և արձակ ստեղծագործությունների հավաքագրում՝ առաջիկայում դրանք գեղեցիկ ձեռնարկում տպագրելու նպատակով՝ խստիվ պահպանելով հեղինակային իրավունքները։ Ստեղծագործությունները կարող եք ուղարկել սույն՝ [email protected] էլ. հասցեին, իսկ հարցերի դեպքում էջի ադմինիստրացիան սիրով կպատասխանի ձեզ։
Սույն հայտարարության տարածումը ցանկալի և խրախուսելի է։

Ախլցխացի հարսի տարազ

Հարսանեկան այս շնորհալի տարազը տեղում կոչում էին «Հայոց շոր»։ Բարձր Հայքի կանանց տարազում հատկապես ուշագրավ էր թեզանիքից առկախ զարդական հավելվածը, ինչպես տեսնվում է այս նկարում։ Պետք է նշել նաև հարսի գոգնոցի ավանդական նշանակությունը ։ Այն տալիս էին որպես օժիտ, գոտու նեղ կապի վրա ասեղնագործելով հետևյալ մակագրությունը.
«ի վայելումն ...ի» ,նշելով նաև ամուսնության թվականը ։
Նյութը՝ Մտագրոհ էջից։

ՀԱՅՈՒՀԻՆ, որը մասնակցեց աբդուլ-համիդի վրա իրագործված մահափորձին։
Ռուբինա Արեշն (1881—1971) անսահման հայերենասեր հայուհի, որը 20րդ դարի սկզբի երիտասարդների կուռքն էր։
1905թ-ին նա ընդամենը 24 տարեկան լինելով հանդերձ՝ միացավ սուլթան համիդի վրա մահափորձ ծրագող խմբին։
Այս օպերացիայի ժամանակ իրականացրին էկիպաժի պայթյուն, սակայն սուլթանը ողջ մնաց։
Ռուբինան ծնվել էր Թիֆիլսում և դեռ մանուկ հասակից տարված էր ազգային-ազատագրական շարժմամբ։ Լինելով շատ քաջ՝ նա միացավ Դաշնակցությանը, որը պլանավորել էր համիդի սպանությունը․ համիդը շատ քրիստոնյաների էր սպանել, որի համար էլ ստացել էր "արյունարբու" մականունը։
Այդ օպերացիայի համար դժվարությամբ գնվեց թանկարժեք էկիպաժ, որի գաղտնի տեղերից մեկում էլ տեղադրվեց պայթուցիկը, որը պետք է պայքեր, երբ սուլթանը դուրս գար մզկիթից։ Սակայն սուլթանը դանդաղ քայլերով է դուրս գալիս, և այդ պատահակամության արդյունքում էլ ողջ է մնում, բայց թուրքական շատ պաշտոնյաներ մահանում են այդ պայթյունի արդյուքում։
Հետագայում Ռուբինան դառնում է Հայաստանի առաջին վարչապետ Համազասպ Օհանջանյանի կինը, որին Ցարական Ռուսաստանը 1908թ-ին սուտ մեղադրանքով աքսորում է Սիբիր․ Ռուբինան մեկնում է նրա հետ։
Նրանք վերադառնում են Հայաստան 1915-ին, իսկ Առաջին Հանրապետության անկումից հետո տեղափոխվում են Կահիրե, որտեղ Ռուբինան շարունակում է ակտիվորեն գործունեություն ծավալել՝ հայկական ինքնության պահպանման համար։ Ամուսինները կարևոր դերակատարում են ունենում մեր սիրելի 《Համազգայինի》 ստեղծման գործում։
Նյութը՝ Զառա Ասկարյանից։

Ախալցխայի նրբագեղությունն իր ամբողջ հմայքով։

Ջավախքիխոհանոց
Խաշած փոխինդ (Փոխինձ)

Հարգելիներս այսօր ներկայացնում ենք մեր սիրած նախաճաշերից ևս մեկը՝ խաշած փոխինձը։ Փոխինձ պատրաստելու արարողությունը սկսում են ուշ աշնանը , երբ ավարտվում են գյուղատնտեսական աշխատանքները ։ Կճեպից մաքրած ցորենը լվանալ, չորացնելուց հետո բովում են մինչև դառնա դարչնագույն։ Այնուհետև տանում են ալրաղաց աղում ու ստանում փոխինձ։ Փոխինձը նույնպես պատրաստում են մեծ քանակությամբ, որպեսզի բավարարի ամբողջ տարին, ինչպես նաև տալիս են քաղաքաբնակ հարազատներին։
Խաշած փոխինձը համեղ լինելուց բացի՝ նաև շատ օգտակար ու կալորիական է։ Այն շտապ օգնության դեր է տանում, երբ տանը հաց չի լինում. «Ձաք ջան կեցի փոխինդ խաշեմ, դորի հաց ըլլի», ով չի հիշում մասունք դարձած այս խոսքերը։
Նյութը՝ Ջավախքի դուստր, տիկին Փառանձեմ Սահակյանից։

Ախլցխացի հարսի գլխահարդարանքը։
Հարսի գլխահարդարանքը դրվում էր հաջորդաբար ։
1. Կարմրագույն ֆեսը , վրան ոսկերչական զարդ։
2. Մուգ կապտավուն ծոպ, որը երկարում է մինչև թիկունքը ։Ծոպի գլխին ագուցված էր արծաթյա զարդ։
3. Քունքերից մինչև ուսերն իջնող մարգարտաշատ կախիկներ , ծայերը կեղծ կամ իրական ոսկեդրամներով։
4. Ֆեսը բոլորող շրջանակ, որի ճակատամասում ասեղնագործված են ծաղիկներ, իսկ երկու կողմերում՝ մեկական վարդ։
5. Ճակատացարդ (ջավշակ)։
6. Ճակատի ոսկեշար (շերիտ)։
7. Գլխահարդարանքն ամբողջացված վիճակում ։
Ստորև Մեղրեցի կնոջ և տղամարդու տարազ (19-րդ դար)։

(c) Սուսաննա Նաջարյանի էջից վերաշարադրել է Զառա Ասկարյանը #Մտագրոհ խմբում։

Ախալքալաքի շրջկենտրոնից 28 կմ հյուսիս-արևելք է գտնվում Փոքր Սամսար գյուղը, որը նաև հիշատակվում է որպես Էխտիլու Սամսար կամ Ցածր Սամսար անուններով։ Գյուղի բնակչությունը եկել է Արևմտյան Հայաստանից՝ Էրզրումի նահանգի Ղզրքիլիսա, Բարիկ, Ձիթով, Ումուդում գյուղերից և սկզբում բնակություն հաստատել նույն շրջանի Էխտիլա գյուղում, որտեղից էլ տեղափոխվել են Ցածր Սամսար, որը հայաբնակ է եղել ի սկզբանե և 16-րդ դարում լքվել։ 1932թ. գյուղում սկսում է գործել տարրական դպրոց, իսկ երկու տարի անց բացվում է նաև քառամյա դպրոց։ Գյուղի բնակչությունը ևս զարկվել է 1899թ. երկրաշարժից, ապա տարածաշրջան 1918-1921թթ. ներխուժած թուրքական հրոսակներից։
Փոքր Սամսարից են սերել տասնյակ հայտնի հայեր, ովքեր էջում կհիշատակվեն առաջիկայում։
Այժմ գյուղը ևս կրում է համատարած արտագաղթի կնիքը, ունի սոցիալ-տնտեսական բազում խնդիրներ։
Լուսանկարները Jnews լրատվական կայքի հոդվածից.

Ջավախքում մի շարք գյուղերի անունները կրկնվում են՝ Մեծ և Փոքր նախդիր տարբերակներով, սակայն դա բոլորովին գյուղերի տնտեսությունների թվաքանակի հետ կապ չունի։ Այդպիսի գյուղերից են Մեծ և Փոքր Սամսարները։
Մեծ Սամսարը այլ տարբերակներով կոչում են Վերին Սամսար, Թոք Սամսար։ Այն գտնվում է Ախալքալաքից 30 կմ հյուսիս-արևելք։ Գյուղի բնակիչները սերում են Արևմտյան Հայաստանի Էրզրումի նահանգի Դինարքոմ և Ումուդ գյուղերից, գալով տարածաշրջան՝ սկզբում հանգրվանել են շրջանի Թոք գյուղում, որը Արխիվային փաստաթղթերում հիշատակվում է մինչև 1856թ., իսկ մինչ այդ բացակայում է Սամսար գյուղանվան հիշատակումը։
Գյուղում 1861թ. կառուցվել է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Գյուղում եղել է նաև Սուրբ Հարություն եկեղեցին, որը 1899թ. երկրաշարժի պատճառով տուժել է և վերանորոգվել 1902թ. գյուղացիների միջոցներով։
Գյուղի հյուսիս-արևելյան հատվածում է ձգվում խոր ձոր, որը երկու Սամսարները բաժանում է իրարից։ Ձորի խորքերում է երևում է փորված մի քանի տասկյակ քարանձավներով ժայռը, որոնցից ամենամեծը կոչվում է 《Խաչ Մաղարա》։
1872թ. գյուղում եկեղեցու կից գործող ծխական դպրոց է հիշատակվում, որի վարժապետը Հարություն քահանա Կարապետյանն էր։ Մեծ Սամսարի բնակչությունը զարկվել է 1899թ. երկրաշարժից, ապա 1918-1921թթ. տարածաշրջան ներխուժած թուրքական հրոսակներից։ 1941թ. սկսված Հայրենական պատերազմին ևս մեծսամսարցիները ունեցել են մասնակիցներ՝ 101 հոգի, որոնցից 50-ը չեն վերադարձել։