Illyrians

Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e themeluar më 10 qershor 1878, është organizata e parë politike dhe ushtarake e mbarë kombit shqiptar që shënoi fillimin e lëvizjes së organizuar për çlirim dhe autonomi. Ajo u krijua si një përgjigje urgjente ndaj vendimeve të Traktatit të Shën Stefanit dhe Kongresit të Berlinit, të cilat rrezikonin të copëtonin trojet shqiptare për t'u dhënë tokë shteteve fqinje ballkanike.

Rrethanat dhe Synimet KryesoreKuvendi historik i filloi punimet në Xhaminë Bajrakli të Prizrenit, ku u mblodhën mbi 100 delegatë nga të katër Vilajetet shqiptare: i Shkodrës, Kosovës, Manastirit dhe Janinës. Kryetar i këtij Kuvendi u zgjodh Iljaz Pashë Dibra, ndërsa programi ideologjik e politik u hartua nga rilindësit tanë më të shquar, si Abdyl Frashëri, Sami Frashëri, Pashko Vasa dhe Jani Vreto.

Lidhja kishte tri qëllime kryesore:Mbrojtjen e territoreve: Kundërshtimi me forcë i çdo vendimi ndërkombëtar që prekte integritetin e tokave shqiptare.Autonominë administrative: Bashkimi i të katër vilajeteve në një provincë të vetme autonome brenda Perandorisë Osmane.Unitetin kombëtar: Njohja e shqiptarëve si një komb i vetëm dhe i pandarë nga Fuqitë e Mëdha, pa dallim feje apo krahine.

Zhvillimi dhe Rëndësia HistorikeNdonëse fillimisht funksionoi me lejen e Portës së Lartë (e cila gjithashtu donte të ruante territoret nga shtetet fqinje), Lidhja e Prizrenit shpejt mori një karakter të pastër kombëtar dhe anti-osman. Ajo krijoi qeverinë e saj të përkohshme, organizoi ushtrinë nën drejtimin e Sulejman Voksh*t dhe rezistoi me armë për mbrojtjen e Plavës, Gucisë, Hotit e Grudës.

Në vitin 1881, ushtria osmane dërgoi ekspedita të mëdha ushtarake dhe e shtypi Lidhjen me forcë. Pavarësisht shpërbërjes së saj, ideali dhe platforma e Lidhjes së Prizrenit shërbyen si gurthemeli i lëvizjes sonë kombëtare, duke çuar direkt drejt shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë në vitin 1912.

Shpella ilire në Kroaci nxjerr maskën teatrore rreth 2400-vjeçare


Koka e plotë prej terrakote me paraqitjen e një maske teatrale greke, daton nga shekulli IV deri në shekullin III para erës sonë

Lokaliteti i njohur arkeologjik i periudhës ilire, i njohur si shpella “Liqeni i zi” afër Dobrovnikut, ka nxjerrë një maskë prej terrakote e cila daton nga shekulli IV deri në shekullin III para erës sonë. Sipas autoriteteve kroate, paraqet një maskë teatrale greke. Në pjesën e sipërme ndodhet një vrimë për varje, ndërsa brenda është e zbrazët. Si e tillë, me shumë gjasa ka qenë e vendosur në mur

Arkeologët në shpellën “Liqeni i zi” në gadishullin Peleshac afër Dobrovnikut në jug të Kroacisë, kanë gjetur një maskë teatrore prej terrakote të shekullit IV-III para erës sonë. Hulumtimet arkeologjike në këtë lokalitet arkeologjik ilir kanë zgjatur disa javë, organizuar nga Muzeu Arkeologjik i Dobrovnikut, i cili ka njoftuar për gjetjen e radhës të cilën e cilëson si artefakt helenistik. Aty u gjet koka e plotë prej terrakote me paraqitjen e një maske teatrale greke, e cila daton nga shekulli IV deri në shekullin III para erës sonë. Në pjesën e sipërme ndodhet një vrimë për varje, ndërsa brenda është e zbrazët. Si e tillë, me shumë gjasa ka qenë e vendosur në mur.

“Nëse mund ta lidhim Dionisin ose ekuivalentin e tij ilir me enët për verë, njëkohësisht edhe me maskën e përmendur, dhe në këtë të kërkojmë hyjninë së cilës shpella i ka shërbyer si faltore dhe çfarë ritualesh janë kryer aty – këtë mund vetëm ta hamendësojmë”, citohet të ketë thënë Domagoj Perkiq, arkeolog dhe drejtor i Muzeut Arkeologjik.

Gjatë hulumtimeve të vitit 2025, u vërtetua se shpella dhe pjesë të saj janë përdorur në periudha të ndryshme, nga epoka e bronzit deri në fund të epokës së re të hekurit, por për qëllime të ndryshme.

Në epokën e bronzit, kryesisht gjatë mijëvjeçarit të dytë para erës sonë, ajo përdorej si një formë banese ose strehe gjatë periudhave të luftërave.

Nga fundi i epokës së bronzit deri në fillimin e epokës së re të hekurit, funksioni i saj ndryshoi dhe përdoret për varrosjen e njerëzve.

“Sipas rezultateve të analizave radiokarbonike të eshtrave njerëzore, bëhet fjalë për periudhën midis viteve 1012 dhe 481 para erës sonë. Pra, për më shumë se 500 vjet ajo ka shërbyer si nekropol. Megjithatë, pasi ndaloi varrosja në shpellë, ajo qartazi u përdor si faltore ilire, e cila sipas gjetjeve mund të ndiqet nga fundi i shekullit IV deri në mesin e shekullit I para erës sonë. Për këtë dëshmojnë shumë enë miniaturale, kryesisht greke (amforë të vogla, tasa), por edhe me prejardhje lokale, të cilat zakonisht liheshin në faltore si dhurata votive, pra dhurata të përdorura në kuadër të riteve dhe kulteve fetare”, ka theksuar Perkiq.

Aty janë gjetur edhe fragmente të tjera të enëve greke, enët më të rafinuara dhe më të shtrenjta të asaj kohe, me origjinë greke. Të gjitha këto enë shërbenin për ruajtjen e verës (amforat) ose për pirjen e saj (lloje të ndryshme gotash). Ato nuk përdoreshin në jetën e përditshme të ilirëve, por ishin simbol i pasurisë dhe fuqisë së komunitetit lokal parahistorik, të cilët duket se kishin nevojë t’i përdornin në rituale ende të panjohura për ne (ndoshta të lidhura me pirjen e verës), por edhe t’i linin si dhurata për perënditë.

“Në çdo rast, mund të jemi të lumtur që në zonën më të gjerë të Dubrovnikut njihen deri tani tri faltore ilire, në bazë të të cilave mund ta studiojmë fenë ilire, ndikimet dhe ndërthurjet e saj me qytetërimin dhe fenë greke, si dhe ndoshta bashkimin dhe identifikimin e hyjnive dhe riteve lokale me ato greke. Përveç shpellës ‘Liqeni i zi”, bëhet fjalë për faltoret në ‘Shpellë’ dhe në ‘Shpellën e zanës’. Faltorja në Nakovana ekzistonte në të njëjtën kohë me këtë në ‘Liqenin e zi, ndërsa ‘Shpella e zanës’ fillon pak më herët, në fund të shekullit V dhe zgjat deri në fillimin e shekullit III para erës sonë”, citohet të ketë thënë Perkiq.

Shpella ‘Liqeni i zi’ ndodhet në gadishullin Peleshac, në jug të Kroacisë, pranë zonës së Dubrovnikut. Peleshaci është një nga gadishujt më të mëdhenj të bregdetit dalmat dhe ndodhet përgjatë Detit Adriatik. Shpella është një lokalitet arkeologjik i rëndësishëm ilir dhe prehistorik në atë rajon. Shpella “Liqeni i zi”, ajo që njihet si “Shpella” afër fshatit Nakovana në Peleshac dhe “Shpella e Zanës te burimi Ombla pranë Dubrovnikut, njihen si lokalitete të rëndësishme për studimin e fesë dhe ritualeve ilire, si dhe lidhjeve të ilirëve me kulturën greke.

🇦🇱☦️Theodorus Muzaka, Dominus Musachiae et Beratensis ☦️🇦🇱

Fushatat e Xhon Kantakuzenit kundër shqiptarëve

Perandori bizantin Xhon VI Kantakuzeni duke kryesuar sinodin (ngjyrë mbi pergamenë)
Biblioteka Kombëtare e Francës, Paris

Tipik për shumë prej referencave të shkurtra për shqiptarë në kronikat bizantine, është teksti i mëposhtëm i perandorit bizantin Xhon VI Kantakuzeni (John VI Kantakouzenos, 1347-1355), Historia e të cilit mbulon vitet 1320-1356. Këtu, si edhe në tekste të tjera, fiset shqiptare përshkruhen si nomadë të egër dhe të pabindur, që jetonin në zona malore gjatë muajve të verës dhe migronin në ultësira gjatë dimrit.

Nga: Xhon Kantakuzeni
Përgatiti dhe përktheu në anglisht (nga gjermanishtja): Robert Elsie[1] (1328, 1332, 1336: John Cantacuzene: Unruly Nomads Pay Homage to the Emperor)

Ndërsa perandori po kalonte rreth tetë ditë në Ahrid (Ohër), nomadët shqiptarë që jetonin në rajonin e Deabolisit (Devoll) u paraqitën para tij, ashtu si edhe ata nga Koloneia (Kolonja) dhe ata nga rrethinat e Ohrit.[2] Ata i bënë homazh perandorit dhe i ofruan me dëshirë shërbimet e tyre. Ata që jetonin më larg, në kufijtë e Perandorisë Bizantine, u urdhëruan me letra nga perandori të nxitonin drejt Selanikut për të bërë homazh, gjë që e bënë pak më vonë.

Ndërsa perandori po qëndronte në Thesali,[3] shqiptarët e pabindur që jetonin në malet e Thesalisë u paraqitën para tij, të cilët, sipas prijësve të tyre fisnorë, quhen malakasianë, bujanë dhe mesaritë dhe numri i të cilëve arrin në 12 mijë. Ata i bënë homazh perandorit dhe premtuan t’i shërbenin, pasi kishin frikë se do të shfaroseshin nga bizantinët me fillimin e dimrit, duke qenë se jetonin jo në qytete, por në male dhe në zona të paarritshme. Meqenëse duhet t’i braktisin këto rajone gjatë dimrit për shkak të të ftohtit dhe borës, e cila bie në sasi të jashtëzakonshme në këto zona, ata besonin se do të binin lehtësisht pre e tyre.

Pak kohë më pas, guvernatorët e pjesëve perëndimore të perandorisë raportuan se nomadët shqiptarë nga Balagrada (Berati) dhe Kanina,[4] të cilët ngrihen shpejt në armë dhe janë të paqetë nga natyra, kishin shkelur traktatet me perandorin, duke sulmuar dhe plaçkitur në mënyrë të egër qytetet atje. Ata kishin guxuar të bënin të njëjtën gjë edhe më herët, kur një numër i madh njerëzish u bashkuan dhe plaçkitën qytetet, derisa perandori dërgoi një ushtri kundër tyre, duke i detyruar të qetësoheshin dhe të mos u shkaktonin më padrejtësi banorëve të qyteteve të Perëndimit.

Por, kur erdhi vera, sapo ushtria e perandorit u shpërnda dhe ushtarët u kthyen në shtëpitë e veta, ata nuk mund të mbaheshin më nën kontroll dhe filluan të shkatërronin qytetet me plaçkitje dhe sulme të hapura. Tani, shumë prej tyre u bashkuan dhe shkaktuan shkatërrime të mëdha në Berat, Kaninë, Kleisurë (Këlcyrë) dhe në një fortesë të quajtur Skreparion (Skrapar). Pas sulmeve të përsëritura, ata pushtuan edhe Timorosin (Tomori), një fortesë në perëndim të vendit jo larg Beratit, dhe u fortifikuan në të. Për këto arsye, perandori vendosi të ndërmarrë një fushatë kundër tyre.[5]

Meqenëse Duka Xhon,[6] sundimtari i Akarnanisë, veçse kishte vdekur në atë kohë, perandori nxitoi të arrinte në Perëndim, pasi shpresonte ta vinte Akarnaninë nën kontrollin e tij. Gjatë përgatitjeve, ai mendoi se ishte ide e mirë të sillte një forcë ndihmëse këmbësorësh turq nga Jonia për të shtypur shqiptarët. Meqenëse këta të fundit jetojnë në zona malore të larta dhe të paarritshme, me shumë shtigje të fshehta dhe strehime, ata nuk mund të mposhten nga kalorësia, sidomos pasi në verë ngjiten në majat e maleve ku, për shkak të terrenit natyror, edhe këmbësorët e kanë të vështirë, pasi mbrojtësit mund të qëllojnë nga lart. Prandaj, ai dërgoi një emisar tek Umuri[7] dhe kërkoi një forcë ndihmëse këmbësorësh. Umuri i priti me kënaqësi përfaqësuesit e perandorit, pasi e konsideronte nder të bënte diçka për të dhe i dërgoi menjëherë trupat në Selanik.

Pak më vonë, vetë perandori arriti atje me forcat e tij bizantine, mori me vete aleatët turq dhe marshoi përmes Thesalisë kundër shqiptarëve. Duke shkatërruar tokat e tyre, ai përparoi deri në Epidamnos (Durrës) dhe shumë shqiptarë u vranë. Kur morën vesh për përparimin e perandorit, duke supozuar se ushtria e tij përbëhej vetëm nga kalorësia bizantine, ata u tërhoqën në male dhe në zonat e tyre të paarritshme, duke besuar se kështu do t’i shpëtonin shfarosjes. Megjithatë, ata u sulmuan nga forcat e lehta turke dhe nga harkëtarët, të cilët veprojnë në mënyrë të lakmueshme në zona të vështira, dhe u mundën lehtësisht, jo vetëm sepse ishin të paarmatosur, por edhe sepse u kapën në panik nga sulmi i papritur i barbarëve.

Shumë shqiptarë u vranë ose u zunë robër. Ata që arritën të shpëtonin lanë pas gratë, fëmijët dhe pasuritë e tyre dhe u strehuan në zona të largëta. Turqit i skllavëruan gratë dhe fëmijët e tyre, megjithëse anëtarë të tjerë të fiseve të tyre, që mbanin marrëdhënie të mira me perandorin, arritën të shpëtonin disa prej tyre duke i marr me haraç nga turqit. Edhe vetë perandori lejoi që për shumë prej tyre të merrej haraçi, kur të afërmit e tyre erdhën tek ai dhe iu lutën për lirimin e tyre. Madje, ai do të kishte lejuar haraçin për edhe më shumë, madje të gjithë, po të kishin ardhur në kohë ndërsa turqit ishin ende nën komandën e tij. Por, meqenëse kërkuesit erdhën pas largimit të turqve, ai mundi të shpëtonte vetëm një pjesë të robërve. Shumica e tyre u dërguan në Lindje si skllevër.

Vetë bizantinët nuk i skllavërojnë njerëzit. Nuk u lejohet ta bëjnë këtë, përveç nëse janë barbarë që refuzojnë të besojnë në shpëtimin e Krishtit, Shpëtimtarit tonë. Megjithatë, ata morën në zotërim tufa të panumërta bagëtish, për të mos përmendur shumë pajisje shtëpiake dhe sende të tjera. Madje u tha, dhe raportet u vërtetuan më pas, pasi të prekurit nga fatkeqësia iu drejtuan perandorit dhe i paraqitën humbjet e tyre, se forcat bizantine kishin kapur treqind mijë krerë bagëti, pesë mijë kuaj dhe një milion e dyqind mijë krerë dele.

Ushtarët, sigurisht, nuk ishin në gjendje të merrnin me vete aq shumë kafshë, prandaj thjesht i dëbuan pronarët dhe i lanë kafshët pa barinj, në mëshirë të fatit. Banorët e qyteteve që më parë ishin plaçkitur nga shqiptarët dolën dhe morën në zotërim aq kafshë sa dëshironin, pa i ndaluar askush. Edhe pronarët e mëparshëm, pasi kishin premtuar nënshtrim dhe besnikëri ndaj perandorit, u lejuan të rimerrnin shumë nga kafshët që i gjenin duke bredhur lirshëm në gryka dhe lugina. Ata gjithashtu blenë shumë kafshë nga ushtarët, të cilët kërkonin një monedhë ari për çdo pesëqind krerë dele ose për çdo njëqind krerë bagëti.

Megjithëse ndër trupat më parë ishte zakon që të lihej mënjanë një e pesta e plaçkës, qoftë e madhe apo e vogël, si tribut për perandorin, dhe një pjesë e barabartë për prijësin e madh (Domestikos), i cili ishte komandanti i përgjithshëm i gjithë ushtrisë, pothuajse askush nuk merrej me këtë zakon dhe askush nuk i detyronte ushtarët të ndanin një të pestën e fitimeve. Atyre u lejohej të merrnin sa të donin nga plaçka, sikur ajo të rridhte lirshëm në sasi të pakufishme.

Të tilla ishin dhunimet e kryera më parë nga shqiptarët kundër banorëve të perëndimit dhe i tillë ishte ndëshkimi për padrejtësitë e tyre. Qytetet që kishin vuajtur më parë prej tyre përfituan dyfish, me gëzim të madh. Nga njëra anë, u çliruan nga sulmet shqiptare dhe, nga ana tjetër, patën mundësinë të përfitonin nga prania dhe kujdesi mbrojtës i perandorit. Për këtë arsye, ata ishin edhe më të gëzuar dhe festuan si kurrë më parë. Që nga koha e perandorit Manuel Komneni[8] deri tek ajo e perandorit Andronik Palaeologut,[9] asnjë perandor tjetër bizantin nuk i kishte vizituar ndonjëherë dhe nuk kishte treguar një kujdes të tillë ndaj tyre. Ndërsa ai ishte aty, ata e konsideronin perandorin si një qenie të mbinatyrshme.

Pasi shqiptarët u mundën, perandori i dërgoi në shtëpi aleatët e tij turq, të cilët kaluan përmes Thesalisë dhe Botisë drejt Selanikut dhe prej andej lundruan përsëri për në Joni. /Telegrafi/

[1] Fragment nga: John Cantacuzenus: Geschichte, Stuttgart 1982, I, f. 190 = Lib. 1, 55, f. 279, rr. 22sq.; II, f. 107 = Lib. II, 28, f. 474, rr. 9-19; II, f. 120-123 = Book II, 32, f. 495-499. Përkthyer nga Robert Elsie. Fillimisht botuar në R. Elsie: Early Albania, a Reader of Historical Texts, 11th - 17th Centuries, Wiesbaden 2003, f. 14-17.

[2] Takimi vlerësohet të ketë ndodhur rreth shkurtit të vitit 1328.

[3] Mbase në fund të vjeshtës së vitit 1332.

[4] Kalaja e Kaninës ndodhet disa kilometra mbi Vlorë në bregdetin jugor të Shqipërisë.

[5] Ekspedita ndoshta u zhvillua në pranverën e vitit 1336. Kr. J. Cantacuzenus 1986, f. 232.

[6] Giovanni Orsini.

[7] Aydınoğlu Gazi Umur Bey (c. 1309–1348)

[8] Manuel I Comnenus (r. 1143-1180) vizitoi Vlorën në verën e vitit 1149.

[9] Andronicus III Palaeologus (r. 1328-1341).

Pllakat Dardane në Serbi… Zbulimi - Gjurmë Shqiptare

Cila eshte historia e Nish*t Trashegimia, historia, rrenjet e lashta dhe zbulimet e fshehura. Nje kerkim me fakte e deshmi te forta.

“Molla e Kuqe”: Dardanët e zhdukur? - Gjurmë Shqiptare Cila eshte historia e Nish*t Trashegimia, historia, rrenjet e lashta dhe zbulimet e fshehura. Nje kerkim me fakte e deshmi te fortaProgrami "Gjurmë Shqiptare...

Monedha të Probusit me origjinë ilire të gjetura në Kosovë.

Nga: Naser Ferri

Marcus Aurelius Probus ishte një ndër perandorët romakë më të suksesshëm me origjinë ilire, monedhat e të cilit janë gjetur në lokalitete të ndryshme anembanë Kosovës. Ato paraqesin dokumente të rëndësishme për studimin e historisë, ekonomisë dhe të një varg çështjesh të tjera të Dardanisë dhe në këtë kontekst edhe të Perandorisë Romake, pjesë e të cilës ishte Dardania pas pushtimit romak dhe për rolin e kontributin e ilirëve në kuadër të kësaj perandorie

Qysh nga shekujt e parë të erës sonë, Iliriku kishte qenë rajoni kryesor për rekrutimin e forcave të reja për ushtri romake, posaçërisht për njësitet e stacionuara në provincat danubiane.

Pos ushtarëve, trojet ilire kanë dhënë edhe një numër të konsiderueshëm perandorësh, të cilët kanë udhëhequr me sukses Perandorinë Romake, posaçërisht gjatë krizave të cilat e kishin kapluar Perandorinë në shekullin III të erës sonë, gjatë së cilës kohë ata kishin arritur t’i përfundojnë luftërat civile, të zgjidhin krizat e cekura, ta stabilizojnë gjendjen politike, ekonomike e ushtarake në Perandori dhe kishin vazhduar drejtimin e saj deri në gjysmën e dytë të shekullit VI të erës sonë.

Gjatë kësaj kohe, në Danub dhe rreth tij ishin vendosur 12 legjione me nga 6000 ushtarë si dhe disa mijë ushtarë të njësiteve përcjellëse ndihmëse, dhe për shkak të këtij koncentrimi të madh të legjioneve ushtria kishte fituar fuqi e ndikim tejet të madh saqë kishte mundësi t’i vendosë dhe t’i përmbysë ose edhe t’i vrasë perandorët sipas dëshirës së gjeneralëve.

Në mesin e perandorëve romakë dallohen perandorët vijues me origjinë ilire të cilët kanë lënë gjurmë të thella dhe kanë ndërruar kahet e historisë së Perandorisë Romake e në këtë kontekst edhe të asaj botërore: Trajanus Decius (249 - 251, perandor me origjinë ilire por i zgjedhur nga shtresa senatoriale), Hostilianus (251), Claudius II Gothicus (268 - 270) me të cilin faktikisht fillon periudha e forcimit të perandorëve me origjinë ilire, Quintillus (270), Aurelianus (270 - 278) i njohur si Restitutor Orbis -Rindërtues i Botës, Probus (276 - 282, i cili i përfundoi luftërat civile), Diocletianus (284 -305, reformues i Perandorisë dhe themelues i Tetrarkisë)), Maximianus Herculius (286 - 305), Constantinus I (Kostandini i Madh, 306-337, i cili e legalizoi krishterimin dhe e themeloi Kostandinopojën), Constantius II (337 - 361), Jovianus (363 - 364), Valentinianus I (364 - 375) dhe Valens (364 - 378) dy vëllezër nga Cibalae (Vinkovci në Kroaci) të cilët i sunduan njëkohësisht dy pjesët e ndara të Perandorisë, Gratianus (375 - 383), Valentinianus II (375 - 392), Marcianus (450 - 457), Anastasius I (491 -518, i lindur në Dyrrachium-Durrës, me të cilin fillon epoka e monedhave bizantine), Justinus I (518 - 527), Justinianus I (527 - 565, i quajtur edhe Justiniani i Madh) i njohur për reforma juridike dhe “Corpus Juris Civilis” si dhe për rindërtimin e Dardanisë pas tërmetit të vitit 528 të erës sonë, dhe nipi dhe trashëgimtari i tij Justinus II (565 - 578).

Këta perandorë ilirë, të njohur në histori me nofkën “Illyriciani”, vinin nga shtresat e ulëta të popullatës ilire, të cilët përmes karrierës në ushtri romake arrinin poste të ndryshme ushtarake e administrative deri te posti i perandorit të Perandorisë më të famshme në histori. Të gjithë këta kishin qenë të lindur në Sirmium (Mitrovicë e Sremit, Serbi), Cibalae (Vinkovci, Kroaci), në Naissus (Nish), Scupi (Shkup, Maqedoni e Veriut), Dyrrachium (Durrës, Shqipëri) dhe në disa vendbanime të tjera të Ilirikut.

Kush ishin “Illyriciani”?

Perandorët me origjinë ilire “Illyriciani” (të njohur në literaturën profesionale edhe si “Illyrian Blooded Roman Emperors”) ishin një grup perandorësh romakë nga trevat e Ilirisë (lat. Illyricum) në Ballkanin Perëndimor, të cilët kanë sunduar gjatë krizave ushtarake, politike e ekonomike të cilat e dridhnin Perandorinë gjatë shekullit III të erës sonë. Këta perandorë origjinën e kishin nga shtresat e ulëta të popullsisë ilire dhe ishin ngritur në shoqëri duke shërbyer në ushtri romake në fillim si ushtarë të thjeshtë, duke përparuar pastaj përmes gradave të nënoficerëve e oficerëve. Karriera ushtarake u mundësonte arritjen e posteve të ndryshme të nderit, të atyre udhëheqëse ushtarake dhe administrative e madje edhe postin e perandorit të shtetit romak.

Gjatë shekullit III të erës sonë gjeneralët me origjinë ilire kishin krijuar një kastë të fuqishme në kuadër të ushtrisë së Perandorisë Romake e cila diktonte politikën shtetërore duke vendosur e duke shkarkuar perandorët. Ata njiheshin edhe si “perandorë të kazermave”.

Rrethanat shoqërore të ngritjes dhe fuqizimit të perandorëve romakë me origjinë ilire

Përparimin shoqëror të këtyre provincialëve e kishte lehtësuar një ndryshim i madh dhe i rëndësishëm në politikën perandorake nga koha e perandorit Gallienus (253-268) e tutje, kur postet e larta nuk plotësoheshin më ekskluzivisht nga radhët e senatorëve ushtarakë me origjinë romake por iu hapen dyert ushtarakëve me origjinë ilire, gjë të cilën ata e kishin shfrytëzuar me sukses.

Perandori Probus (Imperator Caesar Marcus Aurelius Probus Augustus, 276-282) ishte njëri nga perandorët e shquar e të suksesshëm. Ishte i lindur në Sirmium të Panonisë. Ka sunduar prej qershorit të vitit 276 deri në vrasjen e tij nga ushtarët e rebeluar gjatë përgatitjeve për luftë kundër persianëve në shtator të vitit 282 të erës sonë.

Si edhe shumë perandorë të tjerë, edhe Probus kishte kaluar rrugën e mundimshme përmes karrierës ushtarake duke filluar nga ushtari i thjeshtë. Gjatë kohës relativisht të shkurtër sa ishte në krye të Perandorisë romake, Probus kishte arritur ta sigurojë përparimin e mbarë Perandorisë dhe t’i mbrojë me sukses kufijtë e jashtëm të Perandorisë nga sulmet barbare.

Medaljoni reprezentativ i perandorit Probus nga Ulpiana

Nga periudha e sundimit të tij në territorin e Kosovës janë gjetur disa monedha në mesin e të cilave dallohet medaljoni i rrallë i tij reprezentativ i gjetur në Ulpianë i cili ishte pjesë e koleksionit numizmatik të Muzeut të Kosovës prej nga është i plaçkitur në vitin 1998. Medaljoni është i punuar prej bronzi, me madhësi 43 mm, me trashësi 5 mm dhe me peshë 42,15 gr. dhe është shumë mirë i ruajtur.

Fjala medaljon rrjedh nga gjuha frënge (medaille, medaillon) dhe nënkupton vepër artistike në trajtë pllake të rrumbullakët ose ovale me paraqitje figurale (zakonisht bust-portret) në reliev. Medaljonet za­ko­nisht punoheshin për nder të ndonjë personi të caktuar, por përdoreshin edhe si dekorata që u jepeshin ushtarakëve ose civilëve të merituar.

Përkundër faktit që ky medaljon nuk ka vlerë nominale as valutore dhe është emetuar në numër të kufizuar ekzemplarësh, ai hyn në kategori numizmatike.

Në avers të medaljonit janë dy portrete: e perandorit Probus dhe e hyjit Jupiter me kurora dafine në kokë, të kthyera majtas. Perandori është i paraqitur i veshur me armaturë ushtarake dhe me skeptër në dorën e majtë. Rreth portreteve është mbishkrimi: IOM CONSERVATORI PROBI AVGUSTI-Iovi Optimo Maxi­mo Conservatori Probi Augusti.

Në anën e reversit është paraqitja e perandorit Probus të veshur me veshje ush­tarake mbi kalë, e pas tij është hyjnesha e fitores Victoria (Viktoria) me krahë të hapur me degë palme në dorë të majtë dhe me kurorë dafine në dorë të djathtë me të cilën e kurorëzon perandorin. Para perandorit janë të vendosura armët e rrëmbyera nga armiku i mposhtur dhe një luftëtar got i zënë rob, i ulur me duar të lidhura.

Rreth figurave janë dy pjesë të mbishkrimit: VIRTVS AVG, Virtus Augusti-virtyti i perandorit, dhe TRIVMFVM GOTTHICVM, Triumfum Gotthicum-triumfi për fitoren mbi gotët.

Medaljoni përmban skenat e deifikimit (hyjnizimit) të perandorit Prob dhe të triumfit të tij ushtarak mbi gotët të vitit 278 të erës sonë, është i punuar në reliev të lartë, ndërsa është i prerë në punëtorinë monedhë­pre­rëse në Siscia në Panoni (Sisaku i sotëm në Kroaci), e cila ka gëzuar trajtim të veçantë nga ana e perandorit me rastin e fitores së perandorit Probus kundër gotëve në Panoni në vitin 278.

Monedhat e tjera të gjetura në Kosovë

Pos këtij medaljoni, në territorin e Kosovës së sotme janë gjetur edhe disa monedha të tjera prej argjendi e bronzi të periudhës së sundimit të perandorit Probus.

- Monedha e llojit antoninianus prej argjendi i kohës së sundimit të perandorit Probus me madhësi 19 mm.

Në avers është portreti i majtë i perandorit me përkrenare në formë rrezesh në kokë dhe me mburojë e heshtë në duar dhe rreth tij mbishkrimi: IMP C M AVR PROBVS PF AVG (Imperator Caesar Marcus Aurelius Probus Pius Felix Augustus - Perandori Caesar Marcus Aurelius Probus, i devotshëm dhe fatlum).

Në revers, në anën e majtë, është figura e hyjneshës Concordia (Konkordia) duke ia dhënë dorën perandorit, i cili qëndron në anën e djathtë me shtizë në dorë. Rreth kësaj skene është mbishkrimi: CONCORDIA MILITVM (harmonia me ushtri).

Në ekserg (segment) është shenja: XXIꞍ e cila tregon që monedha është prerë në punëtorinë monedhëprerëse në Siscia (Sisaku në Kroaci) mes viteve 276 – 282 të erës sonë. Është gjetur në rajon të Ferizajt.

- Antoninianus prej legurës së bronzit dhe argjendit i kohës së sundimit të perandorit Probus me madhësi 23 mm dhe me peshë prej 3,49 gr.

Në avers është portreti i majtë i perandorit me përkrenare në kokë dhe rreth tij mbishkrimi: IMP C M AVR PROBVS PF AVG (Imperator Caesar Marcus Aurelius Probus Pius Felix- Perandori Caesar Marcus Aurelius Probus, i devotshëm dhe fatlum).

Në revers është perandori mbi kalë i kthyer në të majtë e para tij gjendet robi i luftës i ulur me duar të lidhura pas shpine. Rreth kësaj skene është mbishkrimi: VIRTVS PROBI AVG (Virtus Probi Augusti-guximi, trimëria e perandorit Probus).

Në ekserg (segment) është shenja: XXI e cila tregon përbërjen e materialit prej të cilit është prerë monedha, respektivisht raportin 20:1 bronz dhe argjend, ndërsa shenja MC (Moneta Cyzicus) shënon punëtorinë monedhëprerëse Cyzicus (në Mysia, sot Kapudag në Turqi).

Monedha është prerë në Cyzicus, Mysia (sot Kapudag në Turqi) mes viteve 276-282. Nuk ka të dhëna për vendzbulimin e monedhës.

- Antoninianus prej legurës bakri e argjendi i kohës së sundimit të perandorit Probus me madhësi 4,93 mm dhe me peshë prej 21,8 gr.

Në avers është portreti i djathtë i perandorit me kurorë në formë rrezesh në kokë, i veshur me armaturë ushtarake, e rreth tij është mbishkrimi: IMP PROBVS PF AVG (Imperator Probus Pius Felix - Perandori Probus, i devotshëm dhe fatlum)

Në revers është hyjnesha Securitas (Sekuritas), e kthyer në anën e majtë me këmbë të kryqëzuara duke u mbështetur me dorë të majtë në një shtyllë, ndërsa dorën e djathtë e ka të ngritur në lartësi të kokës. Rreth saj është mbishkrimi: SECVRIT PERP (Securitas Perpetua – siguri e përhershme).

Në ekserg është shenja: Γ XXI e cila tregon përbërjen e materialit prej të cilit është prerë monedha, respektivisht raportin 20:1 bronz dhe argjend.

Monedha është prerë mes viteve 277-282 në Ticinum (Pavia, Itali).

Nuk ka të dhëna për vendzbulimin e monedhës.

- Antoninianus prej bronzi të mbështjellë me argjend i perandorit Probus (277-282) me madhësi 22,5 mm dhe me peshë prej 2,2 gr.

Në avers është portreti i majtë i perandorit, të veshur me veshje ushtarake, me përkrenare në formë rrezesh në kokë dhe rreth tij mbishkrimi: IMP C M AVR PROBVS AVG (Imperator Caesar Marcus Aurelius Probus Pius Felix-Perandori Caesar Marcus Aurelius Probus, i devotshëm dhe fatlum).

Në revers është hyji Sol gjysmëlakuriq në qerre të luftës të cilën e tërheqin katër kuaj (quadriga), i kthyer në anën e djathtë duke mbajtur në dorë të majtë një gjethe. Rreth kësaj skene është mbishkrimi: SOLI INVICTO (Soli Invicto-Diellit të Pamposhtur).

Monedha është prerë në Siscia (Sisaku, Kroaci) mes viteve 276-282.

Vendzbulimi: Ulpiana, Municipium Dardanorum, Vendenis (pa specifikim të saktë të vendzbulimit).

Monedhat në fjalë prej argjendi, bronzi dhe prej legurave së bronzit, bakrit e argjendit janë prerë gjatë periudhës mes viteve 276 dhe 282 të erës sonë në punëtoritë e ndryshme monedhëprerëse provinciale: Siscia (Sisaku i sotëm në Kroaci), Ticinum (Pavia, Itali) dhe Cyzicus, Mysia (Kapudag, Turqi), ndërsa janë gjetur në lokalitete të ndryshme të Kosovës: në Ulpianë, Ferizaj dhe në disa lokalitete të tjera lidhur me të cilat nuk janë ruajtur të dhënat, bashkë me monedhat e tjera të kohës së sundimit të perandorit Probus, të cilat gjenden nëpër koleksione private, paraqesin dokumente të rëndësishme për studimin e historisë, ekonomisë dhe të një varg çështjesh të tjera të Dardanisë dhe në këtë kontekst edhe të Perandorisë Romake, pjesë e të cilës ishte Dardania pas pushtimit romak dhe për rolin e kontributin e ilirëve në kuadër të kësaj perandorie.

Burimi (https://www.koha.net/shtojca-kulture/monedha-te-probusit-me-origjine-ilire-te-gjetura-ne-kosove)

17 kallnor 1468, ne kujtim te KryeZotit!

KRYEZOTI KISH LANË POROSI...

I pari i zotnave fjalen ia kish dhanë,
t’parit popull gjith trojet me ia lanë...
Disa zotna at’her n’kamb janë çue,
mos me i lanë t'qetë me i trashegue,
se pushtet dojshin n’tokë e n’qiellë,
tmerr mbi ta kishin nisë me mbjellë...
Biri i zotit, s’kish muejt me durue,
e merr guximin me iu kundërvue...
Dhe kryezoti, at’herë n’hall kish ra,
mallkon vetin për punen që kish ba...
Me i dhanë ndihmë birit gjysnjeri?
a t’len zotnat n’te me ba kerrdi?...
Posejdoni, merr zotsinë mbi veti,
nji perbindsh me lanë rojë kah deti,
Njeri t’gjallë andej mos me lshue,
nga i pjesë shpirti s’pari pa flijue...
Gjith me rend paten nisë mbas tij,
n’tokë e qiell tui kërkue zotsi...
Ndaj kryezotit nisen me u buntue,
dhe prej fronit desh e paten rrxue...
At’her t'mjerit, iu desht me ra n’ujdi,
mos me mbrojt ma as t’birin e tij...
Biri t’atin, nuk e kish pas ngue,
n’fron të zotnave atje naltë me shkue,
ma mirë n’tokë i dekshem si njeri,
se mes zotnash kurr ku s’ka razi...
At’her zoti t’birit i kish pas thanë:
“N’dorë të fatit tash e mas t’kam lanë,
bashkë me njerzt e fares pellazgjisë,
punë me zotna ke me pasë ta dijsh...
Gjithve s’gjalli, kan me ju përbi,
nga i pjesë shpirti, po s’e batë ju fli,
der t’harroni, kush ju ka dhurue,
gjithë kto troje, për me i trashegue...
Deri t’harroni, se kush ju ka bekue,
e mos t'mundni, t’part ju me i kujtue ...
Dersa gjakun, t’mrrijnë me ju helmue,
me bij dreqnish, n'farë me ju shartue”....

Bashkim Buxhovi