Polish Underground Movement Study Trust - Studium Polski Podziemnej

PUMST Archive - Elektrownia Power Station, Powiśle

Photographs from the archives of the Polish Underground Movement Study Trust depict Home Army (AK) insurgents manning outposts at the Warsaw power station, Elektrownia Powiśle, during the Uprising in 1944.

At the beginning of the Warsaw Uprising, the commander of the Warsaw District of the Home Army, General Monter (Antoni Chruściel), drew up a list of objectives to be achieved in its first days. These included the seizure of bridges, railway stations, police and military outposts and airfields. Having assumed a collapse in the morale of the German occupying forces due to defeats on the Eastern Front and the imminent arrival of the Soviets, Monter dispatched lightly armed squads of ten or fifteen men to secure these objectives. His assumption was incorrect and due to the overwhelming superiority of both German men and firepower, the Home Army was largely unsuccessful in securing any of the infrastructure on Monter’s list. They did, however, seize the Elektrownia power station in Powiśle.

Constructed in 1904, the huge power station supplied electricity to the entire city and was a target of vital importance for the resistance. By 1944, it was heavily guarded by a mixture of Wehrmacht, police, Sicherheitsdienst (SD) and Ukrainian functionaries. Before the uprising even began, the AK had infiltrated the site by posing as ordinary station workers. On the afternoon of 1st August, the ‘Krybar’ battalion led by 43-year-old Lieutenant Cyprian Odorkiewicz put this preparation to good use. Along with power station employees, the AK smuggled in explosives, as well as hand grenades and pistols hidden in wicker baskets and under raincoats. They also cut the power station’s phone lines.

At 5pm, the ‘Krybar’ battalion opened fire and detonated their explosives. The attack caught the Germans completely by surprise. The AK had also rerouted the Gestapo phone line from its HQ to an insurgent who spoke perfect German. When the uprising began and Gestapo HQ tried to contact Elektrownia, the insurgent answered the phone thus preventing a raised alarm and the arrival of German reinforcements. After 19 hours of fighting, the Home Army secured the station. Approximately 14 Germans were killed, 35 wounded and 90 were taken prisoner. The rest escaped from the area.

The power station was in the hands of the Home Army for one month, its workers providing vital electricity to power radio stations, printing houses, aid stations and other important facilities. On September 4th 1944, the power station was finally put out of action by severe German bombing. Thereafter it was quickly re-occupied by the Germans.

----

Photo - (FOT_1477)
Photo - (FOT_1464)

----

Written by Harry Denton for PUMST

All rights to the photographs are vested in the Polish Institute and Sikorski Museum and the Polish Underground Movement Study Trust of London.

Fotografia z archiwum Studium Polski Podziemnej w Londynie przedstawiająca powstańców nadających za pośrednictwem radiostacji „Błyskawica” podczas Powstania Warszawskiego.

„Błyskawica” była główną radiostacją nadawczą polskiego ruchu oporu. Działała w Warszawie w okresie od 8 sierpnia do 4 października 1944 roku. Zbudowana przez inżyniera Antoniego Zębika (ps. „Biegły”), wykorzystywała nadajnik o mocy 200 watów, który nadawał na falach krótkich (32,8 i 52,1 m) oraz średnich.

Radiostacja była obsługiwana przez dwa zespoły: zespół podległy Biuru Informacji i Propagandy Armii Krajowej („BiP”) oraz grupę dziennikarzy Polskiego Radia. Obie grupy korzystały z tego samego nadajnika, emitując programy o różnych porach dnia. Kierownictwo „Błyskawicy” objął 36-letni Stanisław Zadrożny („Pawlicz”) z BiP, a jego zastępczynią była Zofia Rutkowska („Ewa”).

Przez niemal dwa miesiące oba zespoły nadawały serwisy informacyjne, komunikaty, raporty i apele o pomoc do aliantów, a także audycje kulturalne, takie jak wiersze i pieśni. Radiostacja zapewniała kluczowe połączenie między walczącymi oddziałami Armii Krajowej, ludnością cywilną Warszawy i światem zewnętrznym.

Programy były również nadawane w języku angielskim. Pilot RAF-u i zbiegły z niemieckiej niewoli John Ward, który dołączył do Armii Krajowej, często czytał raporty z powstańczych walk i apelował do rządu brytyjskiego w Londynie o udzielenie pomocy powstańcom. „Kurier z Warszawy” Jan Nowak-Jeziorański oraz Adam Truszkowski, P***k urodzony w Londynie, także odegrali istotną rolę w przygotowywaniu anglojęzycznych audycji dla radiostacji. BBC także w tym uczestniczyła, lecz ograniczając się jedynie do częściowej retransmisji niektórych komunikatów z Warszawy. W radiu posługiwano się również językiem francuskim i niemieckim — ten ostatni był wykorzystywany w walce psychologicznej mającej na celu demoralizację żołnierzy Wehrmachtu.

Nadajnik był nieustannie tropiony i atakowany przez Niemców, co zmuszało obsługę do częstych zmian lokalizacji. „Błyskawica” rozpoczęła nadawanie w sierpniu z budynku Pocztowej Kasy Oszczędności przy ulicach Zgoda i Jasnej, później przeniosła się do kawiarni Adria przy ul. Moniuszki. 18 sierpnia 1944roku Adria została trafiona pociskiem z niemieckiego moździerza samobieżnego Karl. Pocisk przebił budynek, ale nie eksplodował, dzięki czemu radiostacja ocalała. „Błyskawicę” przeniesiono następnie do budynku przy ul. Poznańskiej, a jej ostatnią siedzibą od końca września 1944 roku był gmach Biblioteki Publicznej m.st. Warszawy.

Dwa dni po kapitulacji Armii Krajowej, 2 października 1944 roku, „Błyskawica” nadała swój ostatni, dziesięciominutowy komunikat. Na zakończenie audycji po raz ostatni w radiu zabrzmiała słynna pieśń „Warszawianka”. Następnie Jan Georgica, kierownik techniczny radiostacji, zniszczył nadajnik młotkiem.

„Błyskawica” stanowi niezwykły przykład wykorzystania informacji jako formy oporu — powstańczej radiostacji nadającej podczas zaciętych walk w sercu okupowanej Europy. Była bezpośrednim narzędziem informującym świat o sytuacji panującej w Warszawie latem 1944 roku.

----

(FOT_1595)

----

By Harry Denton, translated by Magda Szkuta for PUMST

All rights to the photographs are vested in the Polish Institute and Sikorski Museum and the Polish Underground Movement Study Trust of London.

We are holding an open house at Polish Underground Movement Study Trust/Studium Polskie Podziemnej in London on Saturday 20th June from 11-5pm!

Discover our archive at Ealing Common and explore the history of Polish resistance in WWII. Take a guided tour (12 and 3pm), speak with archivists, see some of the treasures in our collection and new digitised access.

Contact [email protected] to register interest.

The Polish Underground Movement Study Trust is a few minutes walk from Ealing Common Underground station on the Piccadilly and District Lines.

11 Leopold Road, London, W5 3PB

All welcome!

Moi Drodzy, Szanowni PAństwo

Ze smutkiem i żalem zawiadamiamy, iż 20 maja 2026 r. przedwcześnie odszedł dr Krzysztof Czajkowski – polonista, absolwent Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, uczestnik opozycyjnego ruchu studenckiego lat osiemdziesiątych XX wieku.

Wraz z żoną, Panią prof. Agnieszką Czajkowską, zrealizował w Studium Polski Podziemnej w Londynie szereg ważnych dla nas projektów digitalizacyjnych, dzięki którym nasza mogła rozwijać się i służyć polskiej historii i polskiemu dziedzictwu narodowemu.

Pan Krzysztof, od 1990 r. związany był z częstochowskim środowiskiem akademickim jako pracownik Instytutu Filologii Polskiej Wydziału Filologiczno-Historycznego Akademii im. Jana Długosza, a następnie — po przekształceniach uczelni — Instytutu Literaturoznawstwa Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie. Na swojej macierzystej uczelni pełnił m.in. funkcję dyrektora Instytutu Filologii Polskiej oraz przez wiele lat był koordynatorem Letniej Szkoły Języka i Kultury Polskiej.

W latach 2006-2009 sprawował funkcję konsula ds. kulturalnych i polonijnych w Konsulacie Generalnym RP w Brześciu na Białorusi, natomiast w latach 2009-2011 był konsulem generalnym RP w Irkucku w Rosji.

Krzysztof Czajkowski przez wiele lat aktywnie angażował się w działania na rzecz ochrony, dokumentacji i popularyzacji polskiego dziedzictwa kulturowego poza granicami kraju. Szczególne miejsce w tej działalności zajmowała współtworzona przez niego w 2014 r. Fundacja Silva Rerum Polonarum, której był pomysłodawcą i realizatorem licznych projektów poświęconych ochronie oraz upowszechnianiu polskiej spuścizny kulturowej za granicą.

Wśród przedsięwzięć realizowanych z jego inicjatywy szczególne znaczenie miały: wieloletni projekt digitalizacji zasobu archiwalnego Studium Polski Podziemnej w Londynie, dokumentacja polskiej spuścizny kulturowej w Czechach realizowana w ramach projektu „Śladami P***ków na ziemiach Korony świętego Wacława”, a także działania związane z opieką konserwatorską nad Polskim Cmentarzem Wojennym na Monte Cassino we Włoszech.

Dr Krzysztof Czajkowski pozostanie w pamięci jako człowiek wielu pasji, niezwykłej życzliwości i pogody ducha, obdarzony wielkim poczuciem humoru oraz autentycznym zaangażowaniem w sprawy ludzi i dziedzictwa kulturowego.

R.I.P Panie Krzysztofie. Dziękujemy za pomoc, życzliwość i współpracę podczas naszych wspólnych projektów w SPP w Londynie.

Składamy kondolencje najbliższej rodzinie Pana Kzysztofa.

Zespół Studium Polski Podziemnej, Londyn

Today marks the 125th anniversary of the birth of cavalry officer, intelligence operative and resistance leader Witold Pilecki, on 13th May 1901.

Pilecki was a veteran of the Polish-Soviet War (1919-1921) and fought as a cavalry platoon commander during the N**i invasion of Poland in September 1939. After the fall of Poland, he opted to stay behind to engage in underground resistance activity instead of withdrawing to France and Great Britain.

In November 1939, Pilecki helped to found the Secret Polish Army (Tajna Armia Polska – TAP), one of Poland’s earliest underground organisations. TAP was eventually absorbed into the Union of Armed Struggle (ZWZ), the precursor to the Home Army (Armia Krajowa).

Pilecki is best known for infiltrating the Auschwitz concentration camp. In 1940 he was purposefully arrested in a round-up and sent to the camp. His aims were to set up an intelligence network, bring news from the outside world, boost the morale of inmates and send reports back to the Home Army on how the camp operated. As prisoner no.4859, Pilecki formed the Military Organisation Union (ZOW). The first reports on the situation in Auschwitz reached the Home Army in November 1940. Pilecki’s messages from 1941 onwards were forwarded to the Polish government in London and thereafter to the western allies, becoming a key source of intelligence on the existence of Auschwitz.

In 1943, Pilecki broke out of Auschwitz and in August that year began preparing “Raport W” or “Witold’s Report”, the first comprehensive account of the camp to reach the Allies.

After rejoining the Home Army, Pilecki became a member of the Kedyw sabotage unit and fought in the Warsaw Uprising in the summer of 1944. He ended the war in the Oflag VII-A POW camp for Polish Officers in Germany.

After the war, Pilecki returned undercover to Poland to report to the Polish government-in-exile (still in London) on the rise of the Soviet-backed communist regime of Bierut and the continued Soviet military occupation of the country. His cover was blown in 1946 and Pilecki was arrested, tortured and eventually subjected to a show trial in 1948. He was executed by communist authorities in Warsaw on 25th May 1948.

——

By Harry Denton for PUMST.

OPEN HOUSE at Polish Underground Movement Study Trust/Studium Polskie Podziemnej - Saturday 20th June - 11-5pm

Discover our archive at Ealing Common and explore the history of Polish resistance in WWII. Take a guided tour (12 and 3pm), speak with archivists, see some of the treasures in our collection and new digitised access.

Contact [email protected] to register interest.

The Polish Underground Movement Study Trust is a few minutes walk from Ealing Common Underground station on the Piccadilly and District Lines.

11 Leopold Road, London, W5 3PB

All welcome!