Farsi Action Foundation - کانون همیاری پارسی زبانان

17/09/2026

17/09/2026

"اين زبان پارسی را هر چه میخوانی يکيست"
صدای همدلی، هم‌زبانی و هم‌تباری در بازار پرمهر مهرگان!
محمدجان جویا از میان کوه‌های هندوکش، بغلان، آمده و آقای حضرت غیرت از شهر دوشنبه ست؛ پنجاه سال با هم تفاوت سنی دارند، فرسنگ‌ها زادگاه شان از هم فاصله دارد، مرز کشیدهٔ شده.
اما وقتی کنار هم اند این فاصله‌ها هیچ می‌شوند؛ هر دو از یک کتاب می‌خوانند، به یک زبان گپ می‌زنند و از یک فرهنگ و ریشه سخن می‌گویند .

در بازار پرمهر مهرگان، شهر دوشنبه؛ بازاری پر از میوه، مهر و محبت، جناب کریم کریم با "سفیر پهنهٔ بیکران پارسی" محمدجان جویا و دوست و هم‌تبار عزیز تاجیکستانی، گرانقدر حضرت غیرت؛ تاجر، شاعر و نویسنده.

16/09/2026

Dear Friends,

One of the fundamental factors behind nations achieving civilisation, prosperity, and social progress is the active and responsible participation of individuals in education, rather than relying entirely on government institutions to provide educational opportunities.

Unfortunately, in our country, there has traditionally been a high level of expectation from governments and authorities to provide education, while direct and voluntary community participation in this area has remained limited. The challenges and instability of the past four decades, and particularly the restrictions imposed in recent years, have severely limited access to education and opportunities for growth and development for children and young people, especially girls.

If this situation continues, we may face a future in which a significant proportion of our young generation lacks adequate access to education and literacy. In such circumstances, relying solely on the authorities to bring about fundamental and positive change cannot, by itself, be an effective solution. Therefore, we believe that informed, voluntary, and responsible participation by members of society, using their own resources and abilities, can make a meaningful and positive difference.

In this spirit, one of the kind-hearted families associated with the Farsi Action Foundation, whose family has a long-standing tradition of contributing to education, has established educational classes for children and young people both girls and boys in a remote area of Parwan Province, in coordination and cooperation with the FAF.

The family is covering all the costs of these classes from its own personal resources. At present, 45 students are actively and regularly attending the classes, where they are studying Persian language and mathematics.

The Farsi Action Foundation sincerely appreciates this generous family for their valuable contribution and considers their initiative an excellent example of social responsibility and investment in the future of our younger generations.

We hope that other families and individuals with the ability to contribute will be inspired by this initiative and, according to their means, take steps to establish and support educational classes in underserved and remote areas of the country. By doing so, they can play their part in educating and empowering future generations.

Through the expansion of such community led and responsible initiatives, we can help create better educational opportunities, support the intellectual and academic development of the next generation, and ultimately contribute to meaningful progress, prosperity, and a better future for our society and people.

Education is an investment in today and a hope for tomorrow.

16/09/2026

دوستان فرهیخته و گرامی،

یکی از عوامل اساسی دستیابی ملت‌ها به تمدن، رفاه و پیشرفت اجتماعی، مشارکت فعال و مسئولانه افراد جامعه در روند آموزش و پرورش و پرهیز از وابستگی کامل به نهادهای دولتی در این زمینه است.

متأسفانه در کشور ما، همواره توقع و انتظار زیادی از نظام‌های حاکم در زمینه آموزش و پرورش وجود داشته، در حالی‌که سهم‌گیری مستقیم و داوطلبانه افراد جامعه در این عرصه در سطح مطلوبی نبوده است. نابسامانی‌های چهار دهه گذشته و به‌ویژه محدودیت‌های ایجادشده در سال‌های اخیر، دسترسی نوجوانان و جوانان، به‌خصوص دختران، به آموزش و فرصت‌های رشد و شکوفایی را به‌شدت محدود کرده است.

اگر این وضعیت ادامه یابد، در سال‌های آینده با نسلی روبه‌رو خواهیم شد که بخش قابل توجهی از آن از سطح کافی سواد و آموزش محروم خواهد بود. در چنین شرایطی، انتظار داشتن از حاکمان برای ایجاد تغییرات اساسی و مثبت در این زمینه، به‌تنهایی نمی‌تواند راه‌حل مؤثری باشد. از این‌رو، ما بر این باوریم که مشارکت آگاهانه، داوطلبانه و مسئولانه همه افراد جامعه، با استفاده از امکانات و توانایی‌های شخصی، می‌تواند اقدامی مثبت و تأثیرگذار باشد.

در همین راستا، یکی از خانواده‌های نیک‌اندیش و همکاران کانون، که خدمت به آموزش و پرورش را از نسل‌های گذشته خانواده خویش به ارث برده‌اند، با هماهنگی و همکاری کانون همیاری پارسی‌زبانان، در یکی از مناطق دوردست ولایت پروان اقدام به راه‌اندازی صنوف آموزشی برای کودکان و نوجوانان، اعم از دختر و پسر، نموده‌اند.

تمام هزینه‌های این صنوف از امکانات شخصی این خانواده تأمین می‌شود و در حال حاضر ۴۵ دانش‌آموز به‌صورت منظم و فعال در این صنوف، مضامین زبان فارسی و ریاضی را فرا می‌گیرند.

کانون همیاری پارسی‌زبانان ضمن ابراز سپاس و قدردانی صمیمانه از این خانواده گرامی و نیک‌اندیش، این اقدام ارزشمند را نمونه‌ای از مسئولیت‌پذیری اجتماعی و سرمایه‌گذاری برای آینده نسل‌های کشور می‌داند.

امیدواریم سایر خانواده‌ها و افراد توانمند نیز با الهام از این اقدام نیک، در حد توان خویش برای راه‌اندازی و حمایت از صنوف آموزشی در مناطق محروم و دوردست کشور گام بردارند و سهم خود را در آموزش و پرورش نسل آینده ادا کنند.

با گسترش چنین تلاش‌های مردمی و مسئولانه، می‌توان زمینه‌های آموزش بهتر، رشد فکری و علمی نسل آینده و در نهایت، تحول واقعی در مسیر پیشرفت، تمدن و رفاه جامعه و مردم ما را فراهم ساخت.

آموزش، سرمایه‌ای برای امروز و امیدی برای فردای جامعه است.

11/09/2026

این گفتگوی دوکتور مایکل بری خیلی ارزنده است.

02/09/2026

~«ترور سرخ»: چگونه بخارا به روسیه ملحق شد؟~

رادیو زمانه:
بیش از یک قرن، روایت رسمی شوروی سقوط امارت بخارا در سال ۱۹۲۰ را «انقلاب مردمی» می‌خواند؛ انقلابی که ارتش سرخ برای یاری آن وارد میدان شد. اما اسناد برجای‌مانده از مقام‌های شوروی تصویر دیگری به دست می‌دهند: برنامه‌ریزی برای کودتا و «ترور سرخ»، سازمان‌دهی نیروهای محلی، بمباران بخارا و انتقال بخشی از دارایی‌های آن به تاشکند. بازخوانی این اسناد، مرز میان «انقلاب» و اشغال بخارا را بار دیگر پیش می‌کشد.

***
اسفندیار آدینه
روزنامه‌نگار

یکصد و شش سال پیش از این، درست در همین روزها اتفاقاتی در بخارا افتاد که سرنوشت مردم آن سامان را به‌کلی تغییر داد.

در یک عملیات گسترده نظامی که از ۷ تا ۱۱ شهریورماه ۱۲۹۹ انجام شد، دولت امیر عالم‌خان، آخرین فرمانروای سلسله منغیتیه، سرنگون و امارت بخارا به روسیه الحاق شد. این واقعه با بمباران گستردۀ بخارا از سوی ارتش سرخ همراه بود که به تخریب بخش اعظمی از این شهر باستانی و کُشته و زخمی شدن هزاران تن از شهریان منجر شد.

خود امیر، اول به «حصار شومان»، در حوالی شهر دوشنبه فعلی، و سپس از آنجا به افغانستان فرار کرد. مقاومت علیه ارتش سرخ بلشویکی در بخارا تقریباً دو ده‌ساله ادامه‌ داشت، ولی کمبود اسلحه و مهمات جنگی جدید، نبود سازمان‌دهی و انسجام کافی در صفوف مقاومت‌گران، عدم حمایت مالی و تسلیحاتی از سوی کشورهای هم‌جوار و هم‌پیمان بخارا، به‌ویژه افغانستان، باعث ناکامی آزادی‌خواهان شد.

برنامه‌ریزی «کودتا»

هم‌اکنون، با گذشت بیش از یک سده از آن اتفاقات، این رویداد همچنان در هاله‌ای از ابهام پوشیده است. مورخان و مبلغان شوروی به این عملیات «انقلاب خلقی بخارا» نام نهاده و مدعی بودند که امیر عالم‌خان در پی یک آشوب یا خیزش مردمی از قدرت برکنار شده است. اما مخالفان آنها این واقعه را فتنه یا توطئه‌ای برای اشغال بخارا از سوی روسیه می‌دانند. آنچه در بخارا گذشت، آیا انقلاب بود؟ یا اشغال؟ در این مطلب به بررسی برخی از اسناد بازمانده در بایگانی‌های دولت روسیه می‌پردازیم، تا ببینیم، خود مقام‌های شوروی وقت به این واقعات چه می‌گفتند.

از مهم‌ترین این اسناد، «گزارش آمادگی به کودتا در بخارا» است که زیر مهر «کاملاً سرّی» پس از اشغال بخارا در سال ۱۹۲۰ با امضای دو تن از اعضای «شورای تبلیغات بین‌المللی در شرق» نگاشته شده است. متن این سند با اسناد فراوان دیگر، از چند سال پیش در یک بایگانی برخط زیر عنوان «چشم‌انداز روسیه بر اسلام» (Russian Perspective on Islam) در دسترس عموم نهاده شده است.

این گزارش با شرح کوتاهی از تحولات جهان، به‌ویژه گسترش «روح انقلابی» در ایران و ترکیه و هند، شروع می‌شود: «حوادث مهمی در خوارزم و بخارا رخ داد. در کشور دوم طی روزهای اخیر کودتا (переворот) بپا شد. امیر فرار کرد. انقلاب پیروز‌ شد. تمام قدرت در دست کمیته انقلابی است که در مدت کوتاهی توانست وظایف جدیدی را برای کشور تعیین کند و این کمیته در پاسخ به حوادث روز به زبان انقلابی مردم شورشی صحبت کرد».

چنانچه می‌بینیم، گزارشگران در اینجا به صراحت از انجام یک «کودتا» صحبت می‌کنند، ولی همزمان ادعا دارند که «انقلاب پیروز‌» شده است. در ادامه‌ البته می‌نویسند که «ما به فکر نوشتن تاریخ» نیستیم، ولی از «انقلاب بخارا» باید برای «آماده‌سازی نهضت‌های انقلابی» در کشورهای دیگر سبق گرفت.

«تبلیغات در شرق»

البته آن زمان مقام‌های دولت تازه به دوران رسیدۀ شوروی بر این باور بودند که انقلاب روسیه به موجی از انقلاب‌های دیگر در جهان، بویژه در کشورهای شرقی که مستعمره یا شبه‌مستعمره بودند، مانند هند، ایران و افغانستان و عثمانی، دامن خواهد زد. ولی بر خلاف انتظار آنها، هیچ اتفاقی در این کشورها نیافتاد. بر اساس نظریات کارل مارکس، انقلاب را می‌بایست طبقۀ کارگر یا پرالتاریا برپا کند، ولی در این کشورها، بویژه بخارا و خوارزم، چیزی به نام «طبقۀ کارگر» هنوز شکل نگرفته بود. اقتصاد این کشورها نه صنعتی، بلکه کشاورزی بود، مردم هم اغلب در روستاها می‌زیستند، جمعیت شهری فعال اندک بود. یعنی هیچ زمینه‌ای برای وقوع انقلاب وجود نداشت. در نتیجه، تنها چاره کار جعل انقلاب بود.

با انقلاب‌های مصنوعی می‌شد لااقل به طبقه کارگر در غرب نشان داد که نظریه‌های لنین در حال اجرا شدن در شرق است. بنا بر این، در اواخر سال ۱۹۱۹ نهادی به نام «شورای تبلیغات بین‌المللی در شرق» در شهر تاشکند، مرکز ولایت ترکستان روسیه، تأسیس شد (تاشکند سال ۱۸۶۵، سمرقند سال ۱۸۶۸ و فرغانه سال ۱۸۷۵ از سوی روسیه تزاری اشغال شده بودند). این نهاد دیری نپایید که برنامه‌ای برای «انقلاب بخارا» تهیه کرد. سه تن از مقام‌های دولت بُلشویکی به نام‌های ماشیتسکی، توره‌قُلوف و روگدایوف مسئولیت امور در این سازمان را به دوش گرفتند.

‌انجام کارهای «تبلیغاتی و تروریستی» (در سند دقیقا چنین آمده!)، سازمان‌دهی نیروهای به اصطلاح انقلابی، همکاری با گروه‌های محلی، تشکیل احزاب، تقویت آنها، کمک به آنها در نشر اطلاعات، سربازگیری یا تأسیس واحدهای کوچکتر حزبی در محلات، تهیۀ اسناد مهم برای «حکومت آیندۀ بخارا» از وظایف این نهاد بود.

«ترور سرخ»

در پروتکل شمارۀ یک جلسۀ دفتر نظامی-انقلابی این شورا که دو ماه پیش از عملیات بخارا، یعنی ۲۴ ژوئن ۱۹۲۰ برای بررسی فعالیت‌ها در بخارا دایر شد، اهدافی تعیین و وظایفی میان اعضای آن تقسیم شد. از جمله تهیۀ اسناد مربوط به زمین، سیاست مالی و دادگستری دولت آیندۀ بخارا به دوش شخصی به نام اورلوف وا‌گذار شد. قرار بر این شد که «بیانیۀ دولت انتقالی» به مردم را شعبۀ سیاسی این شورا همراه با حزب کمونیست‌های بخارا تهیه کند. این شعبه همچنین موظف شد اعلامیه‌ای از نام دولت روسیه در بارۀ به رسمیت شناختن «استقلال جمهوری بخارا» تهیه کند.

در این میان، «برنامه برگزاری ترور سرخ در بخارا» (نام سند چنین است!) به دوش شعبۀ سیاسی و شعبۀ ویژۀ این سازمان و کمیتۀ مرکزی (حزب) کمونستان بخارا وا‌گذار شد. در مورد خونثی‌سازی واحدی از سربازان افغان که به دعوت امیر در بخارا مستقر بودند، تصمیم گرفته شد که بعد از کودتا باید اقداماتی انجام داد، تا نظامیان افغان بی‌طرفی خود را حفظ کنند. پرسش توره‌قلوف مبنی بر این که حزب کمونیست بخارا فعالیت‌های خود را، «چه تبلیغاتی و چه تروریستی» به بالاترین سطح برساند، ۲۰ دقیقه بررسی شد، ولی تصمیم‌گیری تا آمدن میخاییل فرونزه، فرمانده ارتش سرخ، به تأخیر افتاد.

پیشنهاد در باره مشارکت واحدهای نظامی ترکمن و ارمنی در طرح کودتای بخارا پذیرفته نشد. در این جلسه شش نفر به نام‌های گِلِر، گورودیتسکی، توره‌قلوف، واسلیویچ، ماشیتسکی و روگدایف شرکت داشتند. این دو تنِ آخر مسئولیت حفظ اطلاعات سرّی را هم بر دوش گرفتند. اما هیچ کدامِ اینها کوچک‌کترین ربطی به بخارا نداشتند، تنها فرد محلی توره‌قلوف از تبار قزاق و زاده خوقند بود.

«ملاقات با خواجه‌یف»

سه روز بعد، این سازمان جلسه دیگری برای بررسی کارهای انجام‌شده دایر کرد. در پروتکل شماره دو چند نکتۀ مهم هست. طبق این سند توره‌قلوف با واسیلویچ در یک نشست «سازمان‌دهی ترور در بخارا» را بررسی کرده و تصمیم گرفتند که «ترور باید تنها از سوی بخارائیان انجام» شود: «در آغاز، ترور به شکل انتقام‌جویی مردم خشمگین علیه ستمکاران باید انجام شود. سپس کمیسیونی فوق‌العاده (معروف به چِکا) تحت نظر کمیتۀ انقلابی بخارا ایجاد خواهد شد. کمیسیون‌های مشابه با اختیارات گسترده‌ای در مضافات نیز ایجاد خواهند شد. به همه این کمیسیون‌ها از شعبۀ ویژه «تُرک‌فرونت» آموزش‌گران اعزام خواهند شد.»

در این پروتکل به ملاقاتی با فیض‌الله خواجه‌یف، جوان ۲۴ ساله و از اعضای حزب جوان‌بخاریان، اشاره‌ شده که بعدها به شخصیتی تاثیرگذار تبدیل شد. او به این پرسش که آینده انقلاب و سرنوشت خود را در بخارا چگونه می‌بیند، گفته است «بعد از کودتا باید جوان‌بخاریان و کمونست‌های بخارا با هم کار کنند، نمایندگان هردو گروه در حکومت تا جلسه مؤسسان برای تشکیل دولت باید مشارکت ورزند.»

خواجه‌یف فرزند یکی از ثروتمندان بخارا بود که پدرش او را در یازده‌سالگی برای تحصیل به سن‌پترزبورگ فرستاده بود. به عنوان یک بخارایی که تحصیل‌کردۀ روسیه بود و روسی هم بلد بود، او مناسب‌ترین گزینه برای اجرای برنامۀ «انقلابی» بلشویک‌ها در بخارا به نظر می‌آمد. خواجه‌یف احتمالاً بعد از این ملاقات به ریاست کمیتۀ انقلابی بخارا و بعد از انجام کودتا، به رهبری جمهوری شورایی خلق بخارا، انتساب شد. وی تا سال ۱۹۲۴ در این سمت باقی ماند و بعد از «تبرتقسیم» یا ایجاد جمهوری‌های قومی، رهبر جمهوری شورایی ازبکستان شد، تا این که سال ۱۹۳۴ در ترور استالینی اعدام شد.

«جوخۀ بخارائیان»

در مورد امضا گذاشتن زیر اعلامیه‌های دولت آینده، تصمیم گرفته شد که کمیته‌ای مشترک از جوان‌بخاریان و کمونست‌های بخارا این کار را انجام دهد. یک تن از کارمندان در بارۀ سفرش به سمرقند و فرایند تأسیس جوخۀ نظامی از میان اتباع بخارا گزارش داده است. به گفته او، «پادگان برای جوخۀ بخارائیان هنوز آماده نیست، رخت خواب و لباس نیست، تأسیس این جوخه به تأخیر می‌افتد، ۱۵۰ نفر برای پیوستن به آن نام‌نویس شده‌اند.» از اطلاعات دیگر این که واحد سربازان افغانی مستقر در بخارا، تقریبا از ۹۰۰ نفر عبارت است که ۳۰۰ تن آنها وارده و بقیه از میان افغان‌های بخارایی تشکیل شده است.

از نکات دیگری که در «گزارش آمادگی به کودتا در بخارا» آمده، نشر شبنامه‌ها و کمک‌های مالی «شورای تبلیغات بین‌المللی در شرق» به دو گروه کمونست‌های بخارا و جوان‌بخارایان است: «به بخارا ۲۱۲۷۳ نسخه [شبنامه] به زبان‌های فارسی و ترکی ارسال شد ،... برای کارهای انقلابی کمک‌های مالی ارائه شد: کمونست‌های بخارا ۱۵۰۰۰۰ روبل نیکولایوفسکی، ۸۵۵۰۰۰ روبل کِرِنسکی و ۲۰۱۰۰۰۰۰ روبل شوروی دریافت کردند. جوان‌بخاریان ۴۰۱۳۰۰ روبل کِرِنسکی و ۴۵۸۴۷۴۳ روبل شوروی دریافت کردند.»

البته این دو گروه را خود حکومت بلشویکی ایجاد کرد. شماری از بخارائیان سال‌های پیش از بخارا فرار کرده و به تاشکند، مرکز ولایت ترکستان روسیه، پناه برده بودند. بلشویک‌ها عده‌ای از آنها را گردهم آورده و تشکّلی به نام جوان‌بخاریان ایجاد کردند. بعد این تشکل را به دو جناح تقسیم کردند که جناح دوم «حزب کمونیست بخارا» نام گرفت. روس‌ها از هردو گروه برای انجام کودتا و اشغال بخارا استفاده کردند. برنامه‌ها و اسناد این دو «حزب» از سوی بلشویک‌های روس تهیه می‌شد و اعضای آن چاره‌ای جز اجرای دستورات آنها نداشتند.

بمباران بخارا

طبق این اسناد، این دو گروه موظف بودند در قلمرو بخارا پیروان زیادی جمع کنند و مردم را برای «انقلاب» آماده سازند. بعد نیروهای ارتش سرخ می‌بایست به کمک «مردم انقلابی» بخارا بشتابند. ولی زمانی که قرار بود انقلاب برپا شود، هیچ نشانی از شورش و اعتراض در میان مردم بخارا نبود. سپس، طبق برنامۀ میخائیل فرونزه، فرمانده ارتش سرخ که ۱۳ اوت تصویب شده بود، ارتش سرخ به «کارهایی تخریب‌گرانه» در شهرها و محلات اطراف بخارا دست زد. و روز ۲۹ اوت به تهاجم آغاز کرد.

سربازان بخارایی بشدت مقاومت کردند و مردم عادی زیادی هم به آنها پیوستند. ولی روس‌ها از نظم و انسجام بهتر و تسلیحات نظامی پیشرفته‌تر برخوردار بودند. آنها دستکم پنج سلاح سنگین، هشت ماشین زره‌پوش، پنج قطار زره‌پوش و ۱۱ هواپیما داشتند. با این حال، بیش از صد تن از سربازان روس کُشته شدند. در نتیجه، ارتش سرخ چاره کار را در آن دید که با هواپیما مرکز شهر و برخی از دروازه‌ها را بم‌باران کند. هزاران نفر کُشته شدند و سوختار یا حریقی که در اثر این بم‌باران افتاد، تا ۲۰ روز ادامه‌ داشت. یکی از دیوارهای شهر با استفاده از ۸۰۰ کیلو مواد منفجره توسط روس‌ها با خاک یکسان شد.

هیچ آماری از تلفات در اسنادِ از طبقه‌بندی خارج‌شدۀ شوروی در دست نیست، اما مسعود خلیفه‌یف، پژوهشگر تاجیک، از قول محمدعلی بلجوانی، نویسندۀ کتاب «تاریخ نافعی»، آورده که در جریان بم‌باران بخارا تقریباً دو هزار نفر کُشته شدند. همچنین، ۳۴ گذر، بیش از ۱۰۰۰ دکان، ۲۹ مسجد، ۲۰ سرای و نزدیک سه هزار خانه در سوختار از میان رفت. در ارگ حدود ۳۰۰ عمارت سوخته است.

انتقال دارایی‌ها به تاشکند

به این ترتیب، روز دوم سپتامبر شهر بخارا به تصرف روسی‌ها درآمد. بعد از دستیابی نیروهای ارتش سرخ به این شهر، غارت و چپاول و تاراج ثروت و دارایی‌های امارت بخارا آغاز شد. در گزارش ماشیتسکی، از اعضای «شورای تبلیغات بین‌المللی در شرق» که حدود ۲۰ روز پس از اشغال بخارا به مسکو ارسال شده، آمده‌است: «به سمت بخارا پنج هزار خمپاره شلّیک شد. مرکز شهر ویران شد، در ریگستان آتش افتاد. روز سوم... دولت بخارا یک نماینده فرستاد، اما او اسیر شد. گلوله‌باران سه روز دیگر ادامه‌ یافت.»

او می‌افزاید: "پس از تسلیم بخارا سوختار و غارت و چپاول به طور باورنکردنی آغاز شد. تمام ثروت موجود در زیرزمین‌ها و انبارهای ریگستان به تاراج رفت، گنجه‌های بزرگ و ناسوز شکسته و خُرد شدند،... دو قطار از اموال پُر از طلا و نقره به تاشکند ارسال شد، سی و نُه شمشیر مزیّن به سنگ‌های قیمتی که برخی سی و پنج الماس دارند، سر از تاشکند درآوردند."

به نوشته ماشیتسکی، هرج و مرج تمامی بخارا را فرا گرفت و وضع از اختیار فرماندهی ارتش سرخ خارج شد. سربازان روس به تاراج گسترده اموال مردم پرداختند و دستبردهای خود را در بازارها می‌فروختند:

"چند روز پیش سربازانی را دیدم که سکّه‌های طلای... بخارا را آشکارا می‌فروختند. سربازی را دیدم که دستبندهای گرانبهایی در دست داشت، افسری را در ریگستان دیدم که شمشیر طلایی بسیار نادری داشت. غارت و چپاول اکنون در روستاها شروع شده، شکایاتی از تجاوز به زنان و دختران هم وجود دارد. دو یا سه مسجد به پادگان تبدیل و به طور باورنکردنی بی‌حرمت و ‌آلوده شده‌اند."

از مهم‌ترین نکات این گزارش، انتقال دو قطار از دارایی‌های بخارا به تاشکند، مرکز ولایت ترکستان روسیه، است. امارت بخارا کشوری کوچک ولی ثروتمند بود. این یعنی میلیون‌ها روبل پول نقد و طلا که دولت بلشویکی به آن بشدت نیاز داشت. این که این دارایی‌ها کجا شد، موضوع بحث جداگانه است، ولی بعد از اشغال بخارا بلشویک‌ها توانستند تا حدّی از بحران مالی رها یابند و بتدریج بر مخالفان خود در گوشه و کنار روسیه پیروز‌ شوند. البته هدف اصلی آنها از اشغال بخارا همین بود.

«کمک برادرانه»

تاریخ‌نگاری رسمی شوروی امارت بخارا را منشأ جور و ستم و مبارزان علیه روس‌ها را «باسمه‌چی»، یعنی دزد و راهزن، معرفی می‌کرد. در مقابل، عسکران سرخ یا بلشویک‌های روس لشکر آزادی‌بخش و دولت شوروی مظهر آزادی و عدالت معرفی می‌شدند. دستگاه گزافۀ (تبلیغات) حزب کمونیست در تمامی امور، از کتب درسی و مکتب و معارف گرفته، تا دانشگاه و فرهنگستان، نشریات و رسانه‌های عمومی، کانون‌های فرهنگی و هنری بر اذهان عموم چیره بود.

اتفاقات سال ۱۲۹۹ در بخارا در کتب درسی تاجیکستان در زمان شوروی «انقلاب مردمی» معرفی می‌شد. عملیات مرگبار ارتش سرخ و بم‌باران بخارا نوعی «کمک برادرانۀ خلق روس به انقلاب‌گران محلی با درخواست خود آنها» قلمداد می‌شد. کسی این تبلیغات را به چالش نمی‌کشید. بویژه نسل جوان‌تر که از گذشته بریده بودند، این تبلیغات را حقیقت می‌پنداشتند. این موضوع در سرود ملّی جمهوری تاجیکستان شوروی که نویسندۀ آن هم ابوالقاسم لاهوتی، شاعر چپ‌گرای ایرانی مهاجر، بود، به شکل غرایی منعکس شده است:

چو دست روس مدد نمود،
برادری خلق سویّت استوار شد،
ستارۀ حیات ما شراره‌بار شد...

بعد از فروپاشی شوروی، تعدادی از فرهنگیان سعی کردند این رویداد را با نگاهی تازه و از زاویه‌ای دیگر بررسی کنند. از جمله، استاد روانشاد محمدجان شکوری، در مقاله‌ای به نام «فتنه انقلاب بخارا» نوشت:

"از بس که آنچه انقلاب بخارا خوانده‌اند، درواقع یک استیلای بلشویکی پان‌ترکیستی بود، امروز آن را نباید انقلاب بنامیم، نام دیگری برای آن باید پیدا کرد که مناسب باشد."

«فتنۀ انقلاب»

وی با اشاره‌ به تعبیری از پدرش نوشت: «بهتر است که از نام‌هایی که شاهدان نکته‌سنج واقعه داده‌اند، یکی را انتخاب بکنیم. چنانکه..، صدر ضیا انقلاب بخارا را «بلا و بلوا» گفته بود. در جایی دیگر صدر ضیا از تاریخ تألیف «نوادر ضیائیۀ» خود سخن رانده، از جمله گفته‌است: «...در فتنۀ انقلاب، این کتاب مفقود گشت». به پندار بنده نگارنده، «فتنۀ انقلاب» تعبیر خوبی برای فهماندن معنای رویدادهای انقلابی در بخاراست.

با این حال، تاریخ‌نگاری رسمی تاجیکستان ظاهراً هنوز هم در سایۀ تبلیغات حزبی شورویست یا دست‌کم توعی سردرگمی در آن حاکم است. مثلاً، مسعودجان خلیفه‌یف، پژوهشگر و استاد دانشگاه خجند، می‌نویسد:

"انقلاب بخارا انقلاب خلقی و شورایی بوده، در آن همۀ طبقه‌های اهالی اشتراک نموده‌اند. از بس که در بخارا حالا صنف کارگر موجود نبود، از این رو قوۀ اساسی حرکت‌دهندۀ انقلاب را ارتش سرخ و دهقانان و بی‌نوایان شهر تشکیل می‌دادند."

در مقابل، استاد روانشاد نماز حاتم، پژوهشگر برجسته تاریخ آن دوران، در صحبت با روزنامه‌نگار محلی مهرآفرین نجیبی گفته است:

"در بخارا انقلابی رخ نداده است. اصلاً، انقلاب آن است که افراد یک جامعه یکباره نظامی را تغییر داده، از حالی به حال دیگر گذرند. اما شخصاً من با دلیل و حجّت و شاهدان بی‌واسطه روبرو شده و دقیق ساختم که از آغاز این واقعه تا فرار امیر عالم‌خان یگان بخارایی در این انقلاب شرکت نورزیده است."

گسستن از گذشته

استاد حاتم اگرچه تشکیل حزب کمونیست بخارا و حزب جوان‌بخاریان و حتی تشکیل جوخۀ مسلح بخارائیان را رد نمی‌کند، ولی می‌گوید «این انقلابچیان از امتحان کمیسیون فرونزه» نگذشتند و هیچ کدام در «عملیات جنگی عسکران سرخ حق شرکت پیدا» نکردند: «در نتیجه، بخارا کاملاً از جانب عسکران سرخ غصب گردید. پس در این حال انقلابی نمی‌تواند بوده باشد.»

به هر حال، این واقعات پیامدهای ژرفی در زندگی هزاران تن از مردم بخارا برجا نهاد. عمده‌ترین پیامد آن از مسند انداختن خط و زبان پارسی و محروم ساختن مردم بخارا از میراث ادبی و فرهنگی پیشینیان بود.

روس‌ها با تأسیس جمهوری‌های قومی توانستند میان مردم تفرقه ‌اندازند و به اهداف خود، بویژه در زمینۀ روسی‌سازی یا گسترش زبان روسی در منطقه تا حد زیادی دست یابند.

هزاران تن از مردم محلی در جنگ‌های بعدی یا بدون جنگ از سوی ارتش سرخ به بهانۀ «باسمه‌چی» بودن قتل شدند، ده‌ها هزار تن دیگر مهاجر و آواره شدند، زمین و دارایی‌های آنان مصادره شد، مکتب و مدارس تخریب و مساجد به طویله و اسطبل‌های سربازان روس تبدیل شد. با گذشت سه دهه از فروپاشی شوروی، کشورهای منطقه همچنان در زیر سایۀ روسیه هستند.

#بخارا #شوروی
#تاجیکستان #ازبکستان #بلشویک #باسمَچی
#ورارود

اسفندیار آدینه ـ بیش از یک قرن، روایت رسمی شوروی سقوط امارت بخارا در سال ۱۹۲۰ را «انقلاب مردمی» می‌خواند؛ انقلابی که ارتش سرخ برای یاری آن وارد میدان شد. اما اسناد بر...

28/08/2026

دوستان عزیز:
بادر نظرداشت وضعیت کنونی اوجگیری اندیشه های ضدمهاجرتی در بریتانیا و ایجاد فضای سالم همدیگر پذیری میان جوامع مختلف اتباع کشور کانون همیاری پارسی زبانان با حمایت کامل خود از تهیه و نشر برنامهٔ صدای مهاجرین از طریق چینل یوتیوب با گرداننده گی و مدیریت همکار خوب مان بانو فرشته وفا اقدام به معرفی مهاجرین موفق وسهمگیری اوشان در عرصه های مختلف کشور در زمینه های مختلف اعم از تجارت، آکادمیک، صحت عامه، مدیریت و حوزه های مختلف زندگی نموده است.
باور داریم که این برنامه زمینه خوب معرفی همدیاران موفق ما در جامعه، تشویق عزیزانی که ضرورت به استفاده از تجارب اوشان را دارند، و حمایت جمعی ما از اوشان خواهد بود.
از همه عزیزانی که در این زمینه علاقمند اند خواهشمندیم تا مارا در حمایت معنوی این کانال و تهیهٔ این برنامه منجمله درمعرفی دوستان موفق مان یاری رسانیده ممنون سازید.
شماره های تماس:
07393741819
07810647191

Nyd de videoer og den musik, du holder af, upload originalt indhold, og del det hele med venner, familie og verden på YouTube.

26/08/2026

15/08/2026

۱۵ آگست؛ روز سیهٔ تسلیم خراسان به اهریمن سیه؛
‏تنها کلاه( لنگوته)، هیبت شاهی نمی‌دهد
هر دلقکی که تاج گذارد، امیر نیست
تختی که روی گرده‌ی مردم بنا شود
بالین خفت است به والله سریر نیست
""""""""""
‌هر کس قلم به دست بگیرد دبیر نیست
هر متن پر مغالطه‌ی دلپزیر نیست

تنها کلاه، هیبت شاهی نمی‌دهد
هر دلقکی که تاج گذارد، امیر نیست

باید دلی و نعره‌ی شیری به سینه داشت
هر عنتری که یال برآرد؛ که شیر نیست

گیرم شغال نعره کشد در شب سیاه
بیچاره گشنه است شجاع و دلیر نیست!

تختی که روی گرده‌ی مردم بنا شود
بالین خفت است به والله سریر نیست

از شاعر معاصر خراسان زمین/افغانستان، استاد ضیا سخا
آواز از هنرمند حماسه سرا ، کاوه اکبری،,

06/08/2026

گزارش خیلی جالبی از رضا محمدی (روزبهان)، شاعر، نویسنده و خبرنگار توانمند، از چهاردهمین شب شعر و آیین رونمایی کتاب در لندن؛ همایشی به میزبانی کانون فرامرزی همیاری پارسی‌زبانان که امروز آوازه‌اش فراتر از لندن و بریتانیا رسیده.
این شب‌های شعر به بستری ارزشمند برای گردهم‌آیی هم‌فرهنگان، هم‌زبانان و دوستداران زبان و فرهنگ پارسی در دیار مهاجرت تبدیل شده است؛ جایی برای دیدار، همدلی، تبادل اندیشه و پاسداری از هویت و میراث مشترک فرهنگی ما.