14/09/2026
روش ها و طریقه های ساختن کود سبز
تاریخچه
قدامت دادن کود عضوی بمنظور افزایش بهره برداری خاک به روزگار (کاتو) درسال های 149 الی 234 سال قبل ازمیلاد باز میگردد .
کاتو ،استفاده از کشت مخلوط یک نبات زراعتی را به عنوان برابری بهبود حاصلخیزی خاک های فقیر تاکستان هاپیشنهاد کرد . این نبات زراعتی قبل از تولید دانه به خاک باز گردانیده میشد . در اوایل سال های 1900 داکتر تایلور مدیربخش بازسازی خاک کمپانی (مولن الینویس ) بکاربرد مواد عضوی اشاره کرد .
و درکتاب خود که درسال 1913 چاپ شد روش های بازسازی خاک وزراعتی نوین دادن کود سبزرامیتوان درزمین های که امکان دادن کود حیوانی وجود ندارد بسیار مفید است ساکنین اولیه دشت های کانادا به ندرت ازنباتات لیگیوم درتناوب زراعتی استفاده میکردند دلیل این امران بود که خاکهای زیرکشت گراس ها که به تازگی میتوان مورداستفاده زراعت قرار گرفته بودند . عموماً حاصل خیز بودن اما زمین های که جایگاه استقرار نایتروجن بودند بعد سال ها کشت غلات بدون افزودن کود به خاک فقیرشدند . در این حالت کشت نبات لیگیوم ها به عنوان کود سبز یابه عنوان نباتات علوفه ای یک اقدام مهم برای بهره برداری خاک محسوب میشد . نقش و اهمیت کود های عضوی در سیستم کاشت در سال 1940 زمانیکه کودهای کیمیاوی بشکل فراوان و نسبتامناسب قابل دسترس قرار گرفت کودهای عضوی مصرف شان کم شد . اما اخیراً باافزایش کار برنبات لیگیوم ها در تناوب زراعتی بسیاری از مدیران مزرع سعی میکنند که خزانه های مصرف بکاهند وازان دسته روش های مزرع ای را بکارگیرند . (2)
مواد عضوی چیست ؟
تعریف : مواد عضوی به مواد گویندکه از لاشه و بقایای حیوانی ،نباتی وفضولات مایع وجامد حیوانات وانسان ها وزوآید زندگی انها به وجود امده است.
ویا به عباره دیگرهر ماده عضوی که بوسیله مایکرواورگانیزیم ها قابل تجزیه باشند میتوان بعنوان ماده عضوی بکار رود .
مواد عضوی انبار حیوانی و حیوانات مختلف ادرارحیوانات مواد فاضله طیور کمپوست که ازبقایای نباتات گنده و پوسیده شده.
همچنان کثافات دیگر وانبارسبز شامل میباشد مواد عضوی به اندازه کافی فاسفورس وپوتاشیم را دارا می باشد . اگرمواد عضوی بشکل سیستماتیک در مزارع استعمال گردد مقدارهیموس مواد عضوی را در خاک بلند می برد .که بااین ترتیب باعرصه وقت حاصلات زراعتی بلند می رود . پاروی حیوانی بقایای خوراک حیوانات راکه از نباتات مختلف تغذیه می نمایند ترکیب پاروی حیوانات مربوط به نوع حیوان می باشد . همچنان کیفیت غذای حیوانات در این ارتباط رول عمده دارد کیفیت و کمیت خود طویله حیوانات در این مورد دخیل می باشد .در این صورت نگهداشت پاروی حیوانی اهمیت بسزای دارد . بااستعمال پاروی حیوانی چون یکمقدار معین مواد ضروری داخل خاک می شودمواد عضوی ماده مهم اصلاح کننده درخکهای تحت کشت ضروری میباشد مخصوصا در افغانستان که نسبت اب هوای خشک و بارانی فیصدی مواد عضوی کم بوده ازاین رو مقدارمواد عضوی ضروری است باید متذکر شدکه مقدارنایتروجن ، پتاشیم ، فا سفورس و سلفر و بعضی از عناصر کم مصرف متناسب به مقدار موا د عضوی در خاک میباشد. مواد عضوی درساختمان خاک رول اساسی داشته Structure یا ساختمان ثانوی خاک جهت انتقال اب وهوا به ریشه نباتات بصورت متوازن رول اساسی دارد . وهم درساختن منفذ های خورد وکلان درخاک رول مهم را بازی میکند . درخاک دونوع منفذ موجود است. منفذ های کوچک که معمولا اب را بصورت شعریه (Capillary) نگهداری مینمآید. ومنفذهای بزرگ (Macrospore) که هوا دران گنجانیده میشود. درصورت که مواد عضوی زیاد باشد انتشارات هوا از اتموسفیر بهترصورت گرفته میتواند ترکیب هوای اتموسفیر وهوا داخل خاک تفاوت زیاد دارد. برای نموی نباتات انتشارمؤثر هواضروری میباشد. اگراین پروسه به سکتگی مواجه شود مقدارکاربندای اکسآید که از اثر تنفس ریشه ومواد ذره بینی خاک صورت گرفته به هوا ازاد شده نمیتواند وبرای ریشه هوا جهت تنفس نمیرسد وریشه اب را جذب کرده نمیتواند. باید یاداورشد که موجودیت مواد عضوی از علاوه نمودن کود حیوانی بقایای نباتات وکود سبز میسر است. به جرئت گفته میتوانیم که علاوه نمودن مواد عضوی در خاک به منظور ارتقای حاصل خیزی خاک رول مهم را ایفا مینماید. نسبت موجودیت مواد عضوی برای حالت فزیکی خاک اهمیت بیشتردارد، چی توارن اب وهوا برای نباتات حیاتی است. خاک که قدرت نگهداشت اب را نداشته باشد اکثر نباتات در ان روئیده نمیتواند چراکه هوادر ان بسیار کم و یا هیچ موجود نمیباشد همچنان در زمین های دیگر که اب باقی مانده نمیتوان واز این رو قابل استفاده نمیباشد. بهترین خاک خاکیست که دارای مقادیرمناسب ریگ ،سیلت ،کلی ومواد عضوی بوده که عمدتاً خاصیت فزیکی خاک رابهبود بخشیده وهم یک مقدار از عناصر ضروری را نیز تهیه می نمآید .
باید گفت که علاوه نمودن مواد عضوی در خاکهای که شور باشند نیز مفید می باشد نباتات 16 عناصر ضروی که قبلا ازآن متذکر شدیم ضرورت دارند . مقدار عناصر از یک نبات به نبات دیگر فرق میکند مثلا جواری و کچالو به فاسفیت زیادترضرورت دارند. نباتات خاندان لگیوم به نایتروجن ،پوتاشیم وکلسیم بیشتر ضرورت دارند ضرورت نباتات در مراحل مختلف نمو فرق میکند . همچنان نوع خاک نیز مهم میباشد بعضی خاک ها از بعضی عناصر غنی بوده ودر حال که بعضی از خاک هااز نظر عناصر دیگر فرق میکنند .مثلا خاکهای مرطوب از نظراهن ،منگنیز،جست وغیره غنی میباشد . (5) شکل(1-1)
اهمیت مواد عضوی :
اگربخواهیم حاصلخیزی خاک را دریک جمله تعریف کنیم حاصلخیزی خاک به وضعیت گفته می شود که خاک قادربه عرضه مواد غذائی بمقدار کافی وبه نسبت مناست برای رشد ونموطبیعی نباتات باشد حال اگرموادغذای به مقدار کافی درخاک وجود نداشته باشد نیز خاک های افغانستان که شدیداً دچار کمبودمواد عضوی بوده ومیزان مواد عضوی انها کمتر ازیک درصد میباشد .
خاکهای بابافت سبک قادر به نگهداری اب نبوده ودر خاک های بابافت سنگین نیزبدلیل کاهش نفوذ پذیر خاک ،ریشه ها دچار خفگی میشودوبنابراین مقدار زیاد ازاب به هدر میرود. از سوی دیگر در خاکهای که دارای کمبود مواد عضوی اند بدلیل حضور کمتر مواد عضوی در فاز محلول خاک نباتات مجبور به مصرف مقدارزیاد اب جهت تأمین عناصرغذائی مورد نیاز خود خواهد بود. بنابر این در خاک های که از نظر مواد عضوی فقیر باشند طریقه ابیاری به دودلیل فوق به شدت کاهش خواهد یافت . لذا به شکل واضح مشاهده میشود که حاصلخیزی خاک دارای رابطه تنگاتنگ بمقدارمواد عضوی موجود درخاک است .
درعین حال اگرچه ممکن است مواد هیومس (موادعضوی مرده)خاک مستقیمآموردنیاز
نباتات نباشد ،امامستقیا ازطریق تامین مواد هورمونی موثر درنمو نباتات وغیر مستقیم ازطریق تأمین مواد عضوی مورد نیاز نباتات دارای تاثیر در رشد ونمو نباتات مواد عضوی افزایش میزان مواد عضوی خاک است . افزایش میزان مواد عضوی خاک میتواند ذخیره نایتروجن خاک راافزایش داده وقابلیت دسترسی به عناصر غذای رااسانتر سازد .
وبدین ترتیت موجب افزایش حاصلخیزی خاک گردد . همراه باگیرایش امروزی نسبت به کاربرد مواد عضوی بسیار ازدهاقین مصرف مواد عضوی رابه عنوان یک روش اقتصادی عملی وحتی زیبادرجهت بازیافت دوباره حاصلخیزی خاک درزمین های ضعیف وفقیرمیدانند . مواد عضوی علاوه بر افزایش حاصلخیزی خاک ازطریق افزایش مواد عضوی جهت کنترول هرزه افات وبیماری هانیزکاشته می شود. (2) شکل(2-1)
مهمترین کودهای عضوی :
مهمترین کودهای عضوی عبارتند از:
کودهای حیوانی.
کودهای سبز.
انواع کمپوست ها.
کثافات وفضولات شهری.
کیسه های شهری.
کثافات وفضولات کارخانجات صنایع غذائی.
باتوجه بمقدار بسار کم مواد عضوی درخاک های افغانستان کمتر ازیک فیصد بدیهی است که کودهای حیوانی وکمپوست ها تهیه شده ازکثافت ها ومواد زآید به تناهی قادربه تأمین مواد عضوی نیاز خاکهای کشورنیستند . درکناراین عوامل موانع فرهنگی موجود برسرراه استفاده ازکمپوست ها، کثافات وفضولات شهری ونیزقیمت بالای تهیه این نوع ازکود های عضوی استفاده ازکودهای سبز جهت افزایش ماده عضوی خاک دراراضی زراعتی در اولیت قرار میگرد .
بااینکه بازیافت کثافات وفضولات ها وتولیدکمپوست ازانها ازجمله مهمترین روش های تولیدمواد عضوی است ، ولی روش استفاده ازکودسبزدرکنارتولید کمپوست میتواند بدلیل زیرروش علمی وکاربردی باشد .
1. پاینتربودن قیمت آن درمقایسه باکودهای غضوی دیگرازجمله کودهای حیوانی وکمپوست هاست .
2. مطابق آن باحرف فرهنگی جامع که باعث می شود دهاقین انرا با میل ودلخواه بیشتر بکارد.
3. راحتربودن عملیات کاشت ،داشت وبرگردانیدن آن به خاک درمقایسه بانباتات زراعتی اصلی.
4. امکان اجرای آن درحدفاصل بین دوکشت اصلی بشکل که ازنظرزمان مشکل رابرای دهاقین ایجاد نکرده وموجب اشغال زمین درتمام فصل دهاقین نگردد.
5. داشتن مزایای ویژه نسبت به سایر کود های عضوی ازجمله، حفاظت خاک دربرابر فرسایش، بادی،بهبودجمعیت مایکرواورگانیزم های خاک وافزایش عمق خاک زراعتی
کودهای سبز :
کودهای سبزبه نباتات گفته می شوند که بنظور بهبودرشد نباتات زراعتی بعدی ازطریق اصلاح حاصلخیز نمودن خاک که برای مدت زمان محدود کاشته شده وبعد رشد لازم درحالیکه هنوز سبزهستند به زمین برگردانیده میشوند کودسبز گویند. نتیجه این عمل افزایش ماده ارگانیک خاک است که کیفیت خاک زراعتی را بهبود بخشیده ودرعین حال عناصرغذائی مورنیازبرای رشد نبات بعدی راحفظ کرده به خاک باز می گرداند تاحاصلخیزی خاک راافزایش دهد،کشت مداوم محصولات زراعتی باعث کاهش تدریجی عناصرغذائی خاک خواهد شد،برای برداشت محصولات مناسب واقتصادی باید عناصرغذائی ضروری نیز وضعیت فزیکی خاک درحد مناسب ومطلوب حفظ شود .
حاصلخیزی خاک زمانی حفظ خواهد شد که مواد عضوی پوسید ه ای مانند کود حیوانی کمپوست ،کنجاره ،تفاله ویاکودسبز به خاک اضافه شود . اثرات مفیدکودهای عضوی وسبز دردرجه اول اثرات بسیارخوبی ان برروند اصلاح خاک بوده وتامین نیازهای غذائی نبات توسط کودهای سبزومواد عضوی دردرجه دوم اهمیت قرارمیگرد. اگرچه تقریباً نباتات زراعتی میتواند به عنوان کودسبز مورد استفاده قرار گیرد . امالیگیوم ها به دلیل توانای شان در تثبیت نایتروجن ،جو برای این منظورترجیح داده میشوند . استفاده از لیگیوم های نخودها،شبدرها ،عدس ها وغیره به عنوان کود سبز(lgum green manure) نامیده میشود . کاشت نبات زراعتی که دوباره به خاک برگردانیده می شود یکطریقه زراعتی علمی است که دوباره اهمیت خودرا بدست اورده است . دادن کودسبزبه خاک سازنده موجب افزایش بقایای عضوی خاک ،حفاظت وبازچرخش عناصرغذائی مورد نیاز نبات، حفاظت خاک دربرابرفرسایش و اصلاح باروری خاک میشود.استفاده از کود های کیمیاوی به همراه کود سبز قسمت ازعناصرغذایئ مورد نیاز محصولات زراعتی را جبران کرده وباعث خواهد شدکه خاک در وضعیت زراعتی مناسب باقی بماند.
با توجه به نتایج تحقیقات نشان داده شده که درمحصول گندم که در ان دریک فصل زراعتی 2,5 تن محصول دانه و 5 تن محصول کاه در هر هکتار برداشت شده باشد مقادیر عناصر N ، P ،K ، Ca برداشت شده درمحصول دانه و کاه به ترتیب 70 ،60 30 کیلو گرام درهکتار بوده است یعنی در فصل زراعتی عناصر فوق الذکر توسط نبات از زمین جذب ( برداشت ) شده است با افزایش مقدارمحصول دانه وکاه درارقام پرمحصول مقادیر عناصر غذائی جذب شده از زمین افزایش پیداخواهد کرد.
همان طوریکه قبلاً نیز اشاره شد تقریباً درحدود( 85 -90%) زمین های افغانستان به کمبود مواد عضوی مواجه اند. دلایل کمبود مواد عضوی درخاک های افغانستان حرارت زیاد وکمی بارند گی که درنتیجه باعث کمبود رشد نباتات شده است. از سوی دیگرباافزایش جمعیت وتولید روز افزون پیمانده های عضوی مانند کمپوست وفضولات احتمالا مناسب ترین واز نظر زیست محیطی مطمئین ترین راه برای جلوگیری از انباشته شدن این مواد افزودن آن به زمینهای زراعتی باشد. اماباید قبل ازبررسی ارزش کود واقتصادی ان هاخطرات احتمال افزودن های به زمین های زراعتی مورد تحقیق وبررسی جدی قرار گیرد کنجاره وتفاله نیز از جمله ترکیبات افزایش دهند مواد عضوی خاک محسوب میشوند. اما بعلت محدود بودن مقدار انها قیمت بالا ومهمتر از همه بعلت باارزش بودن در تغذیه دامها به عنوان مکمل پروتینی دارای کاربرد کم بعنوان مواد عضوی درتقویت خاک هستند. استفاده از کود سبز بعنوان یک روش مناسب واقتصادی درتقویت وحاصل خیزی خاک باید مورد بررسی وتحقیق جدی قرار گیرد البته شاید دردشتها ومناطق که دام داری های صنعتی وجود دارند کود های حیوانی به راحتی در دسترس هستند وقیمت حمل ونقل انهانیز مقورون به صرفه میباشد ویا در مناطق که استفاده از کمپوستها وکود های عضوی امکان پذیراست. استفاده ازکود سبز ضروری به نظر نمی رسد علاوه بر ان در مناطق للمی ودرشرایط کمبود اب وعدم ابیاری نیز استفاده از کود سبز محدود خواهد بود.( 2 ) شکل(3-2)
اهمیت وفوائد کود سبز:
اهمیت وفوآید بسیار برای دادن کود سبز قائل شده اند ولی مهمترین انها افزایش مواد عضوی خاک اضافه کردن N ترقی فعالیت های حیاتی خاک ودراخیرحفاظت وقابل جذب نگهداشتن عناصرغذائی خاک می باشند . یک هکتارکود سبزمعمولا بین(50-25 ) تن شاخ برگ وانساج نباتی تازه وارد خاک می کند که این خود معادل( 20-10) تن کود حیوانی است ومی تواند تقریباً (1-2)هیومس به خاک اضافه کند ،وقتیکه کمبود کود دامی وجود داشته باشد تنها راهی جبران تلفات موادعضوی خاک دادن کود سبز می باشد .
کودهای سبز چهارعنصراصلی مورد نیازنباتات را ازهوا و اب جمع اوری می کنند که عبارتند از :
کاربن
اکسیجن
هآیدروجن
نایتروجن
ودیگرفوآیدکودسبزعبارت انداز:
1. تولیدهیومس.
2. بلاخره پس ازچپه کردن کودسبز در زمین وتجزیه ان به املاح معدنی که به ابیاری به اعماق زمین فرورفته اند بطرف سطح خاک بالامی آید .
3. پوک کردن زمین های سخت.
4. تولید چسپندگی بین زرات خاک ریگی وازدیاد قدرت جذب در این زمین ها.
5. جلوگیری ازهدررفتن نایتروجن خاک .
6. ازدیاد مواد نایتروجنی عضوی درزمین .
7. جذب نایتروجن ازاد هوابوسیله ریشه نباتات که بعنوان کود سبزکشت وازان استفاده بعمل میاید .(2) شکل(4-2)
مشخصات کودسبز :
یک کود سبزدلخواه باید دارای چهارخاصیت داشته باشد
اول انکه سریع رشدکند.
انکه شاخ وبرگ فراوان وپراب داشته باشد.
بتواند براحتی درخاکهای فقیررشد کند.
انکه انساج ان ازلحاظ موادغذای غنی باشد.
هرچه سرعت رشد نبات بیشترباشد تاانکه این نبات رابتواند درداخل تناوب زراعتی قرارداد بیشترمیشود .شادابی وپرابی شاخ و برگ ،سرعت پوسیدگی این مواد رادرخاک افزایش میدهد هرچه سرعت پوسیدگی بیشترباشد احتمال استفاده بعدی ان باسرعت بیشتری پیش می آید.
خاکهای فقیردارای مقدارزیادی عناصرغذای هستند ولی غالبا این عناصر بصورت قابل جذب نمیباشند . کودسبزمیباید قادرباشد ازذخایرچنین خاک استفاده کرده وانساج غنی ازمواد غذائی تهیه کند تابابرگرداندن ان بخاک مقدارعناصرقابل جذب خاک افزایش یابد. ازلحاظ دیگرخواص کود سبز،انتخاب یک کودسبزخانواده باقلات بهتراست زیرادراینصورت مقدارزیاد نایتروجن هواوارد خاک میشود،و پوسیدگی انساج نباتی راتشویق میکند ودرموقع دادن کودسبزحتی افزودن مقدارخیلی کم نایتروجن به خاک تفاوت چشمگیری درپوسیدگی موادعضوی دارد . اغلب امکان استفاده یکی ازحبوبات به عنوان کود سبز وجودندارد زیرااین نباتات می توانند برای تغذیه دام بکارروند وبطورکلی قیمت انهابعنوان علوفه ان قدرزیاد است که ازنظرافتصادی اصلاح نیست که این نبات زیرخاک کند. (1)
موارد کاربرد کودسبز :
کودسبزرا میتوان برای تمام خاکها توصیه کرد واثرمفیدانها موجب بهبودشرایط فزیکی وبیولوژیکی خاک میشود، ولی باید درنظرداشت که درتمام شرایط نمی توان کود سبزرابکاربرد درنواحی خشک کاشت کود سبزبسیار گران تمام می شود زیرا این گونه نباتات احتیاج فراوان به اب دارند درصورتیکه اب لازم دراختیار این نباتات گذاشته نشود رشد کافی حاصل نمیشود .
یااینکه ازذخایراب زیرزمینی استفاده خواهد شد که نباتات بعدی درتناوب زراعتی میباید متحمل این زیادشود . بدین دلیل دقیقاً نمیتوان گفت که ایادادن کودسبز درنواحی خشک اثرمطلوب دارد یاخیردر نواحی مرطوب به هرحال این گونه محدودیت مشاهده نمی شودو بنابراین درانجاباید قسمتهای دیگررادرنظرگرفت وضمناً باید توجه کرد که دراین روش کود پاشی زمین برای مدت معادل یک دوره روش هرنبات زراعتی گنجانیده تابتواند مقدارموادعضوی خاک راحد اقل ثابت نتایج ازمایشهای که درنواحی مرطوب تصفیه اب وهوای شمال افغانستان شده است نشان می دهدکه درمدت 8 سال گذشته وکاردوامدارنایتروجن علوفه دریک زمین تقریبا (16) تن موادعضوی انراافزایش داده است، یولاف 9 تن ، گندم 4.5 تن ، وسودان گراس (1.5) تن ازموادعضوی خاک راازبین برده است ، بنابراین باید بادادن کوددامی یاکود سبزاین کمبود راجبران کرد . برای مثال قراردادن بادنجان رومی درتناوب زراعتی بطوریکه دوباره برگردانیده شود کمبود مواد عضوی ازدست رفته درنتیجه کشت گندم راجبران می کند.(1)
طریقه مصرف کودسبز :
درقطعات کوچک میتوان شاخ وبرگ کودسبزراازجای دیگراورده بخاک داد،درخزانه برنج درمازندران این روش معمول است ، باقلا را در زمین دیگرمیکارند سپس وقت نبات به حد اکثررشد وپرابی رسید انهارا کنده و در خزانه میریزند وبالگد کردن زیرخاک میکنند تابپوسد در زراعت معمول ، حتماً باید کود سبز را روی همان زمین بکارند و وقتی نبات درنیمه رشد خود است انرا بخاک برگرانند ،درنیمه های رشد شاخ وبرگ حد اکثرشادابی راداشته ومقدارانها نیززیاد است ، ولی درعین حال مواد لیگنینی که درمقابل پوسیدگی میکنند خیلی کم هستنند . بعلاوه نسبت C/N باسن نبات زیادمیشود ، بطوریکه دربادنجان این رقم از(20-10)تغیرمیکند ودراین مرحله ازرشدC/N درحدود13% است، برگرداندن کودسبزموقعی میباید انجام شود که مقدارکافی اب در دسترس باشد تاپوسیدگی ان درخاک بسرعت انجام شود. درشرایط کم ابی پوسیدگی موادعضوی خیلی کند انجام میشود ویا اصولا انجام نمیشود ، ازنظرفصلی نیزمیتوان کودسبزرادربهارودرخزان به زمین داد ، ولی عامل اصلی درتعین زمان ، فراهم بودن اب لازم میباشد. درنواهی که طول مدت فصل تابستان کوتاه است مانند قسمتهای ازاذربایجان وهمدان برگرداندن کودسبزدرخزان فرصت کافی برای رسیدن به انرامیدهد . درحالیکه درنواهی که تابستان وبهارطولانی دارند بهتراست انهارادربهارزیرخاک کرد. کودسبزبرای رشد سریع خود نیازمند به کود کیمیاوی یادامی است وبرکشت قیمت کود همیشه عالی بوده است کودهای سبزغیرعلوفه ای مانند شلغم وسودانگراس ازنظرN ،P وK جزنباتات پرنیازمحسوب میشوند . درصورتیکه کودسبزرابمنظورعلوفه کاشته اند میتوان انراباصرف نظرکردن ازبرداشت اخرین بعنوان کودسبزبخاک برگردانید . (4)
هیومس :
تعریف : کلیه بقایای نباتی وحیوانی که درروی خاک ویادرداخل خاک وجوددارد جزموادعضوی خاک محسوب میشود . موادعضوی خاک دایم درحال تغیروتبدیل است به این معنی که موجودات خاکزی بویژه باکتریاها انهارامیپوسانند ودرنتیجه ماده به نام هیومس به وجود می آید . البته عقیده دانشمندان درمورد هیموس وموادعضوی متفاوت است طبق نظریه شفرودانشمندالمانی کلیه موادعضوی که دایم درحال پوسیدن وتجزیه شدن تغیروتبدیل است چه قسمتهای که درروی خاک است چه انهایکه درداخل زمین قرارگرفته هیومس نامیده میشوند . درصورتیکه درمنابع به زبان انگلیسی نوشته شده است برای مثال طبق نظریه کوبینا بکلیه بقایای نباتات وحیوانات هیومس گفته نمیشود ،بلکه هیومس قسمت است که ازپوسیدن وتجزیه شدن مواد عضوی بوجود می آید . موجودات مواد عضوی درخاک باقی می ماند وهیومس خاک راتشکیل میدهد . بنا براین ان قسمت ازمواد عضوی که به اسانی میپوسد وتجزیه میشود ازنظراین دسته ازدانشمندان هیومس خوانده نمیشود.
باکتریاهاموادعضوی رابدرجات مختلف تجزیه میکنند تمام موادیکه به اسانی میپوسد وتجزیه میشود کاربوهآیدریتها ، سلولوز، قند ، نشایسته ، پکتین ، اسیدهای عضوی وبسیارازموادپروتینی ، موادغیرهومس خوانده میشود ، این مواد به باکتریاها دیگرموجودات زنده حیوانی ونباتی غذاوانرژی میدهد ، ازاین جهت به این مواد هیومس تغذیه ای میگویند ، پدیده ای که ضمن ان مواد عضوی به موادمعدنی تبدیل میگردد، ضمن بوجودامدن این پدیده موادعضوی بوسیله موجودات زنده به اب ، گازکاربونیک ، نایتروجن وغیره تجزیه میشود. قسمت ازمواد عضوی که برای باکتریاها به اسانی قابل تجزیه نیست مانند ماده نرم بهمان صورت مواد عضوی درخاک باقی میماند ، که به ان هیومس دامدارتبدیل میشود ، ترکیبات مواد هیومسی ویاهیومس دامدارنسبت به موادغیرهیومسی یاهیومس تغذیه ای پایدارترودارای رنگ تیره تری است وذغال هیومس که قسمت ازمواد هیومس راتشکیل میدهد برای خاک چندان مهم نیست اما بقیه مواد هیومسی یعنی اسیدهیومیکها ، اسید فولیک واسیدهمولیگنیگ بمراتب اهمیت بیشتردارد تشکیل اسید هیومیک یاماده هیومسی درطبعیت همیشه بوسیله موجودات خاکزی صورت میگرد . این موجودات زنده مواد عضوی مانند سلولوز وغیره را که خیلی ریزه ریزه کرده است باکمک انزایم های خود به ترکیبات ساده ترمثل قندها تبدیل میکنند. ازاین مواد به تدریج ماده هیومس ، اسیدهیومیک بوجود می آید.
بهترین محیط برای تشکیل هیومیس به وسیله موجودات زنده محیط کمی اسیدی تاکمی قلعی است . مشروط به اینکه مواد غذای کافی نیزدراختیارموجودات زنده ذره بینی باشد . درتشکیل هیومس نتنهامایکرواورگانیزم ها بلکه حیوانات کوچک خاکزی مانند کرمهای بارانی وغیره نیزنقش بسیارمهم راایفامیکنند . کرمهای بارانی موادعضوی وهمچنین اجساد ویااصولا خودموجودات زنده ذره بینی بااجسام معدنی خاک وامثال ان خورده درروده خودقسمتهای راکه غیرقابل جذب است ماده هیومسی بامواد معدنی خاک کاملا مخلوط میکنند . ازینرو درفضولات این دسته موجودات خاکزی تااندازه موادعضوی ومعدنی وجود دارد که قسمت اغظم انرا خاک ، اکسیجن ، واهن تشکیل میدهد . یکی ازخصوصیات خاکهای حاصلخیزداربودن ترکیب مختلط خاک هیومس است که بوسیله موجودات خاکزی بویژه کرمهای بارانی تشکیل میشود . (6)
اهمیت هیومس :
خواص اصلی خاک بستگی بنوع ومقدارموادعضوی (هیومس) ان دارد بعضی ازخواص مواد عضوی بیشترمربوط بموادغیرهیومسی ان است که زودتجزیه میشود. وبرخی دیگربیشترمربوط به مواد هیومس است که به اسانی تجزیه نمیگردد وهیومس دوامدارخاک راتشکیل میدهد .
تاثیرکیمیاوی وحیاتی :
ماده عضوی دارای مواد غذائی است قسمتی ازاین مواد بصورت محلول است وبرای نبات به اسانی قابل جذب میباشد وقسمتی دیگرکه بصورت تثبیت شده وجود دارد به اثرفعالیت موجودات زنده ذره بینی کم کم قابل جذب میگردد . هرچه فعالیت حیاتی درخاک بیشترباشد بهمان اندازه مقدارموادغذائی قابل جذب نبات نیزبیشترخواهد بود ،مواد عضوی ازراه دیگرنیزدرخواص کیمیاوی خاک موثراست ،این مواد میتواند مواد غذائی نبات درسطح خود جذب ونگهداری کند مواد عضوی مهمترین جسم تبادله کننده درخاک است، چون موادعضوی اساس زندگی موجودات خاکزی ازنوع هتروتروف است . ازاین رووقتی که سایرشرایط یکسان باشد رابطه مستقیمی بین مقدارمواد عضوی خاک وفعالیت مکروبها تبدیل موادعضوی به مواد معدنی گرفتن نایتروجن ازهواوغیره برقرارخواهد بود .(6)
تاثیرفزیکی :
دراثرهیومس ظرفیت نگهداری اب ،خاک وقابلیت برامدگی ذرات ان افزایش میابد وجودهیومس درخاک سبب میشودکه خاک زودترگرم وهمچنین زودترسردمیشود، هیومس خاکهای سخت راپوک میکنند، خاکهای چونه ای هیومس باعث بهم چسپیدن خاکها میگردد ، همانطوریکه قبلا هم توضیح داده شد درخواص فزیکی این نوع خاکها تاثیرمثبت میگذارد ، به این ترتیب که قابلیت نگهداری ابرا درخاک بیشترمیکند ومانع شستشوی مواد غذائی وذرات خاک میشود . (6)
انواع هیومس :
چون عوامل موثردرتشکیل هیومس درنقاط مختلف متفاوت است امکان دارد که درهرنوع خاک ویاهرتیپ خاک هیومس مخصوص به ان خاک بوجود می آید .
هیومس انواع واقسام مختلف دارد که مهمترین انها عبارت اند از .
(1) هیومس اسیدی یاهیومس خاک :
هیومس اسیدی غالباً دراب و هوای مرطوب وخاکهای که ازلحاظ مواد غذائی فقیراست ظاهرمیشود . این هیومس به علت دارابودن خاصیت اسیدی وغیره باخاک مخلوط نمیشود واثری کاملاً خراب کننده درزمین باقی میگذارد ، هیومس اسیدی به اسانی دراب حل می شود درمحیط خیلی اسیدی پندیگی تشکیل نمشود واگرتشکیل شود درچنین شرایط به افقهای زیرخاک انتقال میابد. درنتیجه خاک نامرغوب مانند پدزول بوجود میاید درپدزول هیومس هنوزنارس است یعنی مواد عضوی ان خوب نپوسیده وتجزیه نشده است .این نوع هیومس رامیتوان درزیردرختان سوزنی برگ روی پدزول ها یافت.
(2) هیومس قهوه ای :
هیومس قهوه ای بیشتردرزیردرختان پهن برگ وسوزنی برگ جنگلی روی سنگهای ازلحاظ موادغذائی فقیراست تشکیل میشود . دراین هیومس فعالیتهای حیاتی درجهت تبدیل ماده عضوی به هیومس خوب وتااندازه شدید است ولی ماده عضوی بعلت عدم عوامل وشرایط لازم بطورکامل باخاک مخلوط نشده است مهمترین این عوامل کرمهای بارانی هستند که درچنین خاک وجود ندارد .
خواص کیمیاوی هیومس قهوه ای تااندازه شبه خواص کیمیاوی هیومس اسیدی است .
(3) هیومس خاکستری : شکل(7-3)
هیومس قهوه ای بیش ازان هیومس خام افقی کم وبیش ضخیم رادرسطح زمین تشکیل میدهد هیومس خاکستری باخاک مخلوط میشود درسطح زمین افقی رابوجودنمیاورد . هیومس خاکستری درخاکهای تشکیل میشود که دارای شرایط فزیکی مساعدرطوبت وجریان هوای کافی وازلحاظ موادغذائی نسبتا غنی است، برعلاوه پیدایش ان بستگی بوجود رستنی ها دارد که ازخود موادی مانند برگ وغیره باقی میگزارند ، این مواد معمولا ازلحاظ مواد غذائی غنی بوده وبه اسانی قابل تجزیه است ازاین جهت هیومس خاکستری درزیررستنی ها استپی ودرجنگلها تشکیل میشود که دارای درختان پهن برگ وبوتهای زیاد است دربسیاری ازخاکهای زراعتی هیومس خاکستری وجود دارد . هیومس خاکستری بهترین نوع هیومس است ، علاوه برسه نوع هیومس که شرح انها بطورخلاصه گزشته انواع دیگرازهیومس وجود دارد که بشترتحت شرایط ناهوازی بوجود می آید، دراین شرایط مواد عضوی که کمترتجزیه شده روی هم انباشته میگردد . (6)
کودهای حیوانی :
تعریف : موادکه برای بالابردن حاصلخیزی خاک بزمین داده میشود تارشدونمونباتات راتقویه کند وعملکرد محصول رازیاد نمآید کودحیوانی نامیده میشود .
استفاده ازپاروی حیوانات اهلی مثل گاو ،گوسفند ، اسپ وهمچنین پرندگان مثل مرغ ، کبوتربعنوان کود اززمانهای قدیم معمول بوده وامروز نیزدرزراعتهای مختلف درسبزیکاری ، وگلکاری مصرف میشود . این کودها علاوه برتامین قسمت ازمواد غذای موردنیازنباتات نقش بسیارمهمی دراصلاح فزیکی خاک داشته دربالابردن حاصلخیزی خاک بسیارموثراند . مقدارموادغذائی که کودهای حیوانی رادربردارند متفاوت بوده ومربوط به نوع حیوان ترویاخشک بودن کودجامد یامایع بودن انها وحتی جنس خاکی که علوفه حیوان ازانجا بدست اورده تفاوت میکنند . کودهای حیوانی باید کاملاً پوسیده تخمرشده باشد تانباتات بتواند ازان استفاده کند وچون پوسیدن کودهای حیوانی ومورد استفاده قرارگرفتن عناصر موجود دراین مدت وقت لازم دارد . درصورت تازه بودن کود بخصوص دراراضی سنگین بآید اقلا( 3-4) ماه قبل ازکشت محصول انراباخاک مخلوط تادراین مدت درزمین پوسیده شده وقابل جذب گردد .
وبهمین مناسبت معمولا انراباشخم زدن زیرخاک میکنند تادربهارسال بعد قابل استفاده باشد وبرای زمینهای ریگی ودرصورت که پخش کود باشخم زدن زمین دربهارانجام میگرد بایدکود را قبلا انباروکاملاً پوسیده شده باشد . (5)
الف- خاکهای نیازمند به کود حیوانی :
اگرمقدارکود عضوی زیاد باشد وهرمقدارکه لازم است دردسترس باشد باید گفت که غیراز خاکهاسیاه وخاکهای توربی تمام خاکها نیازفراوان به کود عضوی دارند . درصورت که بخواهیم اولیت مصرف کود حیوانی را معین کنیم باید دید که کوددامی را برای اصلاح چه خاصیتی ازخاک بکارمیبریم وشدت زیان ان مساله اولیت را تعین میکند برای مثال اگردرمنطقه ای خاکهای سخت هستند طبقه بندی مساله مهمی راتشکیل میدهد بآید کودهای دامی رامصرف کرد درحالیکه درجای دیگرممکن است ریگی بودن خاک وکم بودن ظرفیت نگهداری اب خاک مساله اساسی باشد . بهرحال خاکهای ریگی وسبک وخاکهای سنگین ورسی دردرجه اول اهمیت قراردارند. پس ازاین خاکها موادعضوی رامیتوان برای اصلاح وضعیت عناصرکم مصرف خاک بکاربرد وسرانجام خاکهای اهکی بخصوص انهایکه درمناطق خشک قراردارند نیازی فراوان به کوددامی دارند تاوضعیت فزیکی خودرابهبود بخشند .
ب- مصرف کودحیوانی مناسب درزراعت :
دریک تناوب زراعتی که بادنجان رومی وشبدر،نبات پرنیاز مانند پنبه ،کچالو ونباتات کم نیاز مانند غلات کاشته میشود بتمام انها کودحیوانی داده نمی شود واگرهم کوددامی فراوان باشد به یک میزان به همه انهانمیدهند. اصولا بادنجان رومی وشبدرموادعضوی خاک رازیادمیکنند ونیازچندان به نایتروجن ندارد ، بنابراین مصرف بادنجان وشبدر خود مواد الی خاک رازیاد میکنند ونیاز چندانی به نایتروجن ندارند. بنا براین مصرف کود دامی برای انها ضرورت ندارد . معمولا نباتات پرتو قعی مانند جواری ، پنبه ،لبلبو قند وکچالو به علت برداشت زیاد مواد غذائی وفقیر کردن خاک ازلحاظ مواد عضوی نیاز بسیار به کودهای عضوی دارند برتری اصلی مصرف کودهای حیوانی برای تهیه این گونه زراعتها درمقایسه باغلات اینست که کوددامی دارای مقدارزیاد بذرعلفهای هرزه است که درنباتات میتوان این عیب انرا برطرف کرد. معمولا به غلات کود دامی نمیدهند چون ممکن است علف هرزه صدمه زیادبه این محصول بزند وازطرف عمرزندکی غلات کوتاه است وفرست کافی برای معدنی شدن کوددامی درخاک نخواهد بود. اصولا کودهای حیوانی برای زراعتهای دور از شهر که برای گل کاری، سبزی کاری ،میوه کاری وتولیدات نباتات نوبر بکار میرود دردرجه اول توسع میکند. دراین مناطق کفیت محصولات بیش ازکمیت انها اهمیت دارد وکودحیوانی میتواند کمک شایان دراین زمینه بنماید. درجه دوم زراعتهای پرنیاز مانند لبلبو، کچالو ،پنبه وتنباکو قرارمیگرد.
ت- مقدارمصرف :
مقدارمعمول برای خاکهای متوسط ونباتات بانیازمتوسط تقریبا20 تن درهکتاردرسال کودحیوانی است . برای خاکهای ضعیف مقدارمصرف کودحیوانی بستگی به نوع خاک ونیازنبات دارد . کودحیوانی حتی تا40 تن درسال هم میرسد ، برعلاوه مقدارمصرف بانوع کود بستگی دارد . مقادیرگفته شده برای کودحیوانی است ، درصورتکه لازم باشد کودمرغی استفاده شود معمولا نصف این مقادیر کفایت میکند .
ج - موقع مصرف :
تصمیم درمورد موقع مصرف کودحیوانی بسیارمشکل است وبه عوامل ازقبیل پوسیده بودن یانبودن کود ،نوع نبات ومقدارکود دارد . اگر نبات پرتوقع مانند بادنجان رومی وسبزی ها رامیباید کوددادن بهتراست، ازکود پوسیده استفاده کرد ودربهار قبل ازکاشت مصرف نمود . اگرمزرع شرایط تهیه کود پوسیده را ندارد بهتراست کود نپوسیده رادرخزان مصرف کنند . معمولا کود حیوانی رابصورت سرکه مصرف نمی کنند ولی درموارد برای چمن نباتات زینتی میتوان انرا بصورت سرکه مصرف کرد .
کودهای معدنی یاکودهای کیمیاوی :
کودهای معدنی به مواد اطلاق میشود که دارای یک چند عنصرلازم برای تغذیه نباتات رشد ونمو انها میباشد وچون ازمواد معدنی ودرکارخانجات کودسازی بطورمصنوعی ساخته میشوند . علاوه برکودهای معدنی یاکودهای کیمیاوی به انهاکودهای مصنوعی نیزگفته میشود . رشد نباتات مستلزم وجود مقدارکافی ومتعادل ازعناصرپرمصرف وکم مصرف درخاک است تامین متعادل وعناصرمورد نیازنباتات برای محصول حداکثرکیفیت وکمیت محصول ازطریق اضافه کردن مستقیم عناصر که کمبودانهامشاهده میشود ویاتغیرات شرایط کیمیاوی خاک برای اینکه اندسته موادیکه درخاک بمقدارزیادیافت میشود ولی به فرمهای غیرقابل استفاده دراینده ویاایجادتوازن بین عناصرهای غذائی خاک احتمالی هستند که به انها کود دادن ضرور است .
ترکیبات کودهای معدنی برخلاف کودهای عضوی تقریبا ثابت واشکاراست وامکان میدهد تامیزان دقیق انهارامحاسبه ومصرف نمایم. این کودهای تاثیرچندانی دربهبودخاصیت فزیکی خاک ندارند ولی بادارابودن امتیاز زیراهمیت فوق العاده دارند.
مقداردرصدموادغذائی موجود درانهازیادوحجم انهاکم است.
حمل ونقل ونگهداری انها اسان است.
اثرانهابروی نباتات بسیارسریعتراست .
بااطلاع ازعناصرموجود درهرنوع کود پس ازتشخیص کمبود عناصردرخاک انتخاب انها ساده وسریعا به رفع کمبود میتوان پرداخت.
بکاربردن ومصرف انها بسیارساده است.
قیمت انهابه نسبت درصد مواد غذائی که دارند نسبتا ارزان است. (3)
انواع کودهای کیمیاوی :
کودهای کیمیاوی درانواع واقسام مختلف بوسیله کارخانجات مختلف تهیه شده شکل ورنگ انها بستگی بکارخانه جات سازنده ومواد بی اثری که درانها بکارمیرود متفاوت است وممکن است یک نوع کود بشکل مختلف دربازارموجودباشد وبطورکلی انهارابه چنددسته تقسیم میکنند :
1- کودهای نایتروجن دار.
2- کودهای فاسفورس دار.
3- کودهای پتاشیم دار.
1) کودهای نایتروجن دار :
ماده اصلی درکودهای این دسته نایتروجن است که بمقدارزیاددرانها موجود است .نایتروجن درتشکیل ساقه ، برگ وقسمتهای هوای نباتات موثربوده وباعث انبوهی نباتات میشود . مصرف کودهای نایتروجن بیشتربرای نباتات است که ازبرگ وقسمتهای سبزانها استفاده میشود وکمبودان باعث زردی ، پژمردگی وکندی رشدمیگردد .
2) کودهای فاسفورس دار :
فاسفورس نیزیکی ازعناصرمهم درتغذیه نبات بوده واثران دررشد ونمو وتشکیل چربی پروتین اهمیت زیاد دارد . این ماده درجوانه زدن دانه ها ، نموریشه ها، زودرسی میوه ها بالابردن نسبت دانه بکاه درغلات ،جذب نایتروجن درنباتات وتشکیل نسج نبات اهمیت زیاد دارد وکمبودان باعث کاهش محصول وبخصوص دانه میشود.
3) کودهای پوتاشیم دار :
یکی ازدیگرعناصرمهم درتغذیه نباتات پوتاشیم است که بیشترنباتات که ذخایرنشایسته ای دارند مانند کچالو ازان استفاده بیشترمینمایند وبرعلاوه مرغوبیت وکیفت بعضی ازنباتات مانند تنباکو مقاومت نباتات دربرابرامراض باپوتاشیم رابطه زیاد دارد . وباعث نموشاخ وبرگ جوان ومیوه های ابداروگوشتی وبالابردن مدت نگهداری یاقدرت انبارمیشود .
مهمترین کودهای پوتاشیم سلفاید دوجسمی است که به صورت پودرسفید رنگ وگاهی کریم رنگ است وبه ندرت به رنگ سرخ ساخته میشود . علایم کمبود ان درنباتات مختلف متفاوت است ولی بطورکلی برگها زردوسپس قهوه ای میشود ،،دریکی این علایم ازنوک برگها شروع میشود ، علایم کمبودابتدادربرگها پیرمشاهده میشود ، ودرنتیجه سبب کندی شدن رشد نباتات، ضعیف شدن ساقه ها ،کوچک وچملک شدن برگ میگردد . کمبودپتاشیم بیشتردرخاکهای اسیدی وخاکهای ریگی دیده میشود اماکمبود ان درسایرخاکها تحت شرایط ابیاری وبرداشت مقدارزیارمحصول بخصوص دربادنجان رومی نیزمشاده میگردد . (3)
نتیجیه گیری
نظربه گفته های فوق به این نتیجه میرسیم که مواد عضوی عامل خوبی برای رشد ونمو نباتات میباشد ومواد عضوی که باعث دانه دارشدن خاک ورطوبت رادرخود نگهمیدارد. وهمچنان نظربه گفته های دانشمندان زمینهای افغانستان عمومادارای کمبود نایتروجن وفاسفورس میباشد وکمبود پوتاشیم درانهادیده نمیشود .
ومامیتوانیم کمبود نایتروجن وفاسفورس راازطریق علاوه نمودن موادعضوی پوره نمایم اگرچه مواد عضوی ماده مهم اصلاح کننده درخاکهای تحت کشت ضروری میباشد مخصوصا درافغانستان که نسبت اب وهوای خشک وبارانی فیصدی مواد عضوی کم بوده وازینرو مقدارعلاوه نمودن مواد عضوی بسیارضروراست . علاوه نمودن موادعضوی درخاک درارتقای سطح حاصلخیزی خاک رول بسزای دارد. علاوه نمودن درخاکهای که شور باشند نیزمفید میباشند . نباتات به 16عناصرضروری که قبلایاداورشدیم ضرورت دارند.حاصلخیزی خاک زمانی حفظ خواهد شد که موادعضوی پوسیده ای مانند کود حیوانی ،
کمپوستها، تفاله ویاکودسبز بخاک اضافه شوند . وهمچنان ازکودهای سبزوکمپوستهابخاطربلندبردن محصولات زراعتی استفاده بعمل می آید . زیراکودها باعث دانه دارشدن وتقویت خاک میگردد ، وهم کمیت وکیفیت محصولات زراعتی رابهترمیسازد بهمین قسم دهاقین محصولات باکمیت وکیفیت به بازارعرضه میدارند، ظمنن استفاده ازکودهای حیوانی وکودهای سبزوکمپوستها نظربه کودهای کیمیاوی اقتصادی ترتمام میشود.
سفارشات
1- ازانجایکه میدانیم موادعضوی ماده خوبی برای حاصلخیزی خاک میباشد. باید برای دهاقین گفته شود که ازکودهای عضوی شامل نباتی وحیوانی استعمال کنند وحاصل خوبتربدست اورند.
2- دهاقین باید عموماً ازکودهای عضوی بخاطربلندبردن محصولات خود استفاده کنند تابتوانند محصولات باکیفیت به بازارعرضه کنند .
3- قرایکه میدانیم زمین های افغانستان عموماً دارای کمبودنایتروجن وفاسفورس میباشد. باید برای دهاقین گفته شود که کمبود نایتروجن وفاسفورس را ازطریق علاوه نمودن موادعضوی بخاک پوره نماید .
4- باید برای دهاقین گفته شود که بعد ازرفع حاصل بقایای محصول خود را 30% درزمین گذاشته ودوباره به زمین مخلوط نمایند .
5- وقتیکه دهاقین ازکودهای سبزبمنظورغنی ساختن زمین استفاده میکنند باید قبل ازتولید به زمین برگردانیده شود .
6- وقتیکه دهاقین ازکودهای عضوی که شامل نباتی وحیوانی هستند باید(1-2) ماه قبل ازقلبه کردن به زمین علاوه گردد . تااینکه توسط مایکروارگانیزم ها تجزیه شده وخاکهاباعث منفذهای خورد وبزرگ شده ورطوبت راخوبترنگهداشته ومحصولات باکیفیت به باراورد.
7- زمانیکه دهاقین بخواهد ازکمپوست استفاده کنند باید اولا زمین را چهارکنج کنده وبعداًبقایای
نباتات وعلفهای هرزه رادرانجاجمع اوری نموده تااینکه پوسیده شود .
