Think Ethiopia Book Review

Directions

Think Ethiopia Book Review የሀገርኛ መፅሐፍት አጭር ዳሰሳ እና ደረጃ ያገኛሉ።

22/09/2026

ውድ ተከታዮቻችን

ለአንድ ዓመት ያህል ተቋርጦ የነበረውን ደረጃ (Rating) የመስጠት ሂደት በቅርቡ እንጀምራለን። Buckle up!

ዉሃ እንደ ተነከረ ብሉኮ ከብዶን“ስዉር-ስፌት ቁጥር 2” ሲነበብ"በጣም ግጥምን እየኖርከዉ፥ እየኖርከዉ ስትሄድ እንደ መመሪያ ማስቀመጥ ትችላለህ። ለምሣሌ ግጥም የግድ ቤት መምታት የለበትም የ...
21/09/2026

ዉሃ እንደ ተነከረ ብሉኮ ከብዶን

“ስዉር-ስፌት ቁጥር 2” ሲነበብ

"በጣም ግጥምን እየኖርከዉ፥ እየኖርከዉ ስትሄድ እንደ መመሪያ ማስቀመጥ ትችላለህ። ለምሣሌ ግጥም የግድ ቤት መምታት የለበትም የሚል? ላይ ልትደርስ ትችላለህ። ኖረህ ኖረህ ነዉ እዚህ የደረስከዉ። ታች ያለዉ ግን "ት እና ት : "ስ" እና "ስ" የሚጠብቀዉ ሰዉ "እህ' አሁን ገጠምኩ ሊል ነዉ እንዴ ይሄ ሰዉዬ?” ሊልህ ይችላል። እዚህ ጋ ማስረዳት ሊገባህ ነዉ። ረቂቅ ሀሳብ የሚባለዉ ነገር ረቂቅ ህብረተሰብም ይፈልጋል። _ ግጥም በብዛት ጥልቅ ስሜት እና በመጠኑ ቴክኒክ ነዉ። ስሜትህ በጣም እየበዛ ሲሄድ በቀላሉ ትገጥማለህ። ትምህርት በጣም እየበዛ ሲሄድ ደግሞ መግጠምም ትቀንሳለህ። ቀለሙ ስሜትህን ሊያደርቅብህ ይችላል።"

- ነቢይ መኮንን /ቴዎድሮስ ተ/አረጋይ ለጦቢያ ግጥምን በጃዝ ካወያየዉ የተቀነጨበ)

"ስውር ሰፌት ቁጥር 2" ለነፃ ግጥም በከፊል ቤት ለማይመታዉ በአንድ ግጥሙ ብቻ ተሞከረ እንጂ ለነባር የአገጣጠም ስልት አድልቶበታል፤ እርግጥ ለገሃድ ዘለል ብሎም ለምትሀታዊ እዉነታ (magical realism) በምስልም በጭብጥም ነባሩን አወላልቆ እርቃኑን፥ አዲስም ደርቦ ነቢይ ድንበር ተሻግሯል።

በበረሃ ጐጆ የተኛች አበባ =

በጣም ሩቅ ሩቅ የሆነ በረሀ

የፍቅረኛዬን አብረቅራቂ አይኖች ጥበቃ

በበረሀ ጐጆ ከተኛች አበባ ፊት

ቁጭ ብያለሁ።

ብዙ በዙ ጠበኩ

ሆኖም በህልም አገር እንደሚኖር ሰዉ ሆንኩ።

ፍቅረኛዬ ምን ነካትና ቀረች?

እኔን ምን ዋጠኝ?

የአበባይቱስ መጨረሻ ምን ሆነ?

ይህንን የሚያዉቀዉ:

ዐይኑን በግማሽ የጨፈነዉ፣

የአበባዋ ማስቀመጫ ብቻ ነዉ።

ገፅ 49

"በህልም አገር እንደሚኖር ሰዉ ማዶ ከተንሰራፋ በረሀ የፍቅረኛዉን ማራኪ አይኖች ለመሳለም አንሰፍስፋ ትቀራለች? ግራ ይጋባል። ከሥነልቦናዊ መዘዙ ይልቅ፡ የተጠለለች አበባ ዕጣ ፈንታ የሚቀል በግማሽ ከጨፈነው የአበባ ማስቀመጫ ተምሣሌቱ የመንፈስ፣ የግዑዝ ወይስ እስከ ቅዠት የመልለጠጥ ዳበሳ ነዉ? የመጀመሪያ ስንኞች ከጫፍ የተለመደዉ ሞት ተገጣጥቦ "ቍ" ሆሄ በዉስጠ ምት እየተንቃቃ ይደመጣል፤ አይጐረብጥም። "ን" ብቻዉን የአበባይቱን መጠዉለግ አልያም መፍካት የነዘረበትን ስንኝ ተሸከም ጥያቄ ምልከት መናጠቅ ጀመረ እንጂ ለመቋጫዉ ምት አልተስለመለመም። ምስጢሩ እንደ ተሸሸገ ያደፍጣል። ነቢይ ይህን ግጥም በእንግሊዘኛም ተቀኝቶበታል። የተበረከተዉ ለተዋጥንበት "ብዥታ” መሆኑ የግጥሙን አሻሚነት ያባብሰዋል።

"ይሁዳ ለምን አበደ?” በሚለዉ ግጥሙ [ገፅ 22-23] በጥቂት ስንኞች ዐይን የተላመደዉን መስመር ዜማዉን አጠንፍፎ ሲጐማምደዉ ጭበጡን ማለትም የእኛነት መማሰል፥ መደፍረስ እየቆየ መገጣጠቡን አጐላበት።

እጁን ወደ ገበታዉ፡ ከንፁህ እኩል የሰደደ

ወድቆ፡

እግር ስሞ፡

ጠቁሞ፡

ያመነበትን የካደ፥

ከዚያም ስቆ ተሳልቆ፡ ወደ ራሱ ቀን የሄደ፡

ታዲያ

ይሁዳ ለምን አበደ፥ የልቡን ካረገ ወድያ?

ያረገዉን ከወደደ

ይሁዳ ለምን አበደ?

አንድን ገፅ ትክ ብለዉ ቢያስተዉሉት በባዶ ሥፍራ እና ፊደላት በቀቡት መስመር መካከል የቀለማት ጥበት-ስፋት ለዐይንም ለልቡና የሆነ ዉበት ሲላጥ ሲሸሸግ፣ ለግጥሙም ጥልቀት የሚያከለዉ አያጣም። ስንኝ በአንድ ቃል ተኮማትሮ፥ በአንድ ሀረግ ሰከኖ፥ ቃላት ተጠራርተዉ ሲንሰራፋ ለይሁዳ ጉዞና አወዳደቅ ብሎም ለዘመነኛ ሰዉ መወናበድ፥ ከአንድ አቅጣጫ አለመርጋት ተስተጋብቶበታል። “ያመነበትን የካደ፧ ከዚያም ስቆ ተሳልቆ፣ ወደ ራሱ ቀን የሄደ ይመዘምዛል፤ ወደ ራስ ቀን መሄድ እምቅነቱ ጠብ ሊጭር ይችላል። ጌታን በሰላሳ ብር የሸጠዉን ችላ ብለን፥ አሁን ከመንደራችን ክህደቱን ነዉ፡ ትናንትን እየገላመጡ የሚዋከቡት? ቀን ወጣለት ነዉ ወርሰዉ ዉስጣችን የታኘከላቸዉ ግለሰቦች ወደ የማን ቀን ቀኑ ተናደበት? ይሁዳ አበደ ወይስ አሳበዱትጌሌላ እሾሃማ ጥያቄ ይጐነቁላል፤ ይህ እሳቦት -ከንፁህ እኩል እጅን ወደ ገበታ መስደድ - ለምን ተሸናፈዎችን ከለዘብነዉም ለህሊናቸዉ ያደሩትን መዘመዛቸዉ? ነቢይ ይህን ግጥም ያበረከተዉ "ፋሲካና ጊዜን ወደፊት ማዞር ለሚሹ" ስለሆነ ምን ማለቱ ነዉ? እንዴት አበርክቶቱ ግጥሙን ለማደናገዝ ተንሰራራ?

ነቢይ ለጊዜ የተቀኘዉን ከየግጥሞቹ ስንኞች ጀርባና ጓዳ አባብለን አንድ ወረቀት ቢሰራበት ቋንቋዉም፥ ዜማዉም፥ ኅብሩና እሳቦቱ ባስደመመን። እዉቅ አሜሪካዊ የልቦለድ ደራሲና ኖቤል ተሸላሚ Faulkner እንዳለዉ፤ ጠቅላላ ችግሮቻችንን ማሸነፍ ብንችል፥ ጊዜ ብቸኛዉ ችግራችን ሆኖ ይቀራል፤ ነቢይ መኮንን ይበልጥ ያሰጋዉ ጊዜ በተራው ሲሸነፍ፥ ሲጠወልግ ለህልፈቱ የህይወትን አፍንጫ ማሽተቱ ነዉ። "ጊዜም ቀን ይጐልበታል" [1ፅ 52] የመሰለ ግጥም ፎከነርን ሊረብሸዉ ይችላል።

የሚገርመዉ

ጊዜም እኮ እንደ ሰዉ ፊት

ሲያረጅ ይጨማደድና

ገፁን ማድያት ይወረዋል።

በሙሉና በስብርብር የዘመነኛ ሰዉ ገፅታና እንቆቅልሽነቱ የተመሰጠበት ግጥም ጭራሽ እንደ ግለሰብ ጊዜም ቀን ሲጐድልበት መፅናናት ነዉ ተስፋ መቁረጥ? ሎሬት ፀጋዬ በ "እሳት ወይ አበባ” መቅድም ሽክላ ሠሪ ጡቧን፡ ባለቅኔው ኪነትን ከምርጥ ቃል ህይወት ዳግመኛ ይፈጥራሉ" ያለዉ ነቢይ ቃላትን ሲያቀጣጥል ለተረፈዉ ሙቀትና ብርሃን ዋካይ ነዉ፤ ከላይ እየተቀነጨቡ ወደ ምናባችን እንደ ጣዕም የዘመቱ ስንኞች ማጤኑ በቂ ነዉ።

አገር እኛን ያለአቅሟ አዝላ ወደ ጐልጐታ ለማድረስ ስታቃስት የሆነ መለኮታዊ ሃይል ቁብ ያልሰጠዉ ተራነት ገጣሚዉ ተቆጭቶበታል። የቆጠቆጠዉ ግን ልጆቿ ከነኩሳንኩሳችን መንቀራፈፋችን ነዉ።

ሸከሟ እንኳን እንዳይቀላት

እነሱ፡ እኛና ታሪካችን

ዉሃ እንደ ተነከረ ብሉኮ ከብዶን

ከመስቀሉ አልወርድ አልናት![ገፅ 56)

ታሪከ -የትናንቶች ከምችት ከሆነ- የፈራረሰ ጊዜና ጣጣዉ አሁንም ገጣሚዉን ሰቅዞ ይዞታል። ግለሰብ በተወሰነ የጊዜ ቅንብብ የሚከስም ከሆነ፥ ነቢይ መኮንን ይህ ሀቅ መች ገታዉ? ዛሬን ግራና ቀኝ ገላምጦ ሞት መገቻ ሳይሆን ከባህላችን፥ ከማኅበረሰቡ እምነት ተላውሶ ነዘረ እንጂ አልሰከነም፤ መሞት ሳይሆን መቀበር ሆነ ሰቆቃዉ። "አይሳሳም ለሬሳዉ" አጭር ግጥሙ የሚመስጠን ብቻ ሳይሆን ጀማዉ እድሩን፣ ዘመዱን ወይም ወዳጁን ለማስተዛዘን -ግን የግሉን ጉዳይ እያብሰለሰለ- ለግብዐተ መሬት ሲጣደፍ ባለቅኔው ያስተዋለዉ ለዕምቅ ግጥም እርሾ ሆነው።

አንዲት ደቃቅ እንባ ምራቅ የምታክል

ባጣንበት ሰዓት:

መሞት ሞኝነት ነዉ አልቃሽ በሌለበት

መቃብር ሲወደድ ሰዉ እንዴት ይሞታል

ደጅ እንደሚያድር ነገሩ ጠፍቶታል?

ጎደና አዳሪ ሬሳ መባሉን ረስቶታል

ስንት ያዉቃል ያልነዉ ሰዉ፡ አበሻን ምን ነካዉ?

[ገፅ 45]

ይህ ለድኅረ ሞት ላደፈጠ ተምኔታዊ ቅዠት ይሁን ተስፋ ከዕምነት ስንቅ ላጠራቀመ ሲብስበት ላግበሰበሰ ማኅበረሰብ አሁን አሁን ሲሞት ለመቀበር ሳጥኑን ግለሰብ ከተቀማ እንደ አይነስዉር ከባዕድ ቤት ዳበሳዉ ሲሰንፍበት ተደናግሯል። ከምፀት የላቀ የዛሬነት አባዜ የፈለፈለዉ ግራ መጋባት ይኩስኩስናል። የተፈቀደልን ይመስል ቀን መርጠን ለመስረግ ያቆበቆበ ነፍስ አፈሩ ገለባ ሆነ ሳማ ሳይለይ ገና ሕይወቱ ከምትነዝረዉ እኩል በረንዳ ማደሩ እንዴት ባለቅኔው ይህን ጥልቀት ለማስገር በቃ? ነቢይ መኮንን ተላምደነዉ ከረበበብን አቧራ፥ ከደበተን እንቅልፍ ብቻዉን አፈትልኮ ቃላት እየጠዘጠዙት ጀልባዉን ያዉሰናል።

የትኛዉ የአማርኛ ገጣሚ ነዉ እራሳችን ወይም ጎረቤታችን ከድመት ደመነፍሳዊ ተግባር እያነፃፀረ በሚኮሰኩሰን በሚናደፍ እይታና ጥበብ ተጠምዶ የተቀኘዉ?

-ወሊድና ወሲብ ገፅ 59 ግጥሙ ከመንደራችን የየዕለት እንቅስቃሴ ተላምደነዉ ሳይቆረቁረን ቀርቶ፥ ድሩን ካደራ በኋላ ነቢይ ብቻዉን የተብሰከሰከበት ይመስል ትዕይንቱን ከምናባችን አደፈረሰዉ። ተራ ገጣሚ ትንፋሽ አጥሮት የሚፈረከስበት ጉዳይ ነው።

ፍቅርና ወሲብ በድመቶች አለም

አለዉ አንዳች ነገር፡ እጅግ የሚያስደምም።

ወሲብ የሠሩ እለት፡ አይጣል ነዉ ምጣቸዉ

አገር ያዳርሳል፡ ጩኸት እሪታቸዉ።

የወሊድ ለታ ግን፥ ምጥ የለባቸዉም

እንዲት ጠብታ ድምፅ፡ ቃል አትወጣቸዉም።

የእኛ ግን ሌላ ነው

ለአንድነት ማማጥ ነዉ

ለሞትም ማማጥ ነዉ

ለወሊድ ማማጥ ነው

ጣር ነዉ ጅማራችን፣ ጣር ነዉ መጨረሻዉ

"ለምንድነዉ?” አልኩኝ፡ ከድመት ያነስነዉ!!

የግል የመንደር የሀገር ምጥ መራባቱ ህሊናዉን የቆረፈደዉ ነብይ፤ የድመት ደመነፍሳዊ ተግባር አስደምሞታል፤ ከዉስጣችን ዳግም ለመፍካት በጥያቄዎች የወረዛዉ እይታ እረፍት ይነሳናል። አንዳንዴ የአካባቢያችን ጋጋታ ሆነ ስክነት ለምናቡ አልመጥን ሲል ነብይ የህልምንና የምትሀትን ድንበር ጥሶ ስለዘመነኛ የከተማ ሰዉ -በትካዜ መበዝበዝ በግጥም ይንሳፈፋል። ለዕዉነታ ክስተት ከሚነዝረዉ ስንኝ፥ ገጠመኝ ከለኮሰዉ አንጓ ይልቅ ወደ አደናጋሪና የማይገለጠዉ ineffable ርዕዮት እየታከከ ከቋንቋ ባሻገር ኢ ንቁ አእምሮን ለመበርበር ይቀኛል። ይህን እና መሰል ጥበባዊ ጉዳይ በክፍል ሁለት ንባቤ እመለስበታለሁ። እናት ሞት አንዳንዱ ባያንጐራጉርም ነብይ መኮንን "ህይወት" በሚል ርዕስ እጅጉን የሚመስጥ ግጥም (ገፅ 60-52] ከተቀኘዉ የተቀነጨበ ለሳምንት መቆያ፡ መደመምያ ይሁነን።

የምድጃ ዳር ተረት ስትነግረኝ የኖረች
በወጣትነቷ ዜማ አዉራጅ ነበረች
ድምጿን በቅል ዋንጫ ስትቀዳ የኖረች።
ያቺ የቅራኔ አምባ፡ ዓለም የመሰለች
እኔ አንድ ዓመት ስኖር፡ አንድ ዓመት ረገፈች።

Reviewer : አብድላ ዕዝራ ፤ አዲስ አድማስ ጋዜጣ፤ የካቲት 28 ቀን 2007

ይመስላል ዘላለምቃለ መጠይቃዊ ቅርበት ቃላት ረቂቅ ናቸው። ቃላት ውስጥ ሃሳቦች አሉ። መፅሀፎች በቃላት ተገንብተዋል። ግዑዛን አይደሉም አፍ ባይኖራቸውም ያወራሉ። ቃላትና ሃሳቦች የአንድን መፅ...
20/09/2026

ይመስላል ዘላለም

ቃለ መጠይቃዊ ቅርበት

ቃላት ረቂቅ ናቸው። ቃላት ውስጥ ሃሳቦች አሉ። መፅሀፎች በቃላት ተገንብተዋል። ግዑዛን አይደሉም አፍ ባይኖራቸውም ያወራሉ። ቃላትና ሃሳቦች የአንድን መፅሀፍ ማንነት ይገልፃሉ። ከይመስላል ዘላለም መፅሀፍ ጋር ጥቂት ቆይታ አድርገናል።

አ ፦ በመጀመሪያ ለቃለ መጠይቅ ፈቃደኛ ስለሆንክ እናመሰግናለን።

* ይመስላል ዘላለም ፦ እኔም አመሰግናለሁ።

አ ፦ ይመስላል ዘላለም የሚለው መጠሪያህን እንዴት አገኘህ?

* ይመስላል ዘላለም ፦ ደራሲዬ ነው ያወጣልኝ። ምን መሰለህ ህይወት ውስጥ መንታ ተፃራሪ የህይወት ገፅታዎች አሉ። ደስታ አለ ፣ ሀዘን አለ። ሰላም አለ፣ ነውጥ አለ። ነፃነት አለ፣ ባርነት አለ። ሌላም ... ሌላም ብዙ ብዙ ነገሮች አሉ። አሁን እኔ ለመግለፅ የፈለግኩት እነዚህ የህይወት ገፅታዎች ውስጥ ያለ የጊዜን ሃያልነት ነው። ለምሳሌ አንድ ከባድ የሞራል ጉዳት የደረሰበት ሰው በወቅቱ የሚኖረው ስሜት ልክ ሰማይ የተደፋበት አይነት ነው የሚመስለው። ይህ ስሜት ዘላለም ይመስላል ግን አይደለም። ፍቅርም እንደዛው። ከምትወደው ሰው አጠገብ ስትሆን ፣ ከምትወደው ሰው ጋ እስከ እድሜ ማብቂያህ ድረስ ልትኖር ትችላለህ። ግን ዘላለም አይደለም። ደስታም ፣ ሀዘኑም ፣ ተድላውም ፣ ጉስቁልናውም ዘላለም ይመስላል ግን አይደለም።

አ ፦ የፊት ገፅህ ላይ በከተማችን የምናውቃቸው ህንፃዎች አሉ። ረዥም መንገድም ይታያል? ምንድነው ውክልናቸው?

* ይመስላል ዘላለም ፦ ምን መሰለህ ደራሲዬ የከተማ ሰው ነው። ታዲያ እዚህ ከተማ ውስጥ ሲኖር Observe የሚያደርጋቸው ነገሮች አሉ። በተጨማሪም እውነታውን አይቶ ነገሮችን የሚያዋህድበትና ለአከያየኑ ፈር የሚያበጅበት የራሱ መንገድ አለው። ደራሲ ለሚያየው ለሚሰማው እና ለእውነታው ቅን መሆን አለበት መሰለኝ። ህንፃዎቹ መቼቱን ለመግለፅ ነው የተቀመጡት። በተጨማሪም ደሞ የማያልቅ መንገድ አለ ፣ መዳረሻው የማይታወቅ ያ ደሞ አርእስቱን ይወክላል።

አ፦ ደራሲህ ከዚህ ቀደም 6 ስራዎችን ሰርቷል። ከእነርሱ (ወንድሞችህ) እበልጣለሁ ወይ አንሳለሁ ብለህ ታስባለህ ?

* ይመስላል ዘላለም ፦ እኔና ወንድሞቼ የየራሳችንን ሃሳብ ይዘናል። ሃሳብ ተዋረድና ደረጃ የለውም። ደረጃ ካወጣለትም አንባቢ ነው የሚያወጣለት። ሲያወጣለት ደግሞ አንባቢው የራሱ መለኪያ ሚዛን ይኖረዋል እንጂ ሃሳብ በራሱ አይበላለጥም። ለምሳሌ እዚህ እኔ ውስጥ ፀሀይ ለምን ቢጫ ሆነች የሚል አጭር ታሪክ አለ። እዛ ላይ ሰለሞን ደሬሳ ስራፈትነትም ስራ ነው ይላል። ምታስበው ምንም ይሁን ምን ሃሳብ ነው። የምታስበውን ጉዳይ መመደብ ሁለተኛ ደረጃን የሚይዝ ነገር ነው።

አ ፦ ፍፁም የተሰኘ አጭር ታሪክህ ውስጥ በሚከተለው የህይወት አኗኗርና ዘይቤ የጓደኞቹ መሳለቂያ የሆነ አንድ ገፀባህርይ አለ። ስለሱ ብትነግረን።

* ይመስላል ዘላለም ፦ ማህበረሰባችን የሚገዛባቸው ህጎች ፣ እሴቶች ፣ የአኗኗር ዘይቤዎች እንዳሉ ይታወቃል። socially construct የምትደረግበት መንገድም አለ። ማህበረሰብ ጥራትና ደረጃ መዳቢ ሲሆን አስቸጋሪ ነው። ተዋረድና መበላለጥ የሚፈጠሩት በማህበረሰቡ በሚያወጣቸው መስፈርቶች ነው። ብዙ ጊዜ በብዙ ድርሰቶች የለመድነው በማህበረሰቡ የተገፉ ሰዎችን ወደ መሀል የማምጣት ሜታፎር ነው። አሁን ደራሲዬ አንድ ሰይፉ የሚባል ገፀባህርይን ነው ወደ ተገፉት ሰዎች የሚልከው። በዚህ ድርጊቱ የሚደርስበትን ውግዘት እንዳነበብከው ነው። አንዳንዴ ማህበረሰቡን ካልመሰልክ የሚደርስብህ ጡጫ ከባድ ነው። የሚገርመው መካሪዎቹ ለመካሪነት የሚበቁ አለመሆናቸው ነው። አንባቢዎች ሙሉ ታሪኩን እኔ ውስጥ ያገኙታል።

አ፦ ስለ ግስ አርቢዎቹ የሚለው ታሪክ ብታጫውተን። የአንድ መፅሀፍ ውልደትና ሞት በአንዴ ይሆናል?

* ይመስላል ዘላለም ፦ አንድ ድርሰት ከደራሲው ከወጣበት ጊዜ በኋላ እድገቱ ያበቃለታል። ሊነካካ ፣ ሊታደስ ፣ ሊከለስ አይችልም። እድገቱ የሚያበቃው ተደራሲው ጋር ሲደርስ ነው። ሁለቱ ገጣሚና ፀሀፊዎች የስራዎቻቸው ውልደት እንደ ሞት ሆኖ እናያለን። ውልደት ሞትን አስከትሎ ሲመጣ እንደማለት ነው። ፍላጎት ብቻውን የምንፈልገውን ነገር ለማሳካት አያስችለንም። ትጋት እና ጥረት ከተሰጠንለት አላማ ጋር ሲጋቡ ነው ነገሮች የሚሰምሩት። ካልሆነ አንድ ቦታ ሙጥኝ በማለት የሚሆን ነገር የለም። ውድቀትም ቢሆን እየደጋገሙ መውደቅ ነው እንጂ ተስፋ መቁረጥ አያስፈልግም። ለዚህ ነው ጀርባዬ ላይ «የዶሮ እርባታውን የናቀው የግስ እርባታው ላይ በትጋት ተጠምዶ ቢሆን ኑሮ አንድ ነገር ነው። እሱ ዶሮውንም ግሱንም አያረባም። ወይንም የግስ እርባታውን ተጠቅሞ ለምን ዶሮ ማርባት እንደማይጠቅምም አይቀኝም» የሚለው ፅሁፍ የሰፈረው። በሌላ መንገድ ታሪኩ Sketch ነገር ነው። የግስ አርቢዎቹ ስራ Fail የሚያደርግበት መንገድ እንኳ አይነገርም።

አ ፦ መቼቱን የአረቄ ቤት ያደረገው የተጨማደዱት የሚለው አጭር ታሪክ ላይ ያልተጠበቀ ሰው እራሱን ሲያጠፋ እናገኛለን። ስለዛ ታሪክ ብታጫውተን።

* ይመስላል ዘላለም ፦ ህይወት አይገመቴ ነው። ድንገት የሚፈጠሩ ነገሮች ውሳኔህን ፣ የህይወት አቅጣጫህን ይለውጣሉ። ሆኖም የፈለገ እራስህ ላይ የመወሰን ስልጣን ቢኖርህም ቅሉ ልታደርግ የምትችላቸውን ነገሮች ነው እንጂ ሊፈጠሩ የሚችሉ ነገሮችን ማወቅ አትችልም። ህይወትን ጣዕም የሚሰጣት ደግሞ ያ ነው። አንዳንዴ በድርጊትህ ነው መሰለኝ እጣፋንታህን የምትወስነው። እነዛ አረቄ ጠጪዎች እገሌ ይሞታል እያሉ ሲጠቋቆሙ ነው የምናገኛቸው። ግን በውል ማን እንደሚሆን ሊያውቁ አይችሉም። ምናልባት ጠጪዎቹ እገሌ ቢሞት የሚል ምኞትም ሊኖራቸው ይችላል። ነፃ ፈቃድም ሊኖራቸው ይችላል። ግን የሚፈጠረውን ነገር ሊያውቁ አይችሉም። ምናልባት አንዲት ቅፅበት ያ ሰውዬ እራሱን እንዲጠያጠፋ ምክንያት ሆናው ሊሆን ይችላል። ክስተቱ የህይወት ድንገተኝነት ውጤት ነው።

አ ፦ ለነበረን ቆይታ አመሰግናለሁ።

* ይመስላል ዘላለም ፦ እኔም አመሰግናለሁ።

Reviewer : Altayeh Kidane , August , 2022

ኧረ በገላጋይየዩኒቨርስቲው ምሁር ግምገማ ሲገመገም«አጥቢያ የአለማየሁ ገላጋይ የበኩር ሥራ ነው:: አጥቢያ መቼቷ አራት ኪሎ ነው:: ይህች አጥቢያ ድፍን ኢትዮጵያን የሚወክል «ፍካሬ» የሚወጣበ...
19/09/2026

ኧረ በገላጋይ

የዩኒቨርስቲው ምሁር ግምገማ ሲገመገም

«አጥቢያ የአለማየሁ ገላጋይ የበኩር ሥራ ነው:: አጥቢያ መቼቷ አራት ኪሎ ነው:: ይህች አጥቢያ ድፍን ኢትዮጵያን የሚወክል «ፍካሬ» የሚወጣበት ድርሰት ናት:: ድምጧ ኃይለኛ ነው:: የንጉስም የአጋሰሰም ድምፅ የሚሰማባት አምባ ነች፡፡ የእርሷ ድምፅ ሲቀየር የሀገሪቱም ይቀየራል፡፡ ድፍን አ.ትዮጵያ የምትዘምረው ዜማ የሚታወጅባት ኣጥቢያ ናት፡፡

የዘመነ - አፄ፤ የዘመነ ኮሚኒስት' የዘመነ - ነፃ ገበያ ድምጽ በየተራ የነገሰባት መንደር ነች። በጥቅሉ የዘመን ቅኔ. የሚቆጠርባት ጉባኤ ናት:: አጥቢያ ይህን ጉባኤ ዘርግታ የአንባቢን ህሊና ታነቃለች።

አበው፡ "ንባብ ይገድላል፡ ትርጓሜ ያድናል" ይላሉ:: ምነው ቢሉ፡ «አንድ ጽሑፍ ልዩ ልዩ የፍች ጐዳና አለውና፡ ፍችውን በእማሬና በፍካሬ ገልጦ ዓውድ ፈጥሮ የሚያሳይ ከሌለ፡ ጽሑፍ እንደ ሳለ አይሰጥ ሥጋ፡ ሳለ-አይሰጥ ይሆናል፡፡ እንግዲህ ደራሲው በ«ንባብ» የምንኖረውን ህይወት በትርጉም» በአንድምታ ሲገልጥልን፡ እንዲህም አለ እንዴ? ሲያሰኘን በንባብ ዓይን የገደልነውን ህይወት በትርጉም ሲያድነው፡ በድን የነበረው ህይወት ያገኛል፡፡ አለማየሁ ይህን ነው ያደረገው::

ይኸ ነገር ወደ ሃያሲው ይወስደናል:: ደራሲው ሲጽፍ በተምሣሌት ፣ በትዕምርት፣ በጥቁምታ (Allusion) ወዘተ.እየሞሸረ ነው:: ደራሲው፡ በአዕምሮ ወይ በኢ-አዕምሮ የሚሰጠን መልዕክት አለ:: ያን መልዕክት መልክ መልክ እያስያዘ በመተንተን በ ንባብ የምናልፈውን በ ትርጉም ያሳየናል:: የድርሰቱን ሥራትና ጓዝ፣ የደራሲውን ብርታትና ግድፈት ይገልጥልናል፡፡ ስለዘ.ህ: ሲገለጥ፣ ለደራሲው እና ለተደራሲው፣ የደራሲው ሥራ በሃያሲው ትንተና በአጠቃላይ ለአንድ ሥነ - ፅሑፍ ዕድገት የላቀ አስተዋጽኦ ይኖረዋል፡፡ እናም፡ «አጥቢያ በተለያዩ ሃያሲያን ታይታለች፡፡ ደረጀ በላይነህ፣ ሳህለ ስላሴ ብርሃነ ማርያም፣ ስለ መጽሐፉ የሰጡትን አስተያየት አይቻለሁ:: ከዚህ በተጨማሪ፣ « በሚዩዘክ ሜይዴይ» መድረክ ታድሜአለሁ። ታድሜ በነበረበት መድረክ አስተያየት ያቀረቡት ደግሞ የአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ መምህር የሆኑ አቶ ይኩኖአምላክ መዝገቡ የተባሉ ሰው ናቸው:: እዚህ ትኩረት የማደርገውም በመምህሩ ሂስ ላይ ይሆናል፡፡

የመምህሩ አስተያየት፡ የመምህርአልነበረም። እንደ ተባለውም ጥናታዊ ያውም የስነፅሑፍ መምህር - አስተያየት ጽሑፍ ሳይሆን ስሜታዊ ጽሑፍ እንኳን ሊባል የሚችል ነገር ይዘው አልመጡም። በድንገት በተከሰተ የሻይ ግብዣ ጨዋታ ላይ እንኳን ሊቀርብ የማይችል ተራ ነገር ይዘው ነው የመጡት፡፡

ሃያሲ ተብለው መድረክ ይዘው በተማሪ ቃል «አጤሬራ» በሚሉት የማስታወሻ አያያዝ ዓይነት እየተደገፉ ያቀረቡት አስተያየት «በርካታ የፊደል ግድፈት አለ» በሚል የተወሰነ ነበር። መምህሩ፣ ይህችን አስተያየት ደርዝ በሌለው ዘይቤ ሲያንቀራብጡ ጊዜውን ፈጁ። «እኔ ቤት ብትመጡ ምስርን በደንብ ለቅሜ ነው የማበላችሁ:: አንዲት ጠጠር አታገኙም» እያሉ፡ ምሁራዊ ለዛ በሌለው ከንቱ ወግ፡ የጥናታዊ ጽሑፍ ማቅረቢያውን ጊዜ አጠናቀቁት::

በጥያቄ ና መልስ ጊዜውም፤ «ከጥናታዊ ፅሁፍ ማቅረቢያ» ጊዜው በባሰ ሁኔታ ታዳሚን እየዘለፉ፤ በግብዝነት እየተቆጡ፡ ጥራዝ ነጠቅ እየተናገሩ፣ አሳዝነውን አረፉ፡፡

ሂስ ተብሎ የቀረበው ነገር ለሚሰሩበት ተቋም ስድብ የሚሆን ነገር ነው:: በዚያ ላይ ጥያቄ በተጠየቁ ቁጥር በ "Con-spiracy Theory" ላይ የተመሰረተ አስተያየት ይቀናቸዋል፡፡ ያሳዝናል፡፡

አንድ ምሁር ስልጣንና ኃይለ-ን የሚያገኘው ከሃቲቱ (Discourse) እንጂ ከትዕቢቱ አይደለም:: የመምህር "Power of Persuasion" የሚመነጨው ወይም «የስልጣን መሠረቱ» የሚፀናው በስድብና ቁጣ ሳይሆን ተጠየቀያዊዋ በሆነ አሳማኝ ሃቲቱ ነው::

ኒቼ «የምትወደውን ሀሳብ ሰጥቶ ችሎታውን ሲነሳህ ኩነኔ ነው» ይላል፡፡ ሀሳቡን የምትደግፍበት ትንታኔ የማቅረብ ለእርሳቸው ስሙን ሰጥቷቸዋል፣ ክህነቱን ወክህሎቱን ነፍጓቸዋል ፤ ተኮንነዋል። ኣቶ ይኩኖአምላክ፤ «አሁን ያሉት ነገር ትክክል አይደለም» ለሚል ጠያቂ ይሰጡ የነበረው መልስ «እናንተ ስላልተማራችሁ አይታያችሁም:: እኔ ይህን የምለው ሥነ ጽሑፍ በመማሬ ነው። ይህን የምትሉ ሰዎች የደራሲው ቲፎዞ ልትሆኑ ትችላላችሁ» ወዘተ የሚል ነበር።

እንዲህ ዓይነት ክርክር የአንጋፋ ዩኒቨርስቲ መምህር ነኝ ከሚል እና ጥናታዊ ጽሑፍ ይዤ ቀረብኩ ከሚል ሰው መታየት የለበትም:: «እኔ እኮ የአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ የስነ - ጽሑፍ መምህር ነኝ» የሚል መከራከሪያ መስማት የሚያስደነግጥ ነው:: የስልጣን መሰረታቸውን» የተቋም ስም በመጥራት ላይ ሳይሆን አሳማኝ የሆነ ተጠየቂያዋ ሀሳብ በማቅረብ ላይቢያደርጉት መልካም ነበር።

አንድ ምሁር፣ «ሰው የሚያየው በግንባሩ ነው» ሊል ይችላል፡፡ ይኽ ዘመን የጋሊሊዮ ዘመን አይደለም:: ምሁር በጥናቱ ያገኘውን እውነት የመናገር ነፃነት ሊሰጠውም ይገባል:: ነጻነቱን የሚገድብ ቢኖር እንኳን ደፍሮ ለመራመድ የሚያስችል ጥንካሬ ያለው ሰው መሆንም አለበት፡፡ ይኼ ነፃነት ይሉኝታ የለሽ ትችትን የመቀበል ግዴታን ያከትላል፡፡

አንድ ምሁር «ሰው የሚያየው በግንባሩ ነው» ሲል፡ የቁንጫ መላላጫ ለማውጣት በሚችሉ ምሁራን ፊት ቆሞ መጠየቁ አይቀርም:: ይጠየቃል፡፡ ታዲያ የተናገረውን የሚደግፍ ሀቅ እስከ ያዘ ድረስ አጥር ጣስክ የሚል ከሳሽ የለውም፡፡ ይኸ ነፃነቱ ለሚነሳበት ጥያቄ አሣማኝ መልስ የመስጠት ግዴታን ያመጣል፡፡ ብቃት ያለው ሃሳብ ሳይዝ ቢወጣ፡ በጥናት መስኩ የጤፍ ቅንጣት የምታክል ትንሽ ነገር የማታልፋቸው ምሁራን አሣሩን ያሳዩታል፡፡ እምነት እንጂ ምሁራዊ ቃል በግዝት ሊቆም አይችልምና ማስረጃ ያስፈልጋል:: በዚያ መድረክ ጥናት ለማቅረብ የወጡት አቶ ይኩኖአምላክ ለዚህ ህግ እና ወግ - ተገዢ መሆን አለባቸው::

:

እንደታዘብኩ-ት፡ ውይይቱ የጐተታቸውን - አንዳንድ የማህበራዊ ሳይንስ ጥሬ ሀቆችን ቀርቶ፤ «ክህነት» ኣገኙ በተባለበት በዛው የስነ ፅሑፍ ዘርፍም በመከራከሪያነት የሚያቀርቡት ሀሳብ ሁሉ፡ - ከመስኩ ጥናታዊ ድንጋጌዎች፣ ይትባሃሎችና መሠረታዊ እውነቶች ጋር የተጣሉ ነበሩ::

«የሰጡት አስተያየት በቅርጽ ላይ ያተኮረ ነው:: ስለ ይዘት የተናገሩት የለም» በሚል ለቀረበላቸው = ጥያቄ፣ የሰጡት መልስም «የጥሬ ጨዋ» ነበር። እንደ እውነቱ ከሆነ አስተያየታቸው በመጽሐፉ ቅርፅ ላይ ያተኮረ ነው ማለት አይቻልም፡፡ ከፍ ሲል የጠቀስኩት ምሁራዊ ስነ - ምግባር ስለሚያስገድደኝ - ጥናት ብለው ያቀረቡት አስተያየት ሳይጨመርሳይቀነስ የሚከተለውን ይመስላል፡፡

1. «አጥቢያ» ወደፊት የሚለወጠውና እየተለወጠ ያለው የአራት ኪሎ ህይወት (ታሪክ) የተዘገበበት፣ በእርሳቸው ቃል « አርካይቭ » ነው::

2. የዘመኑ ሰው አንባቢ ስላልሆነ፣ የመጽሐፉ እጥረት (እጥረት የሚለው ቃል Short coming የሚለውን የእንግሊዝኛ ቃል ለመተካት የሚውል ይመስለኛል፡፡ ማለት የፈለጉት አጭርነቱ ሳይሆን አይቀርም) ለዘመኑ የንባብ ባህል ጥሩ ነው::

3. ሸዊት የተባለችው ገፀ - ባህርይ ከአማርኛ ጋር እየቀላቀለች የምትናገረው እንግሊዝኛ የተሳሳተ ነው:: ይህ በጣም የደከመ የትምህርት አሰጣጥ ያለን መሆኑን ያሳያል

4.በ-አጥቢያ- የፊደል ግድፈት ይታያል፡፡ ይህ ሥራችንን ከጫፍ ለማድረስ ያለመቻል ችግር ነው:: ለአንባቢም ያለ ንቀት ነው::

5.ሸዊት አንድ ወጥ ቋንቋ የምትናገር ገፀ ባህርይ- አይደለችም:: አንዴ የተበላሽ አንዴ የተስተካከለ ቋንቋ ትናገራለች።

6.እርጥባን የተባለችው ገፀ - ባህርይ ሸዊት ስታወራ የምታበላሸውን ቋንቋ በሆድዋ ታርማለች:: ግን ይህን ሁሉ ስታደርግ እናይም፡፡

7.ገፀ ባህርያቱ ተመሳሳይነት አላቸው፡፡ የራሳቸው ቋንቋ የላቸውም:: ቃለምልልሳቸው - ሆን ብላ ነው በብርጭቆ የተቀዳላትን ትታ የጠርሙሱን - የምትጠጣው የሚል ዓይነት፡ በስነ - ልሳን ተገብሮ - ወይም አዛማጅ የሚባል የዐረፍተ ነገር ግንባታ የሚታይበት ነው:: (የዚህን ዓይነት የዐረፍተ ነገር ምስረታ - ተገብሮ ወይም አዛማጅ (ካለ?) መባሉን የሚያመለክት የስነ ልሳን ምሁር አመልክቱኝ)

8.«እንደ» የሚል ዘይቤ በጣም ተደጋግሟል፡፡ በገፅ 1 ብቻ አስራ አንድ ጊዜ ተጠቅሞበታል:: ሙሉጌታ የተባለው ገፀ ባህርይ ለአቶ ታፈሰ ክብር አለማሣየቱ ትክክል አይደለም:: የሚሉና እነዚህን ነጥቦች ለመግለጽ የዋሉ ሌሎች የንግግር ቃላት ናቸው::

ከአስተያየታቸው የተቀነሰ ነገር አለመኖሩን አቶ ይኩኖአምላክ ወይም የዕለቱ ታዳሚዎች፣ ከተፈለገም ቃላቸውን የቀረፀው ቴፕ ሊጠየቅ ይቻላል፡፡ እናም «እንግዲህ የእኔ ጥናት በቅርፅ ላይ ያተኮረ ነው» ያሉን ይህንን ነው:: ያም ሆኖ፡ አስገራሚው ነገር ይኼ አይደለም፡፡ «የሥነ ፅሑፍ ቅርፅና ይዘት አይገናኝም» የሚለው ምላሻቸው ነበር አስደንጋጭ::

መቼም፣ ገፀ - ባህርይ፣ ሴራ ስንል…ወይም ቅርፅ እና ይዘት ሲባል፡ ነገሮችን በፈርጅ በፈርጅ አድርጐ ለማጥናት እንዲያመች እንጂ «በህልውና» ተለያይተው ስለሚገኙ አይደለም፡፡ ይዘትን ከቅርፅ፡ ቦታን ከጊዜ መለየት አይቻልም:: ቅርፅ ይዘትን መወሰኑ (ወይም ግልባጩን) አይቀርም:: ይህን ነው የሳቱት፡፡

ኣቶ ይኩኖአምላክ፤ «በእኛ ሀገር Westerniza-tion የለም» ዓይነት ጥራዝ ነጠቅ የሆኑ አስተያየቶችን የሚደፍሩ ምሁር ናቸው:: ለወትሮው የዩኒቨርስቲ ምሁራን ይጠና ማለት የሚቀናቸው ነበሩ፡፡ ዛሬ ተለውጧል፡፡

እንደሚታወቀው ሃያሲ፣ ዘርፈ ብዙ ዕውቀትና የዝንብ ጠንጋራን መለየት የሚያስችል አስተውሎት ያለው ሰው መሆን አለበት:: እሣቸው ግን እንኳን በሌላው መስክ የራሴ በሚሉት መስክም የተሟላ ዕውቀት የያዙ አይመስሉም፡፡ ስለሆነም፤ አንድ መንገደኛ ስለ «አጥቢያ» አስተያየት ቢጠየቅ፡ ከሚናገረው ነገር ያነሰ እና የጥናት Methodologyን ያልተከተለ ነገር ይዘው መጥተው፤ በስማቸው አስፈራርተው ደፈሩ:: በዚህ ዘመን ትልቅ ስም እንጂ ትልቅ ምሁራዊ ስብዕና እንደማያስፈልግ አውቀዋል፡፡

አዎ ዛሬም ጓደኛዬ እንደሚለው፡ ስማቸውን በሌሉበት ስንጠራ እንኳን በጋሞ ወግ ቆመን እንድንጠራቸው የሚያስገድድ ብቃት ያላቸው ምሁራን በየመስኩ አሉ:: ስለ ሀገር ውይይት እናድርግ ሲባሉ ከባጃጅ ጥያቄ በቀር ሌላ ጉዳይ የማያነሳ ጋወን ያጠለቀ ጭንቅላት ያላቸው «ምሁራን» መኖራቸውን ሳንዘነጋ::

እግረ መንገዴን ግን «ሚዩዚክ ሜይዴይ» ለጥናት አቅራቢዎች ብር ብቻ ሳይሆን የራሱ የሆነ መሠረታዊ የጥናት አቀራረብ መመሪያ አዘጋጅቶ መስጠት እንደሚገባውም ማሳሰብ እወዳለሁ:: በተረፈ አለማየሁ ገላጋይ ቢያንስ ከፍቅር ደብዳቤ ጭብጥ ራቅ ያለና የማህበረሰቡን መሠረታዊ መልክ የሚገልጥ ጭብጥ ይዞ በመነሳቱ ሊሞገስ የሚገባው ነው:: ለአንድ ልብ ወለድ ግንባታ አስፈላጊ የሆኑ ኪነታዊ ጡቦችን ወይም ጭብጦችን ነቅሶ የመውጣት አቅም እንዳለውም አሳይቶናል፡፡ የአዲሱን ትውልድ አዲስ መልክ የሚያሳይ ሥራ ነው እላለሁ፡፡

በተረፈ፤ የድርሰቱ መዋቅር ማስታወሻ መሆኑ፡ ያን የመሰለ ኃይለኛ ህይወት፣ እስር እንዲል ደርሶ፡ እኛን ወደ ወንዙ እንደ መጥራት፣ የወንዙን አድርጐታል:: አለማየሁ ወንዙን ኣይቶ፡ ከወንዙ ዳር ስዕልና ፎቶ (ማስታወሻ) ይዞልን መምጣቱ አጉድሎታል። ያን ሕይወት ወረቀት አደከመው። በስተቀር፣ ስህተት ተደርገው የሚነሱት ሌሎች ነገሮች በአርትዖት ሥራ ሊስተካከሉ የሚችሉ መሆናቸውን ሳጤን እና ይህ ወጣት ጀማሪ ደራሲ መሆኑን ሳስብ፣ በሀገራችን የስነ - ጽሑፍ ምድረ-በዳ ብቅ ያለ «ኦአሲስ» አድርጌ እንዳየው እገፋፋለሁ፡፡ ከሰጠን ይልቅ ሲሰጠን የሚችለውን እናፍቃለሁ:: ፈጣሪ ሃያሲ አይንፈገው እንጂ በትችት ጐልብቶ እንደሚወጣም አምናለሁ:: በሚያየው ስዕል ላይ የሚሽና ሳይሆን አይቶና አጉልቶ የሚያሳይ ነውር ነቅሶ የሚያስተምርና የሚያንፅ ሃያሲ ለሚያድግ ደራሲ ያስፈልገዋል።

Reviewer : አብዱልመሲክ ሁሴን ፤ አዲስ አድማስ ጋዜጣ፣ የካቲት 1 ቀን 2000 ዓ/ም ፤ ገፅ 7 እና 26 ( የዞረ)

ርዕስ : ኢትዮጵያ የባህር ጠረፏ እና የባህር ኃይሏደራሲዎች : የቡድን ጥናትዘውግ : ታሪክየሕትመት ዓመት : 2000 ዓ/ምጎፈሪያም አንበሳ አለ ሲሉት ይሞታልአንድ ስመጥር ሠዓሊ ስለ ፈጠራ ስ...
19/09/2026

ርዕስ : ኢትዮጵያ የባህር ጠረፏ እና የባህር ኃይሏ

ደራሲዎች : የቡድን ጥናት

ዘውግ : ታሪክ

የሕትመት ዓመት : 2000 ዓ/ም

ጎፈሪያም አንበሳ አለ ሲሉት ይሞታል

አንድ ስመጥር ሠዓሊ ስለ ፈጠራ ስራው ከጋዜጠኞች ጋር ቃለ ምልልስ ያደርጋል:: እንደኛው ጋዜጠኛ -ለመሆኑ ስትስለው በጣም የሚቀልህ ምንድነው ሲል ይጠይቀዋል።

"ሠይጣንን" ሲል ሠዓሊው ይመለሳል። ሌላው አከል አድርጐ "ስትስለው የሚክብድህስ?" ሲል ይጠይቃል:: "እርግብን" ይልና ሲያብራራ ሠይጣንን ማንም ሰው እያውቀውም እኔም እንደታየኝና መንፈሴ እንደመራኝ እስለዋለሁ:: እርግብን ሁሉም ሰው ስለሚያውቃት ፈጠራዬ ውስጥ ሳሰፍራት እጨነቃለሁ ብሏል::

ሁሉም የሚያውቀውን ርዕስ ጉዳይ መፃፍ አሣር ነው:: ጥቂት የማይባሉ ሰዎችም የሚያውቁትን ጉዳይ ፅፈው ለማቅረብ እንደሚቸገሩ ይናገራሉ፡፡ ምንድነው የሚፃፈው? ፀሐፊው በሚጽፈው ርዕሰ ጉዳይ ላይ በቂ ተሞክሮ ቢኖረውም ለጥራዝ የሚበቃው በጐው ብቻ ነው? ወይስ እንደታሪክ ብርቱውንም ደካማ ጐንኑም ጨምሮ ነው ?

ባለፈው ሣምንት ኢትዮጵያ የባህር ጠረ ባህር ኃይሏ መጽሐፍን መዝኚ፤ በህብረት ሰርተው ያስመዘገቡትን ውጤት ይበል ብዬ መሰነባበታችን ይታወሳል። ለእኔም ሆነ ለመጪው ትውልድ ያሰበ ፀሐፈ ሲጠቡብ በጐውንም ክፍል አስተውሎ ማኖር አለበት ብዬ ስለማምን መጽሐፉ ያልዳሰሳቸውን ወሳኝ ነጥቦች እነሆ ብያለሁ::

መርከቦቹ ሁሉ የሚሰሩ ነበሩ?

የሪር አድሚራል ተስፋዬ ብርሃኑ የአዛዥነት ዘመን አልፎ፡ ሪር አድሚራል የኋላሸት ግርማ የባህር ኃይሉ ዋና አዛዥ ሆነው ሲመጡ መርከበኞቹ ያለብትን ሁኔታ ለማድመጥ ወደ ምጽዋ ባህር ኃይል መደብ በ1981 ዓ.ምመጨረሻ አካባቢ ዘለቁ:: ከየክበባቱ አንዳንድ ተወካይ እንዲያነጋግሯቸው መኮንኖች ክበብ ቀጠሮ ያዙ። ከሲማን ክበብ ሊያናግራቸው የሄደው ሬዲዮ ማን ጓደኛዬ ነበር:: በወቅቱም የክበባችን ፕሬዚዳንት ሲሆን ወጣቱ በሙያው ማለፈያ አጋጣሚነት የባህር ኃይሉን ምስጢር አሳምሮ ያውቃል:: በወቅቱ ወጣቱን ያሳሰበው መርከቦቹ 60 ከመቶ የማይሰሩ መሆናቸው ነበር። ይህንን ለአድሚራሉ ነግሮዋቸው ባህር ኃይሉ ካለበት አደጋ እንዲታደጉት ሊወተውት ወጠነ:: በቆይታም አብሰልስሎ ሀሳቡን ቀይሮ የደንብ ልብስ በወቅቱ እንደማይታደልና የምግብም እጥረት እንዳለ ነገራቸው:: ይህች ወሬ ውላ ስታድር እንዱ ካፒቴን ጆሮ ደርሳ እ! እርቃንህን ነው የምትሄደው? ጦምህንስ ስንት ቀናት አድረሃል?! ብለው አፋጠጡት:: ተመስገን አለ የመርከቦቹን ሁኔታ ተናግሬ ቢሆን ኖሮ አሣር በገጠሙኝ ነበር ሲል አወጋኝ::

የወጣቱን መርከበኛ ግምገማ ከራሴው አስተውሎት ጋር አብላላሁት:: እኔ እሰራበት በነበር ፒሲ ጀቲ ላይ ቢያንስ ሁለት የሶቪዬት ስሪት መርከቦች ተገሽረው ከዓመት እስከ አመት ኣይ ነበር። ከጀቲው በስተቀኝ ሁለት ፒሲ ጀልባዎች ይቆማሉ፡፡ አንዷ ጤናማ ብትሆን ሌላኛዋ ትበላሻለች: ከፊት ለፈታችን ኤም ኤስ 41 (ፈንጂ ጠራርጌ ጀልባ) የአገልግሎት ዘመኑ እስካበቃ ድረስ ከወደብ ወጥታ የማታውቅ ነበረች: ከቡልጋሪያ የተገዙ ጀልባዎች አልፎ አልፎ ባህሩ ላይ ብቅ ብለው ከመታየት በስተቀር የተገዙበትን አላማና ተግባር ሲፈጽሙ አላየሁም:: ከዚህ እንፃር ሙሉ በሙሉ ማለት ይቻላል ከሶቪዬቶች የተገዙት ጀልባዎች በአያሌው ገመምተኛና በርካታ ችግር ያለባቸው እንደነበሩ በደንብ እስታውሳለሁ።

ታደሰ ገብረሕይወት "ብዙአየሁ" በሚል ርዕስ በፃፉት ግለ ታሪካቸው ላይ ምሥራቅ ጀርመኖች ቡና ከአገራችን ይገዙና በልዋጩ አይፋ የተባለ መኪናዎቻቸውን እንድንወስድ ያስገድዱን እንደነበር ያወሱናል። ሶቪዬቶችስ ምን ወስደውብን ይሆን እነዚህን መርከቦች ይሰጡን የነበረው?

ከአሜሪካኖቹ የገዛናቸው መርከቦች effective እንደነበሩ ራሴው የአይን ምስክር ነኝ፡፡ እዚህ ጋ ትውስ እንደሚለኝ መርከባችን ስትበላሽ ከዘብ ነፃ የሆንን መርከበኞች ወደቡ ውስጥ ባለ ሲኒማ ቤት፣ አለያም ወደ ክበብ ሄደን እንዝናናለን፡፡ እንዳለመታደል ሲኒማ የገባን መርከበኞች የማይክራፎን ድምጽ ስንሰማ ጆሮዋችን ይቆማል፡፡ አትጠራጠሩ ልክ -አክተሩ አክተሯን-ለመሳም ክንፈሩን ስንዝር ሲያረዝም፡ ልጅቱም አይኖቿ ን ገርበብ አድርጋ ወደ ስትሳብ፡ -የቃኝ ጦር መርከብ የ204፤ 201፣ 203 መርከበኞች በአስቸኳይ መርከባችሁ ድረስ ትፈለጋላችሁ ' - እንባልና የመንፈስ መሳሳሙን ተነፍገን ወደ መርከቦቻችን ሩጫችንን እንያያዘዋለን።

ቁርስ ትዝታ ሆኖ ነበር

ለወጋችን መነሻ በሆነን መጽሐፍ ገጽ 750 ላይየባህር ኃይል ሠራዊት የአመጋገብ ሁኔታ በሚል ርዕስ "MENU" ይዘረዝራል፡፡ ተጠየቅ ውስጥ እንዳይገባም በ50ዎቹ መከወኑን ያወሳል። እያሌ ወጣቶች ከያለበት አገር ሲቀጠሩ ግን -ወተት በቧንቧ" ተብለው እንደተቀጠሩ ሲያወጉ አዳምጥ ነበር። እኔ እዚያ በተገኘሁበት ጊዜ ውሃ በቧንቧ አይቀርብልንም ነበር።

በቦቴ ተቀድቶ በርሜል ላይ ተገልብጦ ስንጋተረው፣ የወተት በቧንቧው ቀልድ ይነሳና ፈገግ እንል ነበር። በባህር ኃይሉ በመጨረሻው ዓመታት ደግሞ ቁርስ ትዝታ ሆኖ ነበር። ይቀርብ የነበረውም ምግብ ለነብስ እንጂ ለስጋ አይሆንም ነበር:: ታዲያ ፀሐፍቱ ይህንን እውነት ከመፃፍ የ50ዎቹን ትዝታቸውን ማከላቸው ለምን ይሆን?

መጽሐፉ የኢትዮጵያ ባህር ኃይል በአፍሪቃ ከግብጽና ከደቡብ ኣፍሪቃ ቀጥሎ በሶስተኛ ደረጃ ያወሳል። ይህንንም «ጊነስ ፋይቲንግ ሺፕ- ሲል ለጥራዝ የበቃው መጽሐፍም ይመስክራል። ግን ውስጡ ነቀዝ ውሎ እንዳደረበት ግንድ የተቦረቦረውን የመርከቦቹን አካል አስተውሎ ለምስክርነት አልበቃም።

መጽሐፉ መርከቦቹ ሲገዙበት የነበራቸውን ፍጥነት ነው ያስቀመጠው:: ከአገልግለ-ት ብዛት አኳያ ፍጥነታቸው የኤሊ እየሆነ መምጣቱን ግን ትንፍሽ አይልም:: እኔ እቀዝፍባት የነበረችው መርከብ 11204 በሰዓት 35 ኖቲካል ማይል ትቀዝፋለች ይላታል:: አዎን አዲስ በነበረች ጊዜ እውነት ነው:: እኔ ተመድቤባት ስወጣ ግን ከግማሽ በላይ ፍጥነቷ ቀንሶ፤ ለጥንቃቄ ሲባል በሰዓት ከአስር ኖቲካል ማይል በላይ አትቀዝፍም ነበር።ገበናውን እየሸፈነ ነው የኢትዮጵያ ባህር ኃይል በአፍሪታ ሶስተኛ ነበር ብሎ ሊያወሳን የሚሞክረው::

ትምህርት

በምዕራፍ ሰባት -እውቀት ኃይል ነው በሚል ርዕስ በትምህርት ላይ ባህር ኃይል ውስጥ የተደረገውን ጥረት ሊያሳየን ይሞክራል። ተምሮ ለተግባር የታደለ ሁሉ ውጤታማ እንደሚሆን ይታወቃል:: በዚህ ረገድ የራሷን ሳትለቅ ከመላው ዓለም በመማር ተዓምር የፈጠረች አገር ጃፓን ነች፡፡ ከመላው ዓለም ለመማር ቢሞከርም የራሷን አጥብቃ ሳትይዝ፤ ዘመናዊነቱም ያልሰመረላት ኣገር ለእኔ ኢትዮጵያ ትመስለኛለች። ለማሳያ ባህርኃይሉን እጠቅሳለሁ፡፡

ባህር ኃይል እንግሊዝ፤ አሜሪካ፣ ኖርዌይ፣ ሕንድ፤ ሶቪዬት ሕብረት፤ ኩባ እንዲህ በአገር ውስጥ በራሱ ባህር ኃይል ኮሌጅና በመጨረሻዎቹ ዓመታት ደግሞ በምድር ጦር ተቋማት እየላከ መኮንኖቹን አሰልጥኗል። አሳዛኙ ነገር የተካነውን ወደ ተግባር መውስድ ሳይሆን አንዱ ሌላውን ሲንቅ ጀንበር የጠለቀችበት ተቋም ሆኖ መቅረቱ ነው::

ባህር ኃይሉ ውስጥ በሰላሙ ጊዜ ይህ ሁሉ የእውቀት ክምችት ለተግባር ታድሎ ብዙም ባይሆን «እፍኝ ጨው, አምርተን አልተጠቀምንም። ሙያችንም ባይሆን፡፡ በጦርነቱ ጊዜም የታደጉን እነዚያ ግብዕተ ባህራቸው ሊፈፀም ጥቂት የቀራቸው መርከቦችና ቀይ ባህር ነበር፣ ጥላ ከለላ የሆነን።

በርግጥ ነው ባህር ኃይል በራሱ ተቋም የሚሰጠውን ትምህርት ወቅቱን ጠብቆ ለሁሉም መርከበኛ ያስተምራል፡፡ ትምህርት ጠልተው የሚያፈገፍጉትንም አንዳንድ መርከበኞች በፖሊስ አስገድዶ ያስተምራል፡፡ የባህር ኃይል አይን ደም የሚለብሰው ከተቋሙ ፈቃድ ውጪ ለመማር የሚሞክሩትን መርከበኞች ሲያይ ነው። እንዲያ የሚሞክሩትን ከቦታ ቦታ ይቀይራቸዋል።

ወይኔ! ወይስ ወአኔ! አልን?

የቀሽም ቀሽም የምለውን ፕሮፖጋንዳ ያስተዋልኩት በምጽዋ ባህር ኃይል ወደብ ላይ ነበር። ቀሽም ፕሮፖጋንዳ ቋንቋን ማዕከል ያደርጋል፡፡ ትዝ እንደሚለኝ በጥር ወር የባህር ኃይል ቀን ይከበራል። አያሌ ሰዎች ከመላ አገሪቱ ተጋብዘው ምጽዋ ባህር ኃይል ወደብ ይከታሉ። ትዕይንቱ በየአይነቱ ይቀርባል። ማሪኖች በተካኑት መሰረት መገለባበጡን ከመኪና ዘሎ መውረዱን ያሳዩንና ሲያክሉብት አንድ ኮንጐ ጫማ ያደረገ፤ ቦንብ የታጠቀ ቁምጣ ለባሽ መድረኩ ላይ ይታያል፡፡ ማሪኖቹ በምትሀታዊ ኃይላቸው ደርሰውበት ይዘረራል። «ወአኔ ወእኔ» እያለ ይጮኸል።

በአድናቆት ተመልካች ያጨበጭባል። እኔና ቢጤዎቼ ይህቺ ቋንቋን ማዕከል ያደረገች ቀሽም ፕሮፖጋንዳ የስንቱን ልብ በዚህ ጊዜ አሽፍታ ይሆን? ስንል እንቆዝማለን። በቁርጠኛው ቀን በ1982 ዓ.ም በወርሃ የካቲት እኛ «ወአኔ» አሰኘናቸው ወይስ እነሱ በተከበርንበት ጊቢ ወይኔ አሰኙን? ይህችን እውነት እንዲያጣሩልን በትህትና እጠይቃለሁ።

መፅሃፉ ያልዳሰሳቸው ሌሎች ጉዳዮች

መርከበኛው መሪ ፓርቲ ነኝ ለሚለው ተቋም /ኢሰፓ የነበረውን መራር ጥላቻ አንድም ቦታ ላይ መፅሃፉ አላነሳም። አንዱ -እሽሽ አትበሉኝ የሹም ዶሮ ነኝ ባይ ነው:: በአንድ አምባ ጓሮ በምጽዋ ከተማ ፖሊስ ተያዘ፡ እንዲታሰር ተፈርዶበት የእለቱ ተረኛ ቀበቶውን፣ የጫማውን ክር አስፈታው:: አግድም አደጉ መርከበኛ «ፖሊስ ያዘዝከኝን ሁሉ ፈፀምኩ፡፡ እስር ቤት ከመግባቴ በፊት ይሄንን ካርድ ለማን አደራ ልስጥ?» አለና ቀዩን የፓርቲ አባልነት ደብተር ጠረጴዛው ላይ ዘፍ አደረገው:: ፖሊሱም ከቅምጡ ብድግ አለና በተጠንቀቅ ለኢሠፓ መታወቂያ ደብተር ሰላምታ ሠጠ፡፡ የመፅሃፍቱ አዘጋጆች ይህንን አልሰሙ ይሆን?

አንድም ዘረፋ ሳይካሄድ የባህር ኃይሉ ጠቅላይ መምሪያን ያዳነው ጀግና መኮንንስ እዚህ መፅሀፍ ላይ አንድ ምዕራፍ ማግኘት አልነበረበትም?

መፅሀፉ የከፍተኛ መኮንኖችንን ጀግንነት ሲያወሳ፣ የባለ ሌላ ማዕረግተኞችን ሕዝባዊ ጀግንነት ረስቶታል፡፡ ከባህር ላይ በርካታ ሰዎችን ያዳኑ፣ የምፅዋ ባንክ እንዳይዘረፍ ከዶክሜንቱ ጋር የታደጉ ሌላ ማዕረግተኞች ነበሩ፡፡ ይህንን ፀሐፍቱ ትንፍሽ አላሉም፡፡

በሻዕቢያ የተማረኩ ጓደኞቻችም ነበሩ፡፡ ምን ደረሰባቸው? መፅሀፉ ይህንን መስዋእትነት ቦታም አልሰጠውም፡፡

በምፅዋ ጦርነቱ ሊካሄድ ጥቂት ጊዜ ሲቀረው ጉርሱም ላይ ከነባር አባሎቻችን መካከል አንዱ ማስተርቺፍ በላይ እንዲረሽን ተደርጓል! ይኸው የባህር ኃይልን ታሪክ የሚያወሳ መፅሀፍ ለምን ለዚህ ቀና ሰው አንድ ጥግ አጣለት?

ይህ እማኝነት የምቆምለት ጉዳይ ሰፊ ነው:: የጋዜጣው ዓምድ ስለወሰነኝ ሀሳቤን ጨምቄ ማኖር የግድ ሆኖብኝ እንጂ ወደ ሱዳን፣ ወደ የመን፣ ወደ ሶማሊያ በኮበለሉ መርከቦችም ላይ የምለው ነበረኝ:: የሰራዊቱንም የመዋጋት ሞራል ስመዝነው «ጅብ ከሚበላህ፣ ጅብ ብላና ተቀደስ» እንዳሉት ሆኖ በመከላከል ላይ ያነጣጠረ ጋሻ እንደነበር ከአስተውሎቴ ተገንዝቤያለሁ:: የጓደኞቼን ትውስታ ባካትትበት ደግሞ ለጋዜጣ ወግ ሳይሆን አንዳች የሚያክል ጥራት የሚወጣው ታሪክ ማኖር ይቻላል፡፡ ይህንን አንባቢው ሲመረምር ባህር ኃይሉ ሻዕቢያ ሰበብ ሆኖበት እንጂ በራሱ መፈራረስ እንደጀመረ በተጨባጭ ማሳየት ይቻላል፡፡ ያም ሆነ ይህ ፀሃፍቶቹ «ጐፈሪያም አንበሳ አለ ሲሉት ይሞታል» እንዲሉት ቢሆንም ደራሲያኑ በጐውንም ክፉውንም አካተው ታሪኩን ባይዘግቡትም እንኳ በእንዲህ መልኩ መሞከራቸውንም ሳደንቅ ከልቤ ነው::

Reviewer : ዘነበ ወላ ፤ አዲስ አድማስ ፤ ጷግሜ 1 ቀን 2000 ፤ ገፅ 8 እና 23 ( የዞረ)

ሀተታ ዘ ሊቀ-ሊቃውንት ዎልፍ ሌስላውይህ እኤአ በ1976 (በእኛ በ1968 ዓ/ም?) የታተመ የአማርኛ መዝገበ ቃላት ነው። መፅሐፉ ለሁለት የተከፈለ ሲሆን፣ አንዱ ከእንግሊዝኛ ወደ አማርኛ፣ እ...
18/09/2026

ሀተታ ዘ ሊቀ-ሊቃውንት ዎልፍ ሌስላው

ይህ እኤአ በ1976 (በእኛ በ1968 ዓ/ም?) የታተመ የአማርኛ መዝገበ ቃላት ነው። መፅሐፉ ለሁለት የተከፈለ ሲሆን፣ አንዱ ከእንግሊዝኛ ወደ አማርኛ፣ እና ሌላው ከአማርኛ ወደ እንግሊዝኛ የቃላትን ትርጉም ከነአነባበባቸውና ከምሣሌዎች ጋር ይዟል።

አሰናጂው ዎልፍ ሌስላው በአሜሪካ የካሊፎርኒያ ዩኒቨርሲቲ (ሎስ አንጀለስ) የቅርብ ምሥራቅ (ሴሜቲክ) ቋንቋዎች ኤመሪተስ ፕሮፌሰር የነበረ፣ እና በመጨረሻ ሶስት ተናጋሪዎች ብቻ ቀርተው (ሊጠፋ ተቃርቦ) የነበረውን የጋፋትኛ ቋንቋ አጥንቶ ጨርሶ ከመረሳት ያዳነ፣ ትውልደ ፖላንዳዊ ጉምቱ ምሁር ነው። ይህኛው በ2004 እኤአ በድጋሚ የታተመ ነው።

ፕሮፌሰር ዎልፍ ሌስላው በ2006 እኤአ በ100 ዓመት ዕድሜው ከዚህ ዓለም በሞት ከመለየቱ በፊት፣ በተለይ በኢትዮጵያ ቋንቋዎች ላይ ከግማሽ ክፍለዘመን (ከ50 ዓመታት) በላይ ጥልቅ ምርምሮችን በማድረግ፣ በአደሬ፣ በጉራጌ፣ በአርጎባ፣ እንዲሁም በጉራጌ የተለያዩ አካባቢዎች ለምሣሌ በመስቃን ዘዬአዊ ቋንቋዎች ላይ ዘመን-ተሻጋሪ ጥናቶችን አበርክቷል። የጉራጌ፣ የግዕዝ፣ የአማርኛ፣ የአደርኛ፣ የጋፋት መዝገበ ቃላትንም አዘጋጅቷል።

በዚህ የአማርኛ-እንግሊዝኛ መዝገበ-ቃላት መግቢያ ላይ፣ በእርሱ ጥናት የደረሰበት የመጀመሪያው የአማርኛ መዝገበ-ቃላት አማርኛን ወደ ላቲን ቋንቋ የተረጎመ (Lexicon Amharico-Latinum) እኤአ በ1698 (ማለትም ከ320 ዓመታት በፊት) በኤች ሉዶልፍ የታተመው አንጋፋ መዝገበ-ቃላት መሆኑን ይገልጻል።

ከዚህ በተጨማሪ Vocabolario Amarico-Italiano የተሰኘው አማርኛን ወደ ጣልያንኛ የሚተረጉመው መዝገበ-ቃላት በአይ ጉዊዲ በ1901 እኤአ — ከዛሬ 125 ዓመታት በፊት — በሮማ እንደታተመ፣ እና ሌሎችንም በአማርኛ ቋንቋ ላይ የተካሄዱ ታሪካዊ ጥናቶችንና ሰነዶችን ይጠቁማል።

በጄ ቤትማን የተዘጋጀው የአማርኛ-ፍሬንች መዝገበ ቃላት በፊቼላና ግራሴ የተዘጋጀውና በ1937 የታተመው የዕለት ተዕለት የዘልማድ አነጋገሮችን ጭምር የያዘው ሌላ የአማርኛ-ኢታሊያን መዝገበ ቃላት፣ በ1965 በኢ ጋንኪን የተዘጋጀው የአማርኛ-ሩስኪ መዝገበ ቃላት (Rusko-Amkharskii Slivar) ከእነዚህ በፕ/ር ዎልፍ ሌስላው ከተጠቀሱት መሐል ይገኛሉ።

ይህ መዝገበ ቃላት የአማርኛን የቃላት ፈጠራና አጠቃቀም ሂደት በጊዜ ሂደት ነባሩንና አዲሱን ጎን ለጎን በማስቀመጥ፣ በተለይ የአማርኛ ነባር ቃላትን በውጭ ቃላት እየተተኩ መምጣት በአፅንዖት ያመላክታል። ለምሳሌ ትምባሆ በሲጃራ ተተክቷል፣ ደርብ በፎቅ ተተክቷል፣ እያለ ይቀጥላል።

ከቴክኖሎጂና በየጊዜው ከሚወለዱ ዓለማቀፍ ቃላት ጋር አማርኛው አብሮ ማደጉ፣ ነገር ግን ቋንቋው ጠባቂና አሳዳጊ እንደሚያሻው ያስገነዝባል። ዎልፍ ሌስላው የአማርኛንና የእብራይስጥን ጥልቅ ቁርኝትና ዝምድናም በጥናቶች ከማመልከት አልፎ መዝገበ ቃላትንም አደራጅቷል።

ይህ ሰው ባጠቃላይ የሠራው ሥራ ሲታይ — ልክ ታሪካችንን እያጠና በመቶዎች የሚቆጠሩ ጥናቶችንና ድርሳናትን ትቶልን እንዳለፈው ጉምቱ ምሁር እንደ ፕ/ር ሪቻርድ ፓንክኸርስት ሁሉ — በአንድ ሰው ተሠራ ተብሎ ለማመን የሚቸግር አስገራሚ የዕውቀቶች ግምጃ ቤት ሆኖ ማስደነቁ አይቀርም። ያስቀናሉ። እኛ ወደ ውጩ እናያለን። እነዚህ ምሁራን ደሞ ወደኛ ያያሉ። አጀብ ነው።

በእርግጥ በዚህ በዘመነ በበይነ-መረብና ኮምፒውተር ዘመን የአማርኛን አጠቃቀም በቴክኖሎጂ አዘምነው ከዓለም ቋንቋዎች አቻ ሆኖ በስፋት ግልጋሎት ላይ እንዲውል የአንበሳውን ድርሻ የወሰዱ ኢትዮጵያውያንና ሌሎች ዓለማቀፍ ምሁራንም በእርግጥ ሊደነቁና ተገቢው ዕውቅናና ክብር ሊሰጣቸው ይገባል።

እኚህ ጉምቱ ምሁር ከቀዳማዊ ኃይለሥላሴ የሽልማት ድርጅት በ1950ዎቹ ከተሰጣቸው የወርቅ ኒሻን በተጨማሪ፣ የአባይ ብሔራዊ የክብር ሜዳይ፣ እና ሌሎችም ለቁጥር የሚያታክቱ ሽልማቶችን የተጎናፀፉ፣ እኛን ለእኛና ለዓለም አሳውቀው፣ ተከብረው፣ በእፎይታ በወግ ማዕረግ የህይወት ጉዟቸውን ያጠናቀቁ ድንቅ ሰው ነበሩ። ሥራቸውንና ጥረታቸውን ትውልድ አሻግረን እናስታውሳቸውም ዘንድ ግድ ይለናል።

የእኚህ ሰው ድንቅ መርህ፦ ዕውቀት አያልቅም፣ ሁልጊዜ ተማር የሚል ነበር። በ80 ዓመት ዕድሜያቸው ኮምፒውተር ተምረው መጠቀም የጀመሩ ሰው ናቸው። መማር፣ መማር፣ አሁንም መማር እንላለን።

ፈጣሪ ነፍሳቸውን በተቀደሰው ሥፍራ ያኑርልን!

ሰናይ ዘመን ተመኘሁ።

Reviewer : Assaf Hailu , is an associate editor at Think Ethiopia

ርዕስ : ከረፈደደራሲ : ጸጋው አበበዘውግ : ልቦለድየሕትመት ዓመት :2018ከረፈደ ርእሱም እንደሚነግረን አንድ የረፈደበት ተፈቃሪ ጉብል ወደሚበላው ፀፀት የሚሸኘን ታሪክ ነው። ስቃይና ህመሟ...
15/09/2026

ርዕስ : ከረፈደ

ደራሲ : ጸጋው አበበ

ዘውግ : ልቦለድ

የሕትመት ዓመት :2018

ከረፈደ ርእሱም እንደሚነግረን አንድ የረፈደበት ተፈቃሪ ጉብል ወደሚበላው ፀፀት የሚሸኘን ታሪክ ነው። ስቃይና ህመሟን ሸሽጋ የምታፈቅር እንስትን ገፍቶ ገፍቶ የፍፃሜዋን ደብዳቤ ሲያገኝ የሚገባበት የሀዘን አዘቅት ነው። ድርሰቱ በሆላንድ አምስተርዳም ውስጥ ስደት፣ ስፍራ የቀየረ የወል ማንነትን ፍለጋና በእሱም አንድነትን መመሥረት፣ ፍቅር እና የምርጫ ለውጥ የሚተራመሱበት ቢሆንም እኔ ግን ከታሪኩ እና ከፍሬ ሀሳቡ ሳይሆን ከሁለት ነገሮች ላይ ዓይኔን አልነቅል ብያለሁ።

የመጀመሪያው ጎራ ስዕል ሰዓሊት እና የሕይወት ፍልስፍና ሲሆን ሁለተኛው እምነት፣ እውነት፣ እና ጊዜ ናቸው። እነዚህን በጎራ ያሰለፍኳቸውን ሐሳቦች በንጥል ምንነታቸው ሳይሆን በአንድነት ተሸምነው የሚፈትሉትን የሐሳብ ድር ከድርሰቱ ውስጥ እንምዘዝ።

ስዕል ሰዓሊት እና የሕይወት ፍልስፍና

ሳሙኤል በስዕል ማስትሬት ድግሪ ድረስ ዘልቋል። እና ቃለ መጠይቅ ላይ ሰዓሊነት ለእርሱ ስላለው ምንነት ሲጠየቅ "ለእኔ ሠዓሊነት. . .የመተንፈስ ያህል የህልውናዬ አካል ነው። ሥዕል ባይኖር ኖሮ ምናልባትም ድምጽ አልባ ወይም እጅግ የተቆለፈበት ባይተዋር ሰው እኾን ነበር። ጥበብ ውስጤ ያለውን ጩኸት እና ሰላም የምተነፍስበት ብቸኛ መስኮቴ ናት. . ." (64) እርግጥ ነው ስንበረብረው በአመክኒዮ የምንጥለው ሐሳብ አናጣም። ምክኒያቱም እርሱም በመጨረሻዎቹ ዓ. ነገሮች እንደሚገልጸው ስዕል ሐሳብን የመከሰቻ፣ እራስን የመግለጫ ዘርፍ ይሆናል እንጂ ህልውናን ክሱት የሚያደርግ ወይም የሚነጥቅ ህዋስ ሊሆን አይችልም፤ ከአየርም አናስተካክለውም። ነገር ግን ሐተታው ምን ያህል ስዕል ከነፍሱ እንደተጣባች ይገልጽልናል።

ሰዓሊነት በተፈጥሮ የተሰጠን ፀጋ ሆኖ ያንን የማጎልበት እና የማቀንጨር ጉዳይ እንደሆነም ያምናል። ምናልባትም የህልውናን ያህል ግዝፈት የሰጠው በዚያ ምክኒያት ይሆናል። በትዩው ደግሞ ስዕል የራሱን ህልውና በየተመልካቹ አይን ውስጥ ሲተክል እናገኘዋለን።

“. . . እያንዳንዱ ተመልካች የራሱን ትርጉም ሲሰጠው፣ ያ ሥዕል በሺህ የሚቆጠሩ የተለያዩ ሕይወቶችን ይኖራል።" (65)

ይህ እንግዲህ ወደ እርሱም የሕይወት ፍልስፍና እንድንሻገር ያደርገናል። በአንድ በኩል ስዕል የነፍስ ጩኸት ወይንም እርቅ ነው፤ በሌላ በኩል ስዕል አያልቅም ከሸራው ጋር ያለን ፀብ ሲያበቃ መሳሌን አቆማለሁ እንጂ ይላል። የሚስላቸውን ስዕሎች ስናይ ደግሞ የሰዎቹ ፊት በግማሽ የተሸፈነ ወይንም ያላለቀ ነው። እርሱም ሰው የሚለው ግንዛቤ ቅርጽ ካሲያዘው በኋላ ሁሉም የየራሱን ይሙላበት የሚል ዓይነት ነው። ለዚያም ነው ተመልካች የስእሉ ጨራሽ እና ሕይወት ሰጪ ሆኖ የቀረበው።

ከዚህ ጋር የሚያያዙ ሁለት ነገሮችን ላንሳ አንዱ ምርጡ ስዕል ገና ያልሳልኩት ነው የሚል እምነት እንዳለው ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ ውበት የሚወለደው ከፍጽምነት ሳይሆን ከቆሰለ ሕይወት ነው፤ የሚለው ሐሳብ ነው።

ወደ ታሪኩ ስንመለስ ከአንዲት በጣም ደግ ከዘረኛ አባቷ እየተሟገተች የምታፈቅረው፤ ሁሉን ትታ እርሱን የመረጠች ሴት አለች። ከእርሷ ጋር እያለ የሚያብሰለስለው ጉዳይ ልጅ ቢወልዱ የማንነት ቀውስ እና የባህል ግጭት የሚፈጠርበት ህጻን ማፍራታቸውን ነው፤ ነገር ግን ባህላችን አንድ ስለሆነ እክል አይገጥመንም ብሎ ያመነባት የአገሩ ልጅ ቤዛዊት እስክትመጣ ድረስ አብሯት ነበር።

ሳሙኤል በስእል ለማሰብ ይቃጣዋል፤ እንደውም በድፍረት ሕይወትን እንደ ስዕል ያስባል እላለሁ።የቀለማቱ ጽንፍነት፣ የሚፈጥሩት ውህደት እና አንዱ በሌላው ላይ በማየል የሚያሳዩት አይገዜነትን በፍቅር ግንኙነቱ እናያለን። ውሳኔዎቹን ብናይ ነጠብጣብ እንደሰራቸው መስመሮች ደፋርና ግትር ናቸው። በትይዩው ደግሞ ይሉኝታ የተበተበው አፋራም ነው።
ይኸው ነጭ ጥቁር ብሎ ግራጫ ላይ አረፈው። ለዛውም አይጥማ የሚባለው የማልወደው ድብርትና ሐዘን የሚጫጫነው ቀለም ላይ።

ነጯን ኤማ አፍቅሮ እሱ ጥቁሩ በርዟት ፀይም ልጅ ወልደው "ክልስ" የሚል የሥነ ልቡና ምስቅልቅል የሚያስከትል ልጅ ላለመውለድ በሚል ፍርሃት ተሸብቦ ሙሉ ደስታ ሲርቀው እንደ እሱው ጥቁር የሆነችው ቤዛዊት ትመጣና የወል ቀለም፣ የወል ሥነ ልቡና ይሻላል ብሎ ወደ እርሷ ይጠቃለላል።
ኤማም መጨረሻ ላይ እንደምትለው ስለ ዘረኝነታቸው እነሱ እያለ ሀገሬውን እና አባቷን ሲተች የነበረው ሰውዬ በሕይወት ውሳኔው እነሱኑ ሆኖ ተገኝቷል። የአስተሳሰብ ቅጡን በቀለምና በመስመር ስለቃኘው የተፈጠረ ይመስለኛል።

ሁለተኛው እምነት፣ እውነት፣ እና ጊዜ ያልኩት ጉዳይ ከቀደመው ጋር የተሰናሰለ ነው።እምነቱ ቀደም ሲል በስዕል ላይ ያንጸባረቃቸው አመለካከቶቹ ሲሆኑ ወደ ሕይወቱ ሲወርዱ እንይ።
እዚህ ማንሳት የምፈልገው ስለ አንድ ነገር ያለን እምነት ሐቅ እስኪመስለን ድረስ የምንገዛለት እውነትነቱ በሚመጣበት አኳኋን እና የጊዜ ስደራ የሚቀያየር መሆኑን ያሳየበትን ነጥብ ነው።
ከኤማ እንዲርቅ የሚያደርገው ብቸኛ ምክኒያት ክልስ ልጅ መውለዳቸውን ማሰቡ ነበር ብያለሁ። እርሱ ሳያስበው እርሷ ግን አስባበት አረገዘች። ያረገዘችው የእርሱ ልብ ወደ ቤዛዊት በነሆለለበት ወቅት ነው። ማርገዟን ስትነግረው አልደገፈም አልተቃወመም ውሳኔዋን ለማክበር ብቻ ተስማማ። ከዚያ ልጅቱ ተወለደች። ልጁን ሊያይ ሄደ።

“ወደ ደረቱ ሲያስጠጋት፣ ለዓመታት በአእምሮው ውስጥ ሲያጓራ የነበረው የጥያቄና የሥጋት ማዕበል ድንገት ጸጥ አለ። በእጆቹ መካከል ያለው ሥጋና ደም 'ክልስ' የሚል የማኅበረሰብ ስያሜ ሳይኾን፣ 'ሕይወት' የምትባል ንፁሕ ተአምር መኾኗን ተረዳ። ትንፋሿ ደረቱ ላይ ሲያርፍ፣ የልብ ትርታዋም ከእሱ ትርታ ጋር ሲዋሃድ፣ ሰፊው ዓለምና ማኅበራዊ ሕጎች በሙሉ ተቀንሰው በዚያች ቅጽበት በልጁ ትንፋሽ ውስጥ ብቻ ተከማቹ። (174)
(እንኳን ፀፀት ይብላው የሚያሰኝ ብሽቅ ገጸ ባሕርይ ነው። ይህንን የመሰለ ስሜት የሰጠውን እሴት የሰጠችውን ሴት ከማመስገን ወይ የተሰማውን ደስታ ከመግለጽ ይልቅ "ስም የማውጣት እድሉ ይኖረኝ ይሆን?” (174) ብሎ የሚጠይቃት ትላንት የወለደችውን እናት ነው። እርሱ የራሱን እሴት ስለመትከል እንጂ እሴቱ በራሱ ያለውን ዋጋ ለማሳወቅ ግድ የለውም።)

ወደ ቀደመ ሐሳባችን ስንመለስ እምነቱን የሻረው እምነቱ የፈራረሰበት ቅጽበት ላይ ሲቆም ቀደም ሲል የገነባውን የአስተሳሰብ ቅጥ ያፈርሳል። በጊዜ ላይ አሁን ብለን የቆምንበት ስፍራ ላይ የምንወስነው ውሳኔ ብዙውን ጊዜ ያለፈው እምነትና ዕውቀታችን ላይ የተመሠረተና ለነገ መሆን አለበት ብለን ያመንነው ወይንም ይሆናል ብለን ተስፋ ያደረግነው ላይ ነው። እዛች ቅጽበት ላይ ቆሞ ሲያየው ግን ያለፈው እምነቱ ሁሉ ገደል ገባበት። ይደርሳል ብሎ ለወደፊቱ የሰጋው ሁሉ ተነነ። ጊዜ አላፊነቱም መጻኢነቱም ሁሉ ቀርቶ እዛች ደቂቃ ላይ ቀጥ ብሎ ዘላለም የመሰለች ቅጽበትን ፈጠረ። ጊዜ እልፈቱን አቁሞ የልብ ትርታ ድግግሞሽ ብቻ ሆነ። አእምሮ ውስጥ ብንገኝ ኖሮ ያቺ ተሞክሮ የዳበረችበት ቅጽበት ላይ ለደቂቃዎች ቀጥ ብሎ እናየው ነበር። እንደዚህ ያሉ ቅጽበታት የጊዜን አቅጣጫ ቀያሪ ካልሆነም ቢያንስ መጻኢውን አስተካካይ ቢሆኑም ሳሙኤል ግን ያለፈን ሲለቅም ይሁን መጻኢውን ሲያስተካክል አናገኘውም አላስተካከለውም።

እዚህ ጋ እውነት ነው ብሎ የያዘው እውነት በጊዜ ቢፈርስም እርሱ ላይ ያመጣውን ለውጥ አናይም። ዝቅ ብለን ግን በታሪኩ መጨረሻ ላይ ኤማ ከካንሰር ጋር እየተሰቃየች ሳትነግረው ስታፈቅረው ስትኖር፣ ለሟቲነቷ አዝኖ ሳይሆን እውነተኛ ፍቅር ብሎ እንዲወዳት ብትመኝ ብትጥርም እርሱ ግን ፍቅሩን በቀለም ቡድኑ አበላልጦ ስለተዋት፤ ከህመሟ እየተናነቀች እንደማታሳድጋት የምታውቀውን ልጅ ስትወልድለት እንኳ ለእርሷ ግድ ስላልነበረው መሰናበቻ ደብዳቤ በሞቷ አፋፍ ላይ ሆና ጻፈችለት። ሌላ ያልፈለጋት አፍቃሪው ደግሞ በተቀነባበረ ሴራ ከቤዛዊት ጋር ያለውን ግንኙነት አሻከረችበት፤ እናም ድባቴ ውስጥ ገባ በሐዘን ተቆራምዶ ብቻዬን ልሁን ተውኝ ብሎ ጨለማ ክፍሉ ውስጥ ሲቀመጥ ታሪኩ ያልቃል። (ያው በአቅም ማጣት ወድቆ ሆስፒታል መግባቱ የሚከተል ቢሆንም ለጉዳዬ ፋይዳ የለውም ብዬ ነው እንጂ የሚያልቀው ሆስፒታል ውስጥ ነው) አሁን ጊዜው ወደ ፊት መጓዙን ያቆምና ያለፈ ትዝታውን እያሳበ እንዲህ ቢሆን ኖሮ፣ እንዲህ ባደርግ ኖሮ በሚሉ ድሮች ይተበትበውና ወደ አላፊው ይጓዛል።
ሕይወት ባዶ ሸራ ናት እንዳላት አይደለችም። አንዱ በሌላኛው ቀለም እየተጣፋ በነጭ በጥቁር እየተሸፈነ የደረቀባት ብዙ ስውር ስዕል ያለባት እንጂ።

Reviewer : ሰላም ማርክ ( PhD ) is an associate editor at Think Ethiopia

ነጠላ ታሪክ እንደሕይወት ታሪክ የመጽሐፉ ደራሲ የባለታሪኩ ልጅ ነው፡፡ ጌታቸው ተድላ - የተድላ አበበ ልጅ፡፡ የተድላ አበበ የእርሻ ስራ በይበልጥ የተተረከበት መጽሐፍ ነው፤ ልጅ ጌታቸው ተድ...
15/09/2026

ነጠላ ታሪክ እንደሕይወት ታሪክ

የመጽሐፉ ደራሲ የባለታሪኩ ልጅ ነው፡፡ ጌታቸው ተድላ - የተድላ አበበ ልጅ፡፡ የተድላ አበበ የእርሻ ስራ በይበልጥ የተተረከበት መጽሐፍ ነው፤ ልጅ ጌታቸው ተድላ በዚህ እርሻ ላይ ልጅነቱን ያሳለፈ በመሆኑ በኋላም የግብርና ኢኮኖሚክስ ባለሙያ መሆኑ ታሪኩን በአንድ የሕይወት ታሪክ ሰበዝ ላይ ተመስርቶ አጣፍጦ እንዲጽፈው ምክንያት የሆነ ይመስላል፡፡ የመጽሐፉ ርዕስ ተድላ አበበ ሲሆን ንዑስ ርዕሱ ደግሞ የዘመናዊ እርሻ ፋና ወጊ ይላል፡፡

የባለታሪኩ ፎቶ በመጽሐፉ ሽፋን ላይ የሚታይ ሲሆን እጅ በደረት አድርገው ሩቅ እያሰቡ የሚመስል ነው፡፡ ከዚህ ፎቶ በታች በመስመር የተዘራ ባቄላ ይሁን ድንች ቡቃያ ይታያል፡፡ 233 ገጾችን በጽሑፍና በፎቶ ይተርካል መጽሐፉ፡፡ አስራ ሰባት አስረጅ ደረሰኞች፣ ደብዳቤዎች መግለጫዎች ተያይዘዋል፡፡ አስራ አራት ፎቶዎች እንደ አባሪ ቀርበዋል፡፡ እነዚህ ፎቶዎች በመጽሐፉ የውስጥ ገጾች እንደ አስረጅ ከቀረቡት በላይ የተጨመሩ ናቸው፡፡ ሙያዊ ቃላት፣ አማርኛ ያልሆኑ ገለጻዎች በሁለት ገጽ መዘርዝር ከእንግሊዘኛ ስያሜአቸው ጋር ቀርበዋል፡፡

በመቅድሙ ላይ ደራሲው ይህን መጽሐፍ ለመጻፍ ምን እንዳነሳሳቸው ይገልጣሉ፡፡ መግቢያውን ደግሞ ስለሽ አንዳርጌ የተባሉ ሰው ጽፈውታል፡፡ መግቢያው የመጽሐፉን ይዘት፣ የባለታሪኩን አጭር ማንነትና የስራ ትጋት ለማስተዋወቅ ያህል የተጻፈ ይመስላል፤ ሶስት ገጾችንም ሸፍኗል፡፡

ተድላ አበበ የወጣቱ ተድላ ሕይወት ሲቃኝ ብሎ በምዕረፍ አንድ ይጀምራል፡፡ በዚህ ምዕራፍ ከአወላለዳቸውና እድገታቸው በመነሳት መተረኩን ይጀምርና ዘመነ አብዮትና የመጨረሻ ስንብት በሚለው ስምንተኛ ምዕራፍ የመጨረሻ ገጾች ላይ ዜና እረፍታቸውንና ቀብር ስነስርዓታቸውን በመዘገብ ይጠናቀቃል፡፡

መጽሐፉ ባለታሪኩ ለሥራ ያላቸውን ቀናኢነት አብዘቶ ይተርካል፡፡ እንደ ቀደምቱ ዜና መዋዕል ደምብም ስለትዳራቸው፣ እምነታቸው፣ ሃይማኖተኝነት፣ ልጅ አስተዳደግና ማህበራዊ ግብቡነት ይጠቃቅሳል፡፡ ዜና መዋዕላዊ ገጽታ አለው የሚለውን በምሳሌ ለማዬት ቀጥሎ ከጥቂት ትህትና ጋር የተጻፈውን ትረካ እንመልከት

‹በጅማ መኪና መንዳት የሚያስተምሩና መንጃ ፈቃድም የሚሰጡ እሳቸው ነበሩ፡፡ አቶ ተድላ ይሄንን በተመለከተ እኔ የፈተንኩት ሁሉ አንድም የመኪና አደጋ አድርሶ አያውቅም እያሉ በኩራት መንፈስ ይናገሩ ነበር (ገጽ3)

በመንግስት ሰራተኝነት፣ በመንግስት መልክተኝነት፣ እንዲሁም በንግድ እና በእርሻ ስራዎች የነበሯቸውን ታሳትፎዎች በአጭር በአጭር ይተርካል፤ መጽሐፉ፡፡ ይበልጥ የመጽሐፉ ትኩረት የሆነው ባለታሪኩ ለዘመናዊ እርሻ የነበራቸውን ትግል በመሆኑ ሰፋ ያለው ትረካ እዚህ ላይ የሚያጠነጥን ነው፡፡

ቀደም ሲል አቶ ተድላ ተቀጥሬ ሰራሁበት ያሉት የእርሻ ኩባንያ በጉሎ በትንባሆና በሌላ ሌላም አዝርዕት ማምረት ሥራ ላይ ብቻ ያተኮረ ነበር፡፡ አቶ ተድላ ግን እርሻቸውን ሲጀምሩ በአንድ አይነት ማለትም በአዝርዕት ምርት ብቻ ሳይሆን በቅይጥ እርሻ ላይ በማተኮር ነው፡፡ ይህም ማለት በከብት እርባታ፣ በአዝርዕት፣ በዶሮ፣ በአሳማ፣ በፍራፍሬ ተክል፣ በቡና በጓሮ አትክልት ወዘተ. ማለት ነው (ገጽ 13)

መጽሐፉ የአቶ ተድላ አበበ የህሕይወት ታሪክ እንደመሆኑ ከልጆቻቸው ጋር ያላቸው አባታዊና የልጅ ግንኙነት ደራሲው ራሱ የግል ገጠመኙን እንደ አስረጅ እያደረገ ያቀርባል፡፡ በተለይ ለትምህርት የነበራቸው ቀናኢነት እና ልጆቻቸው በትምህርት እዲጎብዙ የሚየደርጉት ትግል በዚያ ዘመን ለኖረ አባት የሚስመሰግን ነው፡፡ ለትምህርት ቀናኢ ነበሩ ሲባልም እንዲሁ ብቻ ሳይሆን በግላቸው ትምህርት ቤት ሰርተው (ደነባ) የአካባቢው አዳጊዎች እንዲማሩ ያስቻሉበትም ተግባራዊ ታሪክ ስለተካተተ እንጅ፡፡

አርባ ስምንት ፎቶግራፎች እና ስካን ተደርገው የገቡ የጋዜጣ ዘገባዎች በመጽሐፉ ውስጠኛ ገጽ ይገኛሉ፡፡ እነዚህ ፎቶዎችና ዘገባዎች ደራሲው ያተኮሩበትን ርዕሰ ጉዳይ ለማጎላመስ ሚናው ከፍተኛ መሆኑን የዚህ መጽሐፍ ዳሰሳ አቅራቢ ያምናል፡፡ ከፍ ሲል እንደተባለው የዚህ መጽሐፍ ዋነኛ ትኩረት አቶ ተድላ አበበ ለዘመናዊ እርሻ ያደረጉትን ትግል እና የደረሱበትን ስኬት መተረከ ነው፡፡

በእርሻ ስራቸው ላይ ያከናወኑ የነበሯቸውን ተግባራት፣ ለሰራ ያላቸውን ትጋት፣ ያስመዘገቧቸውን ውጤቶች ተንተርሶ የአቶ ተድላ ስኬት በሀገራቀፍ ብዙሃን መገናኛዎች የተዘገበበትን መንገድ፣ በመንግስትና በአካባቢው ሰዎች የተጠሰውን እውቅና አጉልቶ ለማሳየት እነዚህ ፎቶግራፎች ረድተዋል፤ ትረካውም እዚህና እዚያ የሚረግጥ የባለታሪኩን ሁለ-መና የሚዳስስ ሳይሆን በእርሻ ስራ ላይ ያሳለፉትን ጊዜ እና ያስመዘግቡትን ውጤት ያማከለ በመሆኑ ይህ መንገድ መልካም ይመስለል፡፡

አቶ ተድላ አበባ በስራቸው ላይ ላይ ስኬታማ ለመሆን የነበራቸውን ትጋት እና እልኸኝነት፤ በዚያ ጊዜ ለመንግስቱ ሃይማርያም የጻፉትን ደብዳቤ ሁሉ አስረጅ አድርጎ የያዘ መጽሐፍ ነው፡፡ ይህም የህይወት ታሪክ ማለት የተተራኪውን ህይወት ዙሪያ ገብ መተረክ ግዴታው እንዳልሆነ ይልቁንም በባለታሪኩ አንድ ታሪክ ላይ ተመርኩዞ ሊሰራ እንደሚችል ማሳያ መሆን የሚያስችል ነው፡፡

Reviewer : Desalegn Seyoum, (PhD) is an author, editor, journalist and a Philosopher , he is also an associate editor at Think Ethiopia

Address

Addis Ababa

Website

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Think Ethiopia Book Review posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Shortcuts

Share

Category