Economics in amharic ኢኮኖሚክስ በአማርኛ

ዛሬ ፋና በዘገባው የካሊፎርኒያ ኢኮኖሚ ከጃፓን እንደሚበልጥ የመረጃ ምንጮችን ጠቅሶ ጽፏል። ይሁን እንጂ ንጽጽሩ የተሰራው በNominal GDP ነው። ለመሆኑ Nominal GDP እና Real GDP ምንድን ናቸው?
Nominal GDP እውነተኛ የኢኮኖሚ መለኪያ አይደለም። ይህ ስልት በዓመቱ ወስጥ የተመረተውን የምርት መጠን በዓመቱ ዋጋ ተባዝቶ የሚመጣ ሲሆን ዋጋ ግሽበት ካለ የኢኮኖሚውን ዕድገት ከፍ ሊያደርገው ይችላል። በጣም ግሽበት ያለበት አገር ኢኮኖሚው በዚህ መንገድ ቢሰላ ዕድገቱ ከፍተኛ ሊሆን ይችላል። ግን የይስሙላ ዕድገት ነው። ስለዚህም በዚህ አሰላል ዕድገት እውነተኛ አይደለም። እውነተኛ ዕድገት የሚሰላው በ Real GDP ነው። ይህም በአጭሩ የዋጋ ግሽበትን ከግምት ሳያስገባ የምርትና አገልግሎት ለወጥን ልዩነት ብቻ ያሰላል። በመሆኑም ዘገባው ምንጩ ከየትም ይሁን በNominal GDP ስሌት ስለሆነ የተሰራው እውነተኛ የኢኮኖሚ ንጽጽር ላይሆን ይችላል።

የሚፈልጉትን ለማግኘት የሚፈልጉትን ማጣት/Opportunity Cost/

አንድ ሰው የሚፈልገውን ለማግኘት መተው ያለበትን ነገር ለማመልከት ኢኮኖሚስቶች opportunity cost የሚለውን ሀረግ ይጠቀማሉ። ከopportunity cost በስተጀርባ ያለው ሃሳብ አንድ ነገር ለማድረግ ወይም ለመጠቀም ሲባል የተተወ ሌላ ነገር ነው። በአጭሩ፣ opportunity cost ማለት ሳይደረግ የቀረ ምርጥ አማራጭ ማለት ነው። ለምሳሌ opportunity cost ማለት አንድ ሰው ባለ25 ብር ሞባይል ካርድ ለመግዛት ሲል የሚተወው ባለ 25ብር ማክያቶ ነው። 25ብር ሞባይል ካርድን ለመምረጥ ወይም ላለመምረጥ የካርዱ ጥቅም ከተተወው ማክያቶ ጥቅም በላይ እንደሆነ መወሰን የኖርበታል። ሰዎች መምረጥ ስላለባቸው፣ የበለጠ የሚፈልጓቸውን ነገሮች ለማግኘት ሌሎች የሚፈልጉትን ነገር መተው ስለሚኖርባቸውም አጣብቂኝ የሆነ ምርጫ ውስጥ መግባታቸው የማይቀር ነው።

የኢኮኖሚክስ መሰረታዊ መርህ እንደሚለው ከሆነ እያንዳንዱ ምርጫ opportunity cost አለው። አንድ ሰው ኢኮኖሚክስ ትምህርት በሚሰጥበት ክፍል ውስጥ ቢተኛ ሳይማር ያመለጠው ትምህርት opportunity cost ይባላል። አንቺ ገንዘብሽን ጫማ ለመግዛት ካወጣሽ በኃላ ያንኑ ገንዘብ ለሌላ ነገር ማውጣት አትቺይም። አንተ ደግሞ አንድ ሰው ለማግባት ከመረጥክ ሌላ ሰው የማግባት እድሉን ትተሃል ማለት ነው፡፡ እነዚህ አንቺ የተውሽው ወይም አንተ የተውከው አማራጭ opportunity cost ይባላል፡፡ ስለዚህም ከዚህ ፅንሰ-ሃሳብ መረዳት የሚቻለው opportunity cost በዙሪያችን የሚገኝ እና የኛ የሰው ልጆች የኑሮ አካል ነው ማለት ነው።

የምጣኔ-ሃብት መሠረታዊ ችግሮች

እንደሚታወቀው ከፍላጎት አንጻር በምድራችን ላይ ያለው ሃብት ውስን ነው፡፡ በዚህም የተነሣ በጣም አጣዳፊ እና አስፈላጊ የሆነውን እንድንመርጥ እንገደዳለን፡፡ የምጣኔ-ሃብት መሠረታዊ ችግርም ይኸው ምርጫ ነው፡፡ በኢኮኖሚክስ አስተምህሮ መሠረታዊ የምጣኔ-ሃብት ችግሮች ሦስት ሲሆኑ እነርሱም፡-

ሀ. ምን ይመረት?

ይህ ችግር የሃብት ድልድል ችግር ተብሎም ይታወቃል፡፡ችግሩ የሚያነሣው ጥያቄ ምን ይመረት እና በምን ያህል መጠን ይመረት የሚል ነው፡፡ የአምራች ሸቀጥ ይመረት ወይስ የሸማች? የጦር ኃይል ሸቀጥ ይመረት ወይስ የሲቪሎች? ለመኖር አስፈላጊ የሆነ ሸቀጥ ይመረት ወይስ የቅንጦት? በመሳሰሉት አማራጭች ላይ የሚያውጠነጥን የምጣኔ-ሃብት ችግር ነው፡፡ ሃብት ውስን ስለሆነ የሚያስፈልገውን ሁሉ ማምረት ስለማይቻል አንዱን አብዝቶ ሌላውን አሳንሶ ማምረት ሊኖር ይችላል፡፡ ነገር ግን በምን ያህል መጠን የሆነ ሸቀጥ ይመረት የሚለውን ጥያቄ ለመመለስ የኢኮኖሚው ሁኔታዎች እና ዓላማዎች ይወስኑታል፡፡

ለ. እንዴት ይመረት?

ይህ ችግር የቴክኒክ ምርጫ ችግር ተብሎም ይታወቃል፡፡ ምን ይመረት? እና በምን ያህል ይመረት? የሚለው ጥያቄ ከተመለሰ በኋላ እንዴት ይመረት? የሚለው ጥያቄ ይከተላል፡፡ በዚህ ችግር ሥር ሊመለሱ የሚገቡ ጥያቄዎች ሸቀጥ ሲመረት ብዙ የሰው ኃይልና ጥቂት ካፒታል በመጠቀም ይመረት? ወይስ ጥቂት የሰው ኃይልና ብዙ ካፒታል? የሚሉ ናቸው፡፡ እዚህም ችግር ላይ ውሳኔ ለመስጠት የኢኮኖሚ ሁኔታዎች እና ዓላማዎች ይወስኑታል፡፡

ሐ. ለማን ይመረት

ይህ ችግር የምርት ሥርጭት ችግር ተብሎም ይታወቃል፡፡ ይህ ችግር የሚመረተው ሸቀጥ ለጥቂቱ ባለሃብት ወይስ ለሰፊው ደሃ ህዝብ የሚሉ ጥያቄዎች ላይ ውሳኔ የሚተላለፍበት ነው፡፡ ውሳኔው ለባለሃበት ከሆነ የቅንጦት ሸቀጥ የሚመረት ሲሆን በተቃራኒው ውሳኔው ለደሃው ይመረት ከሆነ መሠረታዊ ሸቀጥ ይመረታል ማለት ነው፡፡

ከነዚህ ዋና ሦስት ችግርች በተጨማሪ ወጪ ቆጣቢና እርካትን በሚጨምር መንገድ ሃብትን እንዴት መጠቀም ይቻላል? እና እንዴት የኢኮኖሚያዊ ዕድገት ማፋጠን ይቻላል? የሚሉ ጥያቄዎችም እንደ ምጣኔ-ሃብት ችግሮች የሚታዩ ናቸው፡፡

የኢኮኖሚክስ ቅርንጫፎች

የኢኮኖሚክስ ቅርንጫፎች ማይክሮኢኮኖሚክስ እና ማክሮኢኮኖሚክስ ተብለው ይጠራሉ፡፡ ማይክሮኢኮኖሚከስ ስለ ነጠላ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ የሚያጠና የኢኮኖሚክስ ቅርንጫፍ ነው፡፡ ማይክሮኢኮኖሚክስ ነጠላ ዋጋ አወሳሰን እና ሀብት ድልድል ላይ ትኩረት የሚያደርግ ሲሆን በዚህም የተነሣ የዋጋ ንድፈ-ሃሳብ ተብሎም ይጠራል፡፡ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ መተንተኛ መሣሪያው ደግሞ የነጠላ አምራች እና ሸማች ፍላጎትና አቅርቦት ነው፡፡ የዚህ የማይክሮኢኮኖሚክስ አባት ተብሎ የሚታወቀው አዳም ስሚዝ ነው፡፡

ማክሮኢኮኖሚክስ ስለ ጥቅል ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ የሚያጠና የኢኮኖሚክስ ቅርንጫፍ ነው፡፡ ለምሳሌ ስለ አጠቃላይ ሥራ፣ ገቢ፣ ምርት፣ መዋዕለ-ነዋይ፣ ፍጆታ፣ ቁጠባ፣ አቅርቦት፣ ፍላጎት፣ ዋጋ፣ ምንዳ እና ወጪ የሚያጠናው ማክሮኢኮኖሚክስ ነው፡፡ የማክሮኢኮኖሚክስ ዋነኛ ትኩረት ሥራ እና ገቢን ስለመወሰን ሲሆን በዚህም ምክንያት የገቢ እና ሥራ ንድፈ-ሃሳብ ወይም በቀላሉ የገቢ ትንተና ተብሎም ይጠራል፡፡ ማክሮኢኮኖሚክስ በተነሣ ቁጥር እንግሊዛዊው ኪይንስም አብሮ ይነሣል፡፡

የሁለቱን ቅርንጫፎች ልዩነት የበለጠ ግልጽ ለማድረግ እንደከዚህ ቀደሙ ምሳሌ እናቅርብ፡፡ የኢኮኖሚክስ ቅርንጫፍ ሆኖ ስለ አንድ ሸቀጥ ዋጋ ብቻ የሚያጠና ከሆነ እርሱ ማይክሮኢኮኖሚክስ ነው ማለት ነው፡፡ ነገር ግን ስለ አጠቃላይ የሸቀጦች ዋጋ የሚያጠና ከሆነ እርሱ ማክሮኢኮኖሚክስ ነው፡፡ ሌላ ምሳሌም እናክል፡- ስለ አንድ ድርጅት ገቢ የሚያጠና የኢኮኖሚክስ ቅርንጫፍ ማይክሮኢኮኖሚክስ ሲሆን ስለ ብሔራዊ ገቢ የሚያጠና የኢኮኖሚክስ ቅርንጫፍ ግን ማክሮኢኮኖሚክስ ነው፡፡

የኢኮኖሚክስ ወሰኖችየኢኮኖሚክስ ወሰኖች ሁለት ሲሆኑ እነርሱም ፖሰቲቭ እና ኖርማቲቭ ተብለው ይጠራሉ፡፡ ፖሰቲቭ ኢኮኖሚክስ የተከሰተውን ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ የሚገልጽ ሲሆን ኖርማቲቭ ኢኮኖሚክስ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ ምን መሆን እንዳለበት ምክረ-ሃሳብ የሚሰጥ እና ትንቢያ የሚያቀርብ ነው፡፡ ኖርማቲቭ ኢኮኖሚክስ ከፖዘቲቭ ኢኮኖሚክስ ተለይቶ የሚኖር አይደለም፡፡ ኖርማቲቭ ኢኮኖሚክስ ትንበያ የሚያደርገው ወይም ምክረ-ሃሳብ የሚሰጠው ከአንድ ኢኮኖሚያዊ ክስተት ተነስቶ ነው፡፡ የተከሰተው ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ ደግሞ የሚተነተነው ወይም ሚገለጸው በፖሰቲቭ ኢኮኖሚክስ ነው፡፡ ኖርመቲቭ ኢኮኖሚክስ በፈንታው በፖሰቲቭ ኢኮኖሚክስ የተደረገውን ገለጻ መሠረት በማድረግ ትንበያ እና ምክረ-ሃሳብ ይሰጣል፡፡ ፖዘቲቭ ኢኮኖሚክስ የተከሰተውን ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ ሳይጨምር ሳይቀንስ እንዳለ ሲያስቀምጥ ኖርማቲቭ ኢኮኖሚክስ ግን በፖዘቲቭ ኢኮኖሚክስ የተቀመጠውን ገለጻ በመንተራስ ወይ ትንበያ ያስቀምጣል ወይ መሆን ባለበት ጉዳይ ላይ ምክረ-ሃሳብ ያቀርባል፡፡ ይበልጥ ግልጽ ለማድረግ አንድ ምሳሌ እናንሣ፡- በተለያዩ ጊዜያት የተከሰቱ የዋጋ ግሽበትን የሚገልጸው ፖዘቲቭ ኢኮኖሚክስ ሲሆን ኖርማቲቭ ኢኮኖሚክስ ግን በዚህ ላይ በመንተራስ የወደፊቱን የዋጋ ግሽበት ይተንብያል ወይም ደግሞ ግሽበቱን ለመቀነስ መሆን ያለበትን ምክረ-ሃሳብ ይለግሳል፡፡

የእጥረት ትርጉም

ሊዮኔል ሮቢንስ ስለ ኢኮኖሚያዊ ሳይንስ ምንነት የነበረውን አመለካከት ፈትኗል፡፡ በ1932 የታተመው ‹‹የኢኮኖሚ ሳይንስ ተፈጥሮ እና አስፈላጊነት›› የተሰኘው መጽሐፉ ስለ ኢኮኖሚክስ ምንነት አዲስ ሀሳብ ሰጠ፡፡ ሁሉንም ቀደምት ትርጓሜዎች ጥንታዊ እና ሳይንሳዊ ያልሆነ ብሎ ጠርቷቸዋል፡፡ እሱ እንደሚለው ‹‹ኢኮኖሚክስ ማለት አማራጭ አጠቃቀሞች ባሉት በፍላጎቶች እና እጥረቶች መካከል እንደ ግንኙነት የሚያገለግለውን የሰውን ባህሪ የሚያጠና ሳይንስ ነው››፡፡ ይህ ፍቺ ትኩረቱን በተወሰነ የሰው ባህሪ ላይ ያደረገ ነው፡፡ ማለትም ያልተገደበ ፍላጎትን ለማሳካት እጥረት ካለበት ጥሪት አጠቃቀም ጋር የተቆራኘ ባህሪ ነው፡፡

ስለሆነም የሮቢንስ ትርጉም በሚከተሉት ነጥቦች ላይ አፅንዖት ሰጥቷል፡-

ሀ. ፍላጎት አንድን ነገር ለማግኘት መመኘት ነው፡፡ ጥረት በማድረግ ፍላጎት ሊረካ ይችላል፡፡ እኛ ሰዎች ያልተገደቡ ፍላጎቶች ሲኖሩን አንዱ ፍላጎት ሲሟላልን ሌላኛው ይተካል፡፡ የሰው ልጅ ፍላጎቶች ያልተገደቡ እንደመሆናቸው መጠን በጣም አጣዳፊ በሆኑት እና አጣዳፊ ባልሆኑ ፍላጎቶች መካከል ምርጫ ማድረግ አለብን፡፡ እዚህ ጋር የምርጫ ጉዳይ ይነሣል ማለት ነው፡፡ ለዚያም ነው ኢኮኖሚክስ የምርጫ ሳይንስ ነው የሚባለው፡፡ ፍላጎቶች ውስን ቢሆኑ ኖሮ ይረኩ ነበር፡፡ እናም ኢኮኖሚያዊ ችግርም ባልነበረ ነበር፡፡

ለ. ሀብቶች ውስን ናቸው፡፡ ሀብቶች ለተለያዩ ፍላጎቶች እርካታ እንዲውሉ ይፈለጋሉ፡፡ ለምሳሌ ገንዘብ ብዙ ፍላጎታችንን ለማርካት ወሳኝ ሀብት ነው፡፡ ከላይ እንደተገለፀው ግን ሀብቶች እምብዛም አይደሉም (ከፍላጎት አንጻር አቅርቦት ትንሽ ነው)፡፡ ስለዚህም ሀብቶች በተሻለ ሁኔታ ጥቅም ላይ መዋል አለባቸው፡፡ በሌላ አገላለጽ እጥረት ያለባቸው ሀብቶች ኢኮኖማይዝድ/economized/ መደረግ አለባቸው፡፡ ውስን ሀብቶችን ማባከን የለብንም ነገር ግን ከፍተኛውን እርካታ ለማግኘት በጣም በጥበብ እንጠቀምባቸው፡፡

ሐ. በተጨማሪም ሮቢንስ እንዳለው እጥረት ያለባቸው ሀብቶች አማራጭ አጠቃቀሞች አሏቸው፡፡ ይህም ማለት አንድ ምርት ወይም ሀብት ለተለያዩ አገልግሎቶች ሊውል ይችላል፡፡ ስለሆነም ለዚያ ምርት ወይም ሀብት በጥቅሉ ያለው ፍላጎት የማይጠረቃ ነው፡፡ ለምሳሌ ሃያ አምስት ብር ካለን ሞባይል ካርድ ልንገዛበት ወይም ደግሞ ማክያቶ ልንጠጣበት እንችላለን፡፡ ወይም እኛ እንደወደድነው በሌሎች ያልተገደቡ መንገዶች ልንጠቀምበት እንችላለን፡፡

እስቲ አሁን ትኩረታችንን ዘመናዊ ኢኮኖሚስቶች ወደ ሰጡት ትርጓሜዎች እንሂድ፡፡ ለኬይንስ ኢኮኖሚክስ ማለት እጥረት ያለባቸው ሀብቶችን ማስተዳደር፣ በኢኮኖሚው ውስጥ የሚገኙ የገቢ/income/ እና ሥራ/employment/ የውሳኔ አሰጣጥ ጥናት ነው፡፡ ስለሆነም የኬይንስ ትርጉም የኢኮኖሚ መረጋጋት መንስኤዎች ላይ ያተኮረ ሲሆን በዚያውም ኢኮኖሚያዊ መረጋጋት እንዴት ሊመሰረት እንደሚችል ለማየት ሞክሯል፡፡ ቤንሃም እንደሚለው ደግሞ ኢኮኖሚክስ ‹‹የአንድን አገር ብሔራዊ ገቢ መጠን፣ ስርጭት እና መረጋጋት ላይ ተጽዕኖ የሚያሳድሩ ነገሮች ጥናት ነው››፡፡ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በኢኮኖሚክስ ጥናት ውስጥ የኢኮኖሚ እድገት እና ልማት ወሳኝ ቦታን ወስደዋል፡፡ ፕሮፌሰር ሳሙኤልሰን እድገትን ያተኮረ የኢኮኖሚክስ ትርጉም ሰጥቷል፡፡ ለፕሮፌሰሩ ኢኮኖሚክስ እጥረት ያለባቸው ሀብቶች ጥናትና አጠቃቀም ሲሆን እነዚሁኑ ሀብቶች ለአሁኑ እና ለወደፊቱ ፍጆታ ማሰራጨት ነው፡፡

በአጭሩ ኢኮኖሚክስ እጥረት ያለባቸው ሀብቶችን በተገቢው መንገድ መጠቀምን እና የተመጣጠነ የገቢ ደረጃን፣ ምርትን፣ ሥራን እና ኢኮኖሚያዊ ዕድገትን ለማሳካት የሚረዳ ማህበራዊ ሳይንስ ነው፡፡

የቁሳዊ ኑሮ መሻሻል/Welfare/ ትርጉም

በማርሻል ትርጓሜ መሠረት ኢኮኖሚክስ ጥሪትን/Wealth/ እንዴት ማግኘት እንደሚቻል የሚለውን መተንተን ብቻ ሳይሆን ነገር ግን ይህንን ጥሪት የሰው ልጅ እንዴት መጠቀም እንዳለበት የሚያጠናም ማህበራዊ ሳይንስ ነው፡፡ እንደ እውነቱ ከሆነ ጥሪት ለዕለት ጉርስ የሚያስፈልጉ ነገሮችን እንዲሁም ለሕይወት አስፈላጊ የሆኑ ቁሶችን ለመግዛት ካልሆነ በስተቀር በራሱ ምንም ትርጉም የለውም፡፡ ስለሆነም ማርሻል ጥሪቱ የተወሰኑ ዓላማዎችን ለማሳካት የሚያስችል መሆን አለበት ብሎ ያምናል፡፡

በሌላ አገላለጽ ኢኮኖሚክስ የጥሪት ሳይንስ ሳይሆን በዋነኛነት የሰው ሳይንስ ነው፡፡ ኢኮኖሚክስ የሰውን የኑሮ መሻሻል የሚያጠና ሳይንስ ተብሎ ሊጠራ ይችላል፡፡ ኢኮኖሚክስ ስለጥሪት የሚያጠናው የሰው ልጆችን የኑሮ ሁኔታ ለማሻሻል እንጂ ጥሪት ዋና ትኩረቱ ሆኖ አይደለም፡፡ ካናን እንደሚለው ‹‹የፖለቲካ ኢኮኖሚ ዓላማ የሰው ልጆች የቁስ ፍላጎቶች የሚመረኮዝባቸው አጠቃላይ ምክንያቶች ማብራሪያ ነው››፡፡ ማርሻል በ1890 ባሳተመው ‹‹የኢኮኖሚክስ መርሆዎች›› በተሰኘው መጽሐፉ ኢኮኖሚክስን እንዲህ በማለት ይገልጸዋል፡- በሰው ልጅ በተለመደው የሕይወት እንቅስቃሴ ላይ ጥናት የሚያካሄድ፤ በጣም የተሳሰረውን የግለሰባዊ እና ማህበራዊ ቁርኝትን የሚመረምር እንዲሁም ለኑሮ መሻሻል የሚያስፈልጉ ቁሳቁሶች አጠቃቀምንም የሚመለከት ማህበራዊ ሳይንስ ነው።

የማርሻል ፍቺን ስንመረምር በሚቀጥሉት አራት ነጥቦች ላይ አፅንዖት የሰጠ ሆኖ እናገኘዋለን፡-
ሀ. ኢኮኖሚክስ የጥሪት ጥናት ብቻ ሳይሆን የሰው ልጅም ጥናት ነው፡፡ ሆኖም የሰውን ኑሮ ለማሻሻል ጥሪት ያስፈልጋል፡፡
ለ. ጥሪት ለኑሮ ቁሳዊ ነገሮችን ለማግኘት ካልጠቀመ በስተቀር በራሱ ትርጉም የለውም፡፡
ሐ. ኢኮኖሚክስ ማህበራዊ ሳይንስ ነው፡፡ ኢኮኖሚከስ በተናጠል ግለሰቦችን አያጠናም ይልቁንም በአንድ ማህበረሰብ ውስጥ የሚኖሩ ሁሉንም ግለሰቦች እንጂ፡፡
መ. ኢኮኖሚክስ ‹‹ለኑሮ የሚያስፈልጉ ቁሶችን›› ብቻ ያጠናል፡፡ ማለትም ቁስ ስለማግኘት ወይም የቁሳቁስ ኑሮ መሻሻል መንስኤዎችን ያጠናል፡፡ ስለሆነም የሰው ልጅ ቁስ-ነክ ያልሆኑ ጉዳዮችን ችላ ይላል፡፡

ይህም ትርጓሜ ኢኮኖሚክስን ከቁሳዊ የኑሮ መሻሻል ጋር ብቻ የሚያገናኝ በመሆኑ ከትችት አላመለጠም፡፡ በዚህ ትርጓሜ ውስጥ ቁሳዊ ያልሆኑ የሰው ሕይወት ገጽታዎች ከግምት ውስጥ አልገቡም፡፡ በተጨማሪም ሮቢንስ እንደተናገረው ኢኮኖሚክስ የቁስ ኑሮ መሻሻልን ጨምሮ በርካታ እንቅስቃሴዎችን የሚያጠና ሳይንስ ነው፡፡ ለምሳሌ የሲጃራ ምርት የሰውን ኑሮ አያሻሽልም፡፡ ነገር ግን ስለዚህም ምርት ቢሆን ኢኮኖሚከስ ያጠናል፡፡

አንዳንድ የኢኮኖሚክስ አስፈላጊ ትርጓሜዎችን በማጥናት ስለ ኢኮኖሚክስ ምንነት እና ስፋት ጥሩ ሀሳብ ሊኖረን ይችላል፡፡ ከኢኮኖሚክስ አስፈላጊ ትርጓሜዎች መካከል የምጣኔ ሀብት ምሁራን ከሆኑት መካከል የእነ አዳም ስሚዝ፣ አልፍሬድ ማርሻል፣ ሊዮኔል ሮቢንስ እና ሳሙኤልሰን ተጠቃሽ ናቸው፡፡

የአዳም ስሚዝ ትርጉም (የጥሪት ትርጉም)

አዳም ስሚዝ (1723-90) ኢኮኖሚክስን ‹‹ኢኮኖሚክስ የጥሪት ሳይንስ ነው›› በማለት ተርጉሞታል፡፡ አዳም ስሚዝ የዝነኛው ‹‹የሀገራት ጥሪት›› መጽሐፍ ደራሲ ነው፡፡ አዳም ስሚዝ ሁሉንም ኢኮኖሚያዊ ሀሳቦች በስልታዊ መንገድ ያስቀመጠ የመጀመሪያው ሰው ስለነበረ የፖለቲካ ኢኮኖሚ አባት በመባል ይታወቃል፡፡ ከአዳም ስሚዝ በኋላ ብቻ ነው ኢኮኖሚክስን እንደ ስልታዊ ሳይንስ ማጥናት የተጀመረው፡፡ ‹‹ጥሪት›› የሚለው ቃል በኢኮኖሚክስ ውስጥ ልዩ ትርጉም አለው፡፡ በተለመደው አገላለጽ ‹‹ጥሪት›› ስንል ገንዘብ ማለታችን ነው፡፡ በኢኮኖሚክስ ግን ጥሪት ማለት የሰው ፍላጎት የሚያረኩ ሸቀጦችን ያመለክታል፡፡ ነገር ግን የሰው ፍላጎትን የሚያረኩ ሸቀጦች ሁሉ ጥሪቶች አይደሉም፡፡ ለምሳሌ አየር እና የፀሐይ ብርሃን ለእኛ በጣም አስፈላጊ ናቸው፡፡ ያለ እነሱ መኖር አንችልም፡፡ ግን እንደ ጥሪት አይቆጠሩም ምክንያቱም በብዛት የሚገኙ ሲሆን በአቅርቦትም ያልተገደቡ ናቸው፡፡ በኢኮኖሚክስ አስተምህሮ በአንጻራዊ ሁኔታ ሲታይ እጥረት ያለባቸው እና የገንዘብ ዋጋ ያላቸውን ሀብቶች ብቻ ናቸው እንደ ጥሪት ይቆጠራሉ፡፡
በኢኮኖሚክሰ ስለ ፍጆታ፣ ምርት፣ ልውውጥ እና የጥሪት ክፍፍል እናጠናለን፡፡ ጄ.ኤስ. ሚል ኢኮኖሚክስን ‹‹የጥሪት ማምረት እና ማሰራጨት ተግባራዊ ሳይንስ›› ብሎ ተርጉሞታል፡፡ በአዳም ስሚዝ አረዳድ ኢኮኖሚክስ የሚያተኩረው ከጥሪት ማግኘት እና ከጥሪት አጠቃቀም ጋር ተያይዘው የሚመጡ ችግሮች ላይ ነው፡፡ አዳም ስሚዝ የሁሉም ሀገራት ጥሪት ሊጨምር የሚችልባቸውን መንገዶች ለማጥናት በዋናነት ፍላጎት የነበረው የምጣኔ ሀብት ባለሙያ ነበር፡፡

ትችት

በአዳም ስሚዝ የኢኮኖሚክስ ትርጉም ላይ ብዙ ትችቶች አሉ፡፡ በትርጉሙ የተነሣ ኢኮኖሚክስ መጥፎ ስም አግኝቶ ነበር፡፡ በዚህም ምክንያት እንደ ሩስኪን እና ካርሊሌ ያሉ አንዳንድ ማህበራዊ ሳይንቲስቶች ‹‹አስከፊ ሳይንስ››፣ ‹‹ጨለማ ሳይንስ›› ብለውታል፡፡ ግን ይህ ትችት ኢ-ፍትሃዊ ነው፣ ምክንያቱም የተሰጠው ትችት ስለ ኢኮኖሚክስ ምንነት እና ስፋት በተሳሳተ ግንዛቤ ላይ በመመስረት ነው፡፡ ተቺዎቹ ኢኮኖሚክስ ‹‹ጥሪትን›› እንዳጎላና በገንዘብ ላይ ብቻ እንየሚያተኩር አድረገው ነው የተገነዘቡት፡፡ በተጨማሪም ለእነርሱ ኢኮኖሚክስ ሰዎች እንዴት ገንዘብ እንደሚያገኙ ብቻ ያስተምር እንደነበር ነው የተረዱት፡፡ ስለዚህም ‹‹ሀብታም ለመሆን የሚረዱ መንገዶችን›› የሚያስተምር በመሆኑ የራስ ወዳድ ሳይንስም ነው ብለውታል፡፡
ከላይ በኢኮኖሚክስ ላይ የቀረበው ክስ ሀሰት ነው፡፡ በኢኮኖሚክስ ውስጥ ጥሪት ገንዘብን ብቻ አያመለክትም፡፡ ይልቁን ጥሪት ፍላጎታችንን የሚያረኩ እጥረት ያለባቸው ሸቀጦችን ያመለክታል፡፡ ከዚህም በላይ ቀደምት የምጣኔ ሀብት ምሁራን ‹‹ጥሪት›› የሚለውን ቃል በኑሮ መሻሻል ረገድ ይጠቀሙበት ነበር፡፡
የአዳም ስሚዝ ትርጉም አንድ ትልቅ ጉድለት በጥሪት ላይ ከመጠን በላይ ማተኮሩ ነው፡፡ በእርግጥ በኢኮኖሚክስ ውስጥ ስለ ጥሪት ማጥናት እንዳለብን ምንም ጥርጥር የለውም፡፡ ግን የጥናቱ አንድ አካል ብቻ ሊሆን ይችላል፡፡ ኢኮኖሚክስ ሌላም ጎን አለው፡፡ ማለትም ስለ ሰውም ያጠናል፡፡ ኢኮኖሚክስ ማህበራዊ ሳይንስ ነው፡፡ ስለሆነም የሰው ልጅን በትክክል ማጥናት እንጂ ጥሪት ብቻ መሆን የለበትም፡፡
የአዳም ስሚዝ የኢኮኖሚክስን ትርጉም ስንወያይ እርሱ የኖረበትን ጊዜ ግምት ውስጥ ማስገባት አለብን፡፡ እንግሊዝ በኢንዱስትሪ አብዮት ዋዜማ በነበረችበት ወቅት ነበር መጽሐፉን የጻፈው፡፡ ትላልቅ የካፒታል መዋዕለነዋዮች እና መጠነ ሰፊ ማሽነሪዎች መጠቀሟ እንግሊዝን በከፍተኛ ደረጃ ሀብት እንድታፈራ አስችሏታል፡፡ ስለዚህ አዳም ስሚዝ በጥሪት ላይ አፅንዖት መስጠቱ እና ኢኮኖሚክስን ‹‹የሀገራት ጥሪት ባህርይ እና መንስኤዎች ምርመራ›› አድርጎ መቁጠሩ ተፈጥሯዊ ነው፡፡

ኢኮኖሚከስ የሰው ልጆችን ፍላጎት እና እረካታ የሚያጠና ማህበራዊ ሳይንስ ነው፡፡ ፖለቲካል ኢኮኖሚ (political economy) ሌላኛው የኢኮኖሚክስ ስም ነው፡፡ Polis በግሪክ ቋንቋ ሀገር ማለት ነው፡፡ የጥንት ጸሐፊዎች ፖለቲካል ኢኮኖሚ የሚለውን ሀረግ ይጠቀሙ የነበረው የሀገር አስተዳደር ለማለት ነበር፡፡ አንድ የቤተሰብ አስተዳደር የሚያገኘውን ገቢ በአግባቡ ጥቅም ላይ እንደሚያውል ይጠበቃል፡፡ በተመሳሳይ መንግስትም በሚያገኘው ገቢ የህበረተሰቡን ኑሮ ለማሻሻል እንደሚሠራ ይጠበቃል፡፡ ይህ የመንግስት እንቅስቃሴ ነው ፖለቲካል ኢኮኖሚ የሚባለው፡፡
የሁሉም ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ መነሻ የሰው ልጆች ፍላጎት መኖር ነው፡፡ ጥረት ካልተደረገ ፍላጎትን ማርካት አይቻልም፡፡ ስለዚህም ፍላጎት፣ ጥረት እና እርካታ የኢኮኖሚክስ ክበብን የሚቀርጹ ናቸው፡፡ ኢኮኖሚክስ የፍላጎት ሳይንስ ነው ልንል እንችላለን፡፡ እንደ እውነቱ ከሆነ ፍላጎትን የሚያረኩ ነገሮች ውስን ናቸው፡፡ ማለትም ፍላጎተን ማርኪያ ነገሮች ላይ እጥረት አለ፡፡ ጊዜና ገንዘብ ውስን ናቸው፡፡ እንዲሁም ለማምረት የሚያስፈልጉ መሬት፣ ጉልበት እና ካፒታል ውስን ናቸው፡፡ ምንም እንኳ ሳይንስ ሀብቶችን ቢጨምርም ፍላጎቶችም ግን እየጨመሩ ነው፡፡ ምናልባት አሁን የሆነ ፍላጎታችንን ልናሟላ እንችላለን፡፡ ነገር ግን ወዲያዉኑ ሌላ ፍላጎት ይተካል፡፡ ነገር ግን ፍላጎታችንን የሚያሟሉ ነገሮች ውስን ስለሆኑ ሁሉንም ፍላጎቶች ልናረካ አንችልም፡፡
ኢኮኖሚክስ የምናጠናው የምንፈልጋቸው ዕቃዎች ላይ እጥረት ስላለ ነው፡፡ይህ የእጥረት ችግር ደግሞ ለግለሰብም ሆነ ለመንግስት የተለመደ ነው፡፡ ከዚህም ተነሥተን ነው ኢኮኖሚክስ የእጥረት ሳይንስ ነው የምንለው፡፡ እጥረትም የሕይወታችን መሠረታዊ እውነት ነው፡፡
ፍላጎታችን ገደብ የሌለው ሲሆን ይህን ፍላጎታችንን የሚያረኩልን ነገሮች በአንጻሩ ደግሞ የተገደቡ ናቸው፡፡ ይህ ደግሞ ምርጫ እንድናደርግ ይመራናል፡፡ ፍላጎታችንን የሚያረኩ ነገሮች አቅርቦታቸው ያልተገደበ ቢሆን ኖሮ ምርጫ ማድረግ ባላስፈለገ ነበር፡፡ ብዙ ፍላጎት እንዳለን እውነት ነው፡፡ ነገር ግን ሁሉም ፍላጎቶች እኩል አስፈላጊ አይደሉም፡፡ ስለዚህም በጣም አስፈላጊ እና በጣም አጣዳፊ የሆነውን ፍላጎት እንመርጣለን፡፡ ስለዚህም ምርጫ የኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ አንዱ መሠረት ነው ማለት ነው፡፡ ልክ እንደ እጥረት ኢኖሚክስ የምርጫ ሳይንስ ነው ማለትም እንችላለን፡፡ በእርግጥ ሁሉም የምንፈልጋቸው ነገሮች የተገደቡ አይደሉም፡፡ እንደ አየር እና የፀሐይ ብርሃን የመሳሰሉ ነገሮች በበቂ መጠን ይገኛሉ፡፡ እነዚህ ነገሮች ምንም እንኳ በሕይወት ለመኖር እጅግ የሚያስፈልጉ ቢሆኑም ምንም ዓይነት ክፍያ አንከፍልባቸውም፡፡ እነዚህ ነፃ ሸቀጦች ሲሆኑ ስለነዚህ ነገሮች ማጥናት እምብዛም አስፈላጊ አይደለም፡፡ ነገር ግን የምንፈልጋቸው ብዙ ነገሮች ውስን ሲሆኑ እነርሱን ለማግኘት ዋጋ መክፈል ይኖርብናል፡፡ ስለዚህ በኢኮኖሚክስ የተለያዩ ነገሮች ዋጋቸው እንዴት እንደሚወሰን እናጠናለን፡፡ በመሆኑም ኢኮኖሚክስ ስለዋጋ አወሳሰን የሚያጠና ሳይንስ ነው ልንልም እንችላለን፡፡
የገንዘብ ኢኮኖሚ ዘመናዊ ኢኮኖሚ ነው፡፡ ዋጋ የሚከፈለው በገንዘብ ነው፡፡ ስለዚህ በማህረሰብ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ ውስጥ ገንዘብ ወሳኝ ሚና አለው፡፡ ገንዘብ ሸቀጦችን ለመግዛትና ለመሸጥ፤ ኪራይ፣ ምንዳ፣ ወለድ ለመክፈል እና ለመሳሰሉት ይጠቅማል፡፡ ስለሆነም በኢኮኖሚክስ ውስጥ የገንዘብን ሚና በሰዎች እንቅስቃሴዎች ምን እንደሚመስል እናጠናለን፡፡

ኢኮኖሚክስ ምንድን ነው?
ኢኮኖሚክስ ሰዎች በእጥረት ውስጥ እያሉ እንዴት ውሳኔዎችን እንደሚያደርጉ የሚያጠና ነው። እነዚህም ውሳኔዎች የግለሰብ፣ የድርጅት ወይም የማህበረሰብ ሊሆኑ ይችላሉ። አካባቢያችንን ዞር ዞር ብለን ብናስተውለው እጥረት የሕይወታችን እውነታ እንደሆነ እንገነዘባለን። እጥረት ማለት የሰው ልጅ ፍላጎት ካሉት ወይም ከሚገኙት በላይ ዕቃዎችን፣ አገልግሎቶችን እና ሀብቶችን ሲፈልግ ማለት ነው። ሀብት ስንል ደግሞ ጉልበት፣ መሬት እና ጥሬ ዕቃዎች ማለታችን ሲሆን እነዚህም ዕቃዎችን እና አገልግሎቶችን ለማምረት የሚያስፈልጉ ናቸው። ነገር ግን እነዚህ ሀብቶች ውስን ናቸው። በእርግጥ ከሁሉም በላይ ጊዜ ውስን ነው። ጊዜ ለሀብታሙም ለድሀውም ያው ነው። ለሁለቱም አንድ ቀን ሃያ አራት ሰዓታት ናቸው። ሀብታም ለሆነ 25 ድሀ ለሆነ 23 አይሆንም።