Cátedra de Cultura Científica de la UPV/EHU

en 1913 el metalúrgico Harry Brearley obtuvo el primer acero inoxidable.

1913an Harry Brearley metalurgialariak lehen altzairu herdoilg*itza lortu zuen.

Trenbideko korrugazioa eta bere aplikazioa metro-linea erreal batean.

Jakina denez, hirietako trenbide garraioak mugikortasunerako irtenbideak ematen ditu hiri handietako herritarren eskari gehienetarako. Horrez g*in, ekonomia eta ingurumena errespetatzen dituen garraiobidea ere bada. Hirietako trenbide garraio-sistemen artean, metroa eta tranbia nabarmentzen dira. Lehenengoaren ezaugarri nagusia maiztasun handia eta g*inerako trafikoarekiko independentzia da. Trenbide-sareak eraikitzeko eta erabiltzeko interesa handitu den aldi berean, lineen kudeaketak eta mantentzeak garrantzia hartu dute. Mantentze-lanen behar izana ardatz-muntatua errailetik zehar igarotzean sortzen diren irregulartasunekin lotuta d**o, baita irregulartasun horiek eragiten duten inpaktu akustikoarekin. Ondorioz, mantentze-kostuak handitzen dira.

https://zientziakaiera.eus/2025/02/13/trenbideko-korrugazioa-eta-bere-aplikazioa-metro-linea-erreal-batean/

Leona Woods, la física que hizo visible lo que ocurría dentro del primer reactor nuclear
Un artículo de Rocío Benavente

Leona Woods, la física que hizo visible lo que ocurría dentro del primer reactor nuclear - Mujeres con ciencia Leona Woods. Reacción nuclear en cadena. Proyecto Manhattan. Reactor Chicago Pile-1. Trifluoruro de boro. Isótopo boro-10.

Entzumen-galeraren eta Alzheimer g*ixotasunaren arteko erlazioa.

Entzumen-galera edo hipoakusia eta narriadura kognitiboa zahartzaroarekin lotuta dauden bi egoera dira. Entzumen-galera g*itz neurosentsoriala da. Osasunaren Munduko Erakundearen (OME) arabera, egun, mundu zabalean 1.500 milioi pertsona dira eritasun hori pairatzen dutenak, eta 2050. urterako zifra 2.500 milioira igo daitekeela aurreikusten dute adituek. Datuen arabera, gorreriak, eta, batez ere, adinarekin loturiko hipoakusiak, 75 urtetik gorako pertsonen % 50i eragiten dio. Bestetik, Alzheimer g*ixotasuna neuroendekapenezko g*itza da, eta dementzia kausa ohikoena. Datuek diotenez, eritasunak 65 urtetik gorako pertsonen % 5-8ri eragiten die. Pertsonentzat eta, oro har, gizartearentzat dituen inplikazioengatik OMEk munduko osasun publikoaren lehentasuntzat hartzen du Alzheimer g*ixotasuna.

https://zientziakaiera.eus/2026/08/13/entzumen-galeraren-eta-alzheimer-g*ixotasuna/

The darker side of glitter.

Glitter is festive and fun – a favourite for decorations, makeup and art projects. But while it may look harmless, beautiful even, glitter’s sparkle hides a darker side. Those shimmering specks often end up far from party tables and greeting cards. You can even spot them glinting on beaches, washed in with the tide.

https://mappingignorance.org/2025/05/07/the-darker-side-of-glitter/

La mayor parte de la vida en la Tierra está aletargada.

Muchos microbios y células están en un sueño profundo, esperando el momento adecuado para activarse. Los biólogos han descubierto una proteína muy extendida que detiene abruptamente la actividad de una célula y la vuelve a activar con la misma rapidez.

https://culturacientifica.com/2024/06/18/la-mayor-parte-de-la-vida-en-la-tierra-esta-aletargada/

Betty M. Twarog eta «zoriontasunaren» hormona.

Serotonina bizitzarako funtsezkoa den garuneko neurotransmisoreetako bat da. “Zoriontasunaren hormona” ere deitzen zaio eta gure emozioak, logura, gosea, mina eta erantzun sexuala kontrolatzen ditu. Horrez g*in, ikasketa prozesuetan eta memorian ere esku hartzen du. Gizakion garunean serotonina d**oela deskubritu zuen lehen pertsona emakume bat izan zen: Betty Mack Twarog biokimikari estatubatuarra. Gaiarekiko interesa piztu zitzaion konferentzia batean; baina konferentzia horrek, printzipioz, ez zuen inolako zerikusirik g*iarekin. Izan ere, konferentzia moluskuei buruzkoa zen. Aurkikuntza horri esker, egun milioika pertsonek bizi hobea dute, antidepresiboek konposatu hori baitaramate.

https://zientziakaiera.eus/2025/02/21/betty-m-twarog-eta-zoriontasunaren-hormona/

Un solo campo explica la inflación observada.

La inflación cósmica, la teórica expansión exponencial del espacio en el Universo temprano, ofrece soluciones a importantes enigmas cosmológicos. Explica por qué el Universo parece perfectamente plano: la expansión estira cualquier curvatura hasta el punto de ser imperceptible. También explica cómo las fluctuaciones del vacío cuántico podrían convertirse en semillas de la estructura del Universo.

https://culturacientifica.com/2024/06/25/un-solo-campo-explica-la-inflacion-observada/

Kiñuren begirada: arroza.

Kiñu gaurkoan gure mahaietan ohikoa den baina historia sakona duen elikag*i bati begira geratu da: arroza. Lur oso hezeetan hazten den landare honek fruitu berezia ematen du, munduko populazioaren erdia baino gehiago elikatzeko g*i dena.

https://zientziakaiera.eus/2025/02/28/kinuren-begirada-arroza/