Hayaanka Aqoonta

FALSAFADDA IFAFAALLAHA

(Die Phänomenologische Philosophie)

Q1aad.

………………………………………………………………….

Falsafaddan ifafafaallahu waa dheelmad iyo kacaan ka dhex curtay falsafadda qarnigii 20aad ee la soo dhaafay, taas oo ay ujeeddadeedu ahaa sidii looga gungaadhi lahaa dabeecadda iyo waxa salka u ah baraadka iyo waayo aragnimada ku dhufaannan. Haddii aynu sida kale u dhigno, falsafaddanii waxa ay isku dayaysa in ay qeexdo muuqaallada iyo moodsiisyada aynu ka dhiteyno caalamkan inagu geedaaman, iyada oo ganafka ku dhufanaysa amase iska duwaysa in ay la falgasho qeexitaanda iyo male ku rimisyada durduraya edegta dibadda ah ee uu badanka basharku dhexdii ku maansoodo. Ujeeddadeedu waxayse ahayd in ifafaallayaasha golle ku soo dhaca ah ee maanka cariya sidooda loo baandheeyo loona oddorooso. Kolkaas kadibna xaqiiqooyin sugan oo garaadka aadamuhu ku qanci karana looga dhiteeyo. Dhanka kale falsafaddanii waxay tahay amase soo ahayd maxsuulka kacdoon godlaamineed oo lagu rabay yagleelka aragti ka macno ballaadhan oo ka dhab-abbaarsan aragtida aydhiyaalka ah ee qaabeysay caalamka " Aaangalo-foonka/Anglo-phonic world " . Dhanka kale falsafaddanii waxay ay u jirsatay ujeeddo ka saraysa kan ay bilowgiiba ku dheeratay. Ujeeddada ugu mudan ee ay lahayd waxa ay ahayd dahaadh ka qaadista iyo goobista badweynta aan laga gayoon karin ee ay falaasifada maan-caabudka ihii (radical idealists) ku magacdhabeen “ Waayo aragnimada la soo noollaaday amase la soo laacay”.
Kacaankannii waxaa uu is arkay isaga oo cilmi baadhisyada iyo akaaddemiyadda ku dhex culan, kuna kala fidsan majaallada iyo waaxaha ogaal-karkarineed (scientific) ee sidooda u kala geddisan. Gaar ahaan waxa ay ku dhex-fadqalleeleysmeen oo dhex-jibaaxeen waaxaha cilmiga bulshada, culuumta aadamaha, kasmonafeedda, cilmiga baraadka iyo kuwo kale oo badan. Adeegsiga falsafaddanii waxa uu door muuqda ka ciyaaray in waaxaha cilmiyeed badankood u aalleystaan sidii ay fahan durugsan uga korodhsan lahaayeen waayo aragnimada abqaallista shay, halkii ay muhiimadda ka siin lahayeen qaab-dhaqanka shay ama wax.

HORHDAC

Falsafadannii waa mid kamida caado-dhaqameedyadii falsafadeed ee ugu sitay qarnigii ina dhaafay. Waxaa bilawgii qarnigii horre falsafaddan tuurta saartay oo dhidibada uu taagay faylasuufkii reer jarmal ee Eedhmun Huseel (Edmund Husserl). Falsafaddan ifafaalluhu waxa ay hanaqaaday intii lagu gudojirey qarnigaas tagay, heer ay ka gaadhay inay noqoto aragti udubdhexaad ah oo la baanto iyo marriin iskii u qardajeexaya oo siyaaqii duugga ahaa ee falsafadda ifafaallahu la soo kacaantay ka baydhaya. Bilowgii horre ereyga “ Ifafaalle/ Phenomenology “ waxaa uu la xidhiidhay koox aragtiyeed, oo sida aynu soo sheegnay erexbixin ahaan uu adeegsanaysay ereygan, maaddaama oo ay ujeeddooyin iyo gungaadhyo la xidhiidha falsafadda aydhiyaalka u adeegsanayeen. Adeegsiga labaad ee ereyga oo shaac ka ah falsafadaha dhawaan-socodka ah, waxa uu dhigay xaallad iyo agaasin kamida dabiicadaha jira amase aslan ee ay maskaxdu ku fooggantahay.
Waxaa laga yaaaba in sida muuqata, falsafaddanii si qaafalmardax oo dhalliil-oog ah uga qaybqaadatay kala soofeynta xagjireysan ee loo dhexeysiyay dabeecadda abqaal-doonka ah ee masuulka ka ah falka iyo qoolka insaanka (Human subjectivity) iyo walxaha ma noollaha ah ee uu insaanku ku hagayo ujeeddadiisa (Nonhuman objects). Habkan xagjirnimo u beydhka ihii, waxaa u sabab u noqday ilhaaminta iyo qaabeysmiga qaayosoor fekereed aad u xooggan oo ka dhex curtay dhaqanka fekereed ee galbeedka iyo dunida koonfuurta fog. Dhaqanka ka curtay galbeedku, waxaa uu dhallay in falsafadda ifafaalluhu saaxadda u gogosho damac iyo hilaadin gudo balaadhan oo dib wax loogu abbaarayo waxa asalka u ah xaqiiqada iyo runta, kaas oo ka mug weyn siyaaqyada iyo naqdinta ku badhxan caqligelnimada, dareenka, jilliinka/ dhab-keenka iyo xaalladaha. Illaa iyo heer ayaa la odhan karaa ifafaalluhu waa lama fillaan, maaddaama oo ay saameynteedu ku dhex baahday majaallada aragtiyaha bulshada iyo culuumta raad-raaca. Tannii dhabtii waxa ay ina tusinaysa sida miiggan ee ay falsafaddannii u noqotay isku day iyo damac lagu doonayo hubaal iyo gorfeyn wax ku ool leh.

MAXAA U SAL AH FALSAFADDA IFAFAALLAHA .

Ilaa iyo hadda waxqabadka loo aqoonsanyahay in uu dhalashada falsafadda ifafaallaha u ahaa cunsur aasaasi ah waa waxqabadkii uu Huseeral aslay ee la magacbaxay “ Logical Investigations “. Waxaa ku xardhan ollolihii ku gacan-saydhka ahaa ee ka dhan ka ahaa aragtida kasmonafeedeynta (Psychologism) oo sideedaba ah aragti u dhigan---suurragalnimada maangelka lagu soo hooskeeni karo kasmo nafeedda oo lagu lammaaneyo haltirinteeda cilmiyeed ee aadka u baaxadda weyn.
Ollolahannii iyo baaqanni waxa ay daaranyihiin oo uu ujeeeddadoodu ku biyo shubanayaa in kasmonafeedeyn-tu amase kasmo-ku tallaashan-tu (Psychologism) yahay waax ka mida falsafadda ifafaallaha, taas oo ay hawsheedu tahay in ay falanqeyso, jeerkaasna u yool dhexmaquurto heemaalka heykaleed amase qaabdhismeed ee ay khibraddu / waayo aragnimadu u aal-dhiganyihiin.
Adeegsiga ereybixintan waxaa sidoo kale lagu dhabqay oo qaammuuska eerybixinaha u soo doc fadhiistay tirada waxqabadyada iyo gorfenynaha ifafaafalleed ee horrey ba u jirey: sida kuwa afsaarra siyaaqyada iyo macnayaasha waayo aragnimada iyo xidhiidhada isku sargo’an ee ka dhexeeya waaxda iyo wadarta (Part-Whole relations and intentionality).

Waqabadka Huseeral ee “ Logicial investigartions “ wuxuu u muuqday oo laga dhadhansanayay in u karaarinayay ajandihiisa ka dhan ka ah silbashada iyo kaca-kufka ay la itaaldareysatay xaqiiq-raacdeynta meetafisikeed “ Metaphysical realism ” . Waxaannay ahayd yoolbaadh u dhigan ka dhidhiinta habraac xumada iyo tashiilxumada aan loo meeldayin ee ay falsafadda meetafisakadu baannanayso, maaddaama ay oo ay noqotay aragti falsafadeed oo majareheedii leexsamay, kolkii ay daadraacday falsafadda maaddiga ah ee iyadu qalabyadeeda iyo siyaaqdeeda uu gaarka ka duusha. Si kasta ha ahaate Huseeral wuxuu nuqulka koobaad ee diwaankiisa (IDEAS/IDEEN) ee guggii 1982kii soo baxay ku xusay in falsafadda ifafaalluhu tahay caynad aragti oo ku biyo shubata majaalka falsafadeed ee aydhiyaalka kala-gooshta dhaafaanka ah/Transcendental idealism. Isku daygan muuqda ee uu u badheedhay Huseeral, waxa iska soo taagay oo ganafka ku dhuftay mucaashiqiintii ugu horreysay ee adeecda ama ka biyo-cabba diiwaankiisii hirgelay ee " Logical investigations ", kaas oo ku naqdiyay maangelka, kuna dhalliilay kasmo-nafeed ku tallaashanka/ PSYCHOLOGISM. Qolyahaas waxaa ugu mudnaa Aaddoolf Reynash (Adolph Reinach). Qaabka ay doonta ha ahaate, Huseeral gadaal waxaa uu ku andoocaday in uu jeer walba ahaa aydhiyaaliste ku soo abaaabay––aydhiyaalka dhaafaanka ah amase aydhiyaalka kala-goosha/ transcendental-ka––intii uu badweynta sii ridan ee afkaarta iyo aragtiyaha ku dhex sabbeynayay. Huseeral waxaa uu diiwaankiisa " IDEEN 1 " ku soo qaatay, ku qada dhigey, kuna soo bandhigey mafhuum iyo fahan-bixin aad u kala tiqraarsan oo dabiicadda kasmo-doonimada baraadka ah (intentionality of consciousness), taas oo la xidhiidha jaadka uu dhexeeya dhabta (fact) iyo nuxurka (essence) iyo sidoo kale kala caynad duwanaanshaha u dhexeeya qoddada ifafaalleed (phenomenological attitude) iyo tan dabiiciga ah (natural attitude). Dhanka kale Maartin heydegger wuxuu ahaa kalkaaliyaha Huseeral, kaas oo falsafadda ifafaallaha u xambaarray amase u abqaallay jiho ugub oo xilligiisaas dhaqanka falsafadda iyo suugaanta carro degta galbeedka lama filaan ka ahayd, aadna loo majeertey. Waa heydegger'e, isaga oo ka biyo cabsan yoolka uu markii horreba jaallihii Huseeral ka duullay ee ahaa dardargelinta iyo shaandheynta aragtiyaha iyada oo la adeegsannayo gorfeyn ifafaalled, ayuu isagu wuxuu markiisa ku badhxay in xiise iyo u kuur-gelid absaluuut ah oo lagama kacaan ah lagu dengiiigsiyo weyddiinta asal- u doonka ah ee la xidhiidha maxaa ah jiraal iyo ahaansho. Aragtidiisan isaga uu gaarka ah, wuxuu ugu wanqallay "Grundlegende Ontologie " taas oo la macno ah gungaadhka aasaaasiga ah.

DHAMMAADKA Q1aad.

Jaalle Looshane

MAXA AY FALSAFADDU U TAHAY HURIWEYTO

(BEERTARAND RUUSEL)

Waxqabadyadii u alkumay kaahinkii iyo kabaalkii qarnigii 20aad ee ‘ Beertaran Raasal ‘ waxa ay bud-dhigeen qalab jeedaal oo aad u heer sarreeya. Mufakiriin badan ayaa iska dhex arkay qotodheernaanta falsafadda ruusel ee aad ka u kadaalliga badan. Maqaalkannina waxaa u daarranyahay oo u kaahinaya dhab ahaan ujeeddada u ka laha kacdoonkii mar la arkayga aha ee uu beertaran ruuseel ku aslay falsafadda, iyo sida u qudhiisa ugu kanballay kalkaalinteeda iyo kalkaggeeddiga u maray iyada darteed. Beertaran Ruusel waxaa uu ahaa kaadiriintii ugu sitay qarnigii 20aad ee ina dhaafay. Waxaa loo aqoonsaday in u ahaa mid ka mida aasaasayaashii iyo bud-dhigeyaashii faslafadda gorfeynta ee casrigan. Waxqabadyadiisu waxa ay kaallin muuqata ku yeesheen tirodhigta/ xisaabta, loojiga amase maangelka cilmiga ah, indheergaradnimada gacan ku sameyska (artificial intelligence), sayniska baraadka (cognitive science) iyo sayniska agaasinka kala dhigan (computing science). Nolosha namuunta leh ee Ruuseel qaabeeysay waa mid aan laga gayoon karin oo dhiirigelin leh, sida ay waxqabadkiisuba tilmaamayaan ee ay u yihiin jaadgoonni. Waxaa dhalkacaanimadiisii laga soo eryay labada jaamacadood “ Cambridge Trinity College ‘ iyo ‘ New York City College “. Waxaa uu la soo kacaamay labadii dagaal ee edegta, waxaa uu laba gooraalaba la soo kulmay xabsi, jawr iyo jujuubid loogu eersannayay u olloleyn siyaaasadeed, illaa u ka gaadhayey darajada “ Order of Merit “, iyo ku guulleysigiisii abaalmarinta “ Nobel “ ka ee suugaanta. Kollal horre oo waayihiisanna waxaa u soo noqday qowsaar iyo hadaljeediye warbaahiinneed, oo ka qayb qqatay xiisad dejin lagu soo rogay dhinacyadii isku afsaarray xiisaddii gantaalada Kuubba. Russell ma ahayn keliya faylasuuf ku kooban meegaarada boodhka leh ee cufan ee aakaaddemiga. Ahaanshaha iyo dabeecaddii Russell waxaa laga yaabaa in sida ugu wanaagsan looga dheehan karro dhacdo halleeshay dhammaadkii noloshiisa. Kolkii da’diisu cago cageynnaysay 89 jirkiisii, waxaa loo taxaabay xabsiga oo u ku soo laacay 7 maalmood oo loo heystay amase loo gefey in u kul lulglahaa nabad-diidnimo, isago kolkaas loo qoonsaday in uu metelaad u yahay gacanka indheergaratada, waxaanna loo heystay “ burin nabadeed/ breach of peace “ maaddaamma u ka qayb qaatay gadood iyo bannaanbax lagaga soo horjeeday “farsameynta Bu’awga / nuclear “ (anti-nuclear demonstration). Mar u garqaadihii kiiskiisa gadhwadeynayay u soo jeediyay jeefaaf iyo in uu xabsiga ka saarrayo haddii uu naftiisa u leexiyo oo u ballanqaado in ay la jirsan doonto anshax wannaag-nanna; waxaa u ku qablamay “ Maya, ma yeelli doonno / ‘ No, I Will not ‘ “.
Intii uu ku gudojirey waayihiisa akkaademiyeed, ruusel waxa u qorey tiro kalaasiigga ah (classics), oo ugu horreeyey waxqabadkiisa mar la arkayga ah ee “ Principia Mathematica “ illaa uu ka gaadhayey waxqabadkiisa “ Human Knowledge: Its Scope and Limits “, ee u ku soo ebyiday caalamka qoraalka. Balse buug yaraha qaabka hordhaca ah u qoran ee ku saabsan falsafadda laguna magacaabo “ The Problems of Philosophy “ waa ka keliye xardhay ee laga dhadhansaday sida u Ruusel ugu miiggannaa beekhaaminta falsafadda. Dhigannahaasina waa ka uu ku soo qotomiyay tiro mawduucyo ah, abla ableyn ah oo hor leh, kedibna waxa u dusha ugu baxay taawinta iyo dhisidda jeedaal haashaar leh oo ku aaddan sababta ay falsafaddu u tahay lagama maarmaan iyo huriweyto “ on why philosophy matters “ . Waxa aannu u ku kala dhigdhigaya qaayaha ay leedahay in falsafadda wax lagu abqaallo, lagu dhaqmo oo lagu negaado.
Si aannu u muquurrano, Ruusel waxa uu qeexayaa sababta ay u jirraan iska hadalo la iska soo jaray iyo dabeecado diidmo ah oo ku wajahan falsafadda. Waa sida uu hadalka u dhigay’e, waxa uu leeyahay: “ Aadame badan oo ku hoos yuubban saameynta qarka weyn leh ee sayniska , ayaa u janjeedha in ay isweyddiiyaan haddii bal ay falsafaddu barro dhafsiisantahay waxyaallaha eersasha ka madhan ee ma dhallayska ah, is kala sooca la mooda sidii timo la kala gurayo iyo murannada ku saabsan arrimaha ku aaddan aqoonta aan la dhaadi karin ee loo caalwaayay. ´Many men, under the influence of science or of practical affairs, are inclined to doubt whether philosophy is anything better than innocent but useless trifling, hair-splitting distinctions, and controversies on matters concerning which knowledge is impossible “. Iska soo jarka diidmeysan (dismissive attitude) ee ka dhanka ah falsafaddu waa mid ku qotoma oo laga dheehan karro laba arrin oo waaweyn, waa sida uu ruusel qaba’e. Waa marka koowaad’e, waxaa loo celin karaa xaqiiqada jirta ee sheegaysa in falsafaddu aysan dhallin waxtar muuqda oo dhayda ka cad oo la taaban karro, sida sayniska iyo aal-qoolka. Waa marka labaad’e, falsafaddu ma awooddo inay banka keento warcellinaha inta badan weyddimaha ay qudheedu isweyddiiso . Maxay haddaba falsafaddu qiimo u leedahay, oo ay kaaga taalla?

• HUBAALWAAGU WAA LAGAMA MAARMAAN

Si kastoo u caal helno ka gungaadhidda rabitaannadeenna iyo u warcelinta faduulnimadeenna sii deysan—, ruuseel ayaa ku doodayee, – waa lagama kacaan in aynnu joogteynno xiisaha iyo rabitaanada aynu ka filan karno amase ka kubkusiigaalleynayno koonka. Xiisahaasiina waa ka ay dhici karto in u haaadan naga tuuro, haddii aynu ka gaabinno amase ka lugtoolno waxyaabaha mudan in la garto. Sabab?, maxaa yeellay, hubaantii la’aanta, maaha iyo mihayga ay falsafaddu inagu ladhaa waxa ay na dhaxalsiinayaan qaayasoorka iyo dhab ahaan lama hurraanimada falsafadda. waxa aannu Raaasal ku sii daray : “ Aadanaha aan falsafadda wax uga bilaabneyn ee ka aradanii, waxa uu weligii u afduubnaanayaa oo maxbuus u ahaan doonna iska soo gaadhyada (prejudices) laga soo dhirandhiriyey muctaqadaadka la caadeystay ee ka jira waayihiisa iyo edegtiisa iyo male ku rimisyada ku naaxay maskaxdiisan ee aan la soo saarrin gorfeynta iyo sababeynta. Sanku neeflahaas oo kalle, dunidu waxay ula muuqata oo uu malleystaa amase u bawsadaa wax go’anno sugan, idiltiran oo dhammays ah, cad oo madmadow ka nasahan, arrimaha shaacsannaha ah ee aloosannina kuma kurbeeyaan in uu weyddiin galo, filashooyinka iyo suurtogelnimada aannu la barrana si dhayalsi iyo quudhsi leh bu gannafeeya “.
Isla judha aannu u geyfano ka bogoshada falsafadda iyo in aannu wax falsafadeynno, si kastaba ha ahaatee waxaynu ogaannayna in “ xitaa waxyaallaha maallinlaha ah badankood ay inoolla muuqannayaan/ u arki doonno dhallanteed iyo madhaxnimo keliya ku hakada amase ku banjarma warcellino aan laga salgaadhin oo u baahan in la durkiyo.” Waa Raasal’e waxaa u markalle leeyahay “ Si kasto ay tahay, (falsafaddu) iyado gudhinaysa dareenkeenna hubantinimada ee ku aaddan dabeecadaha ay yeelan karaan waxyaallaha qaari amase weelleynaysa malleysiga aroorka dhabta ah ee wax gaar ihii yeellan karaan, ayay falsafaddu dhanka kallenna si weyn u tadhahinaysaa ogaalkeennu iyo aroorkeennu waxa ay noqon karaan, ee u salka ah. Waxa ay sidoo kale meesha ka saarraysaa gacan ku rimisyada iyo iska soo gaadhyada tookhaysan (arrogant dogmatism) ee ay qabaan kuwa aan weligood iyo waaqood u saanqaadin amase u guureyn edegta iyo aagga laga banto looyaanta, qalalabka, shakiga iyo hubaalwaaga ; waxaannay dib iskugu toollaysa oo naf kale ku afuufaysaa dhaadkeenna fillanwaaga iyo amakaagga , iyada oo nagu kallifaysa oo nagu durkinaysa in aannu waxyaallaha inala caadiga ah ka fiirrino xagal ka duwan ta aynu horre uga eegaynnay. “

• SURREYSIGA DHAAFSIISAN QUDHUU WAXAA INAGA DHIGA DAD ABYOON.

In aynu hoos u dhigno hubaal ahaanshaha oo jammiridda salka u soo daadijino waxay inoo horseedeysa qaaye iyo qiime umuc leh oo aan la tirin karin. Markaynu ka fikirayno, jeeqaaqayno amase jeedaalinayno halkudhigyada qotodadheer ee ka caagan dhaadashada, meehaalleysan ee ay daahsoonnaantu ku lammaantahay— ayay kaallinta iyo ujeeddada aynu ka leennahay carro edegtanni (way) bulaashaa oo beekhaamta illaa heer aynu gaashaanka u durno dareenada iyo danaha qofeed ee aynu ku gaarnahay. Dabeecadda noocaas ah la’aanteed, waxaa laga yaaba in aynu dawdarno oo dayacno jeeqaaqa aynu siin lahayn nuxur alla ama wax alla , yaannay ba si toos ah saammeyn noogu yeellane; ama ka sii darrane, waxay u fasirii xaallad walba iyo mawjad walba oo inala soo darista sidii in ay aagaan iyo bukur ku yihiin jeelashadeenna, jamashooyinkeenna iyo rabitaanadeenna. Sidaas darteed waxay indhogashiga caalamka ku dhaadno u kala tiqraari tagaabo iyo tabaallo, jaal iyo col. Beertaran Raasal oo arrinkaas ka hadlayaa––waxaa u leeyahay : Haddii aynnaan ballaadhin ahmiyad siinta aynu ku taabideyno caalamkan dibadyaalka ah ama ifyaalka ah, waxa aynu u go’i sidii ganle rakiban (garrison) oo dhex ool qalcad go’doonsan. Nolosha sidaa ihii ka jirri mayso nabdoonnani, bal’ee waxa ku ladhnaan doona loollan joogto ah oo u dhexeeya ku raadjoogyada rabitaanada iyo awood la’aanta higsiga iyo doonidda. Si kastaba ahaatee, haddii aynu u jeellannahay in ay nolosheennu noqoto mid guulleysata oo xornimo u dheertahay, waa in aynu ka libdhannaa xabsigan iyo afduubkan na takhantakheeyey. Jidadka aynnu u mari karno baxsashadaasina waa u fiirsashada, dhexmuquuridda iyo gorfeynta falsafadda. “
Marka aynu dhex jibbaaxno mawduucyada inaga tanka badan, waxa aynu ka taransan dareen deggennaan maskaxeed leh oo ay isduldhig iyo jeellanaan xadka bax ihii ku ladhantahay. Sida uu Raasal-ba ka dhaawajinayanna waxaa u leeyahay “ Koonkan sii socda uun ee aan hakad lahayn, caqliga gorfeeya ee ku dhexmuquura, waxaa u dhaxli oo hanti mug weyn oo sii deysnaan leh. “ Sidoo kalle, Ruuxda fekeraysa waxa ay dhexjibbaaxii oo abqaalli fallalkeenna iyo ficilladeenna. Sidaas darteeed, taasi iyada oo ay ina shidaalinayso, waxa ay meehaaladeennu iyo rabitaanadeennu u carismi qaabka ugu mudan uguna nuxurka balaadhan ee laga dhadhansan karo ilbaxnimo iyo macne guud.
Sidaas darteed, ta’amulkaas iyo fekerkaasii ma korriyo oo ma beekhaamiyo ku dhex suganayaasha dhaadkeenna oo keliya, bal’e iyanna waxa u bullaalsha dhexsuganayaasha qabadkeena iyo raadeynteenna: Ta’amulkaasii waxaa u innagga dhiga muwaaddiniin kowni ah oo meel dheer wax ka fiirsha, keliya maaha muwaaddiniin ku dhex go’doonsan magaallo meegaarran/ weegaaarran oo dagaal kula xarbiyeysa kuwo ka shisheyeeya’e. Sidaas darteed muwaaddinimadaas kowniga ihii—waxa ay koobsannaysa xornimada runta ah ee insaanka iyo ka libdhashada amase isbixinta uu kaga farobaxsannayo cabiidnimada meehaalka miiqan ee aan meelna gaadhsiisnayn iyo ka irdhoobidda cabsida. In la barto oo lagu dheygago falsafaddu, waxa ay innoo furraysa adduunyo cusub oo hor leh, waxa innaga dhigeysa kuwo ka fekera in dhaafsiisan ahaanshiyahooda si ay u daryeellaan muuqaallada ballaadhan ee lagama kacaanka ah ee ay noloshu inagu habayso.

Raasal-na waxaa u ku so gebagebaynayaa : “ Falsafadda maaha uun in loo gorfeeyo, loo barto oo lagu celcelsho sidii loo heli lahaa warcellino qeexan oo la duldhigayo weyddiimaheeda, maaddaamma uusan/ aysan jirrin warcellino qeexan oo aan laga dhaqaajin karin oo deeqtaaminaya weyddiimaheeda ay badana la soo golle fadhiisato. Sidaas darteed ka xeer ahaan, waa in aad raacdeysataa oo aad naftaada ku loollaamisa sidii aad u heli lahayd runta iyo xaqiiqada, adiga oo ka duullaya, indhahanna ku badinaya weyddiimaha ku hordhigan ee lagama kacaanka tahay in ay ku carriyaan, meehaalkaagana durduriyaan ; maxaa yeelayse weyddiimahannii waxa ay balaadhinnayaan oo ay beekhaaminayaan adduun aragga iyo shaandhada noo kala tiqraarta maxaa caqligel ah, maxaase ahayn. Sidoo kalle, waxa ay naaxisaa khiyaalka, garashada iyo hummaag bixinta fiiradu kalkaaliso, waxa ayna dhanka kalle dedefaysaa oo ay bakhtiisa been abuurada abka soo gaadhka ee la qaatay amase la liqay (dogmatic assurance), ee ay marka horreba surraha ahayd in ay oodaan oo birta ka aslaan siyaaqa xaqiiqada iyo maangelka ee uu maanku u hammuun qabay. Intaaba waxaa ka korreeya oo daymo mudan—innaga oo dhaadayna wacdaraha iyo qaayaha koonku la tadhahay ee uu ku agaasimo dabeeecadda, ayay falsafaddu dhankeedana ku feker baxaysaa, kana shidaal qaadanaysa weyddiin gelinta ay isla kownka gelinayso. Jeerkaas garashada iyo maanku waxa ay ku hanaqaadmayaan shaandheynta, kala haadinta ay ku beer-falannayaan xaqiiqada kownka iyo aroorka dhabta ah ee ay lagama maarmaanka in laga dhiteeyo dabeecadda iyo kownka. Intaas waxaa basharka uu dheer oo u tix-jibbaax iyo xigmad ka dhiteynii, jeerkaasna awood fallaagannimo oo nidaamyada ab ka soo gaadhka kaga xuubsiiban waa keliya in u la jirsado la midoobo kownkaas ay lagama dhibcaanka tahay in uu u seeso una milgeeyo heerkiisa ugu mudan ee ebyoonaan leh “.

DHAMMAAD

W/Q:Jaalle Looshane

LOOYAANTA “ Maxa aynu uga gabanna geerida “

“ Suurreysiga ku aaddan dhimashadeennu, waxaa uu xardha oo u qaabeeya wax ka beekhaamsan oo ka mug weyn uurkutaallada iyo cabsida aynu ka dhiteyno geerida “ B**b Balaant.

________________________________________

Faylaasuufyo badan waxa ay qabaan in bankaroorka laga dhiteeyo geeridu uu yahay cabsida ugu asalraacsan uguna qotodadheer. In la koodo oo la abbaarro waxa ay u muquunnaysa mid la qateen ah. Balsee waxaa jira laba weyddiimood oo u qalma in wax la iska weyddiiyo: Waa kow’e, ma yahay dhaadka aynu ka abyeyno geeridu, hir bilaw ah oo ka wada guudsan wax walba oo aynu meehaalkeennu ku haadino. Waa laba’e haddii aynu u qaadanno in geeridu tahay ujeeddo abuur oo asal ah, ma laga yaaba filashoqabka laga dhiteyn karo geerida qofii, in ay si shaacsane ah noo halwin karto fiigocarar iyo uurxumo laga qabi karro cabsida aynu ka dhaxleyno isla geerida laftigeeda. Waxaa laga yaaba in aynu si faduulnimo iyo qotomid leh isu weyddiino siyaaqa koobaad, waa haddii aynaan duudsi iyo diidmo kala hortagin’ee, qaabka ay dhimashada halleesha hareereheenna/ kuwa kale (ee insaan iyo xayawaanba ah) u seesdhigii karto nolosheenna, tan oo ay sidoo kale soo raacaan ama ku soo lifaaqmaan dabeecadda iyo hiyigeenna ku aaddan geerida ay surraha tahay in ay mar uun inna la soo jirsato. Si kastaba ha ahaatee, waxaa meesha laga saarrin karin nuxurka asal la qabeenka ah ee inna odhanaya——marleyba waad dhimani oo aad hulleeli ee ha isa siin waaritaan iyo jiritaan jiitan oo aannad go’aammin karin. Taas iyada oo laga duullayanna, qaar baa laga yaaba in ay ku tashuushmaan oo ay ka shakiyaan falsafadda iyo dareenka ayidka ah ee aynu u fasirannay arrinkan, arrinkaan oo uu dhigan: “ faduulinimada aynu ku wardoonno nuxurka ku aslan gadaasha geeridu, inuu yahay xal iyo dubaaq guud oo lagu bogdhayi karo bukaannada isa soo taraya ee ay geeridu walbahaarka ku qaloonbiyeyso “ —— ayay waxa ay kaga falceliyeen (waa shaki-tashiilkaas korre ku soo qaadan’e) —in ay badhitaarrayso dareenada kale ee dhayda ka cad ee la halmaalla tan aynu kore ku soo xusnay ee aynu ka aadame ahaan ka dheegan karno ifaafallaha geeridu gundhigeyso. Waa mid dhabbanahays ah sida ay falaasifo badan u biyo diidsanyihiin uguna soo horjeedaan halkaa musdallax ee aynu geerideenna u afnaqno, waa suurreysiga iyo qaab-arragga inagu ladhaya in aynu nafaheenna u oddorosno ifafaallaha geerida ee soo caaridaya marba marka ka dambeysa.
Qoraal laga hayey faylasuufkii giriigga ahaa ee Lukreetiyoos (Lucretius), ayaa waxa uu si qeexan uga dhimrinayaa ugana digaya quudhsiga nafeed ee meel-kumataasha ah ee aynu ku dawdarinno dareenadeenna iyo suurreysiyadeenna qaar, sida in aynu meehaallada gudeed ee ku aaddan geerida u turjunno dareen dhallanteed ah oo asalka horre ba la dhaadi karaayey oo aysan jirin nuxur iyo fahan ugub oo laga dhiteyn karaayey. Faylasuufkii ameerikaanka ahaa ee Herbert Fingarette waxaa u ku qaloonbiyey in la suurreysto quudh go’aysa waxa ay si ma reebto ma dooja ah u kaallin xumeynaysa oo mawjad qaldan oo aan loo babacdhigi karin ugu siiddeynaysa xaalladda aynu kore ku soo xusnay. Sheekadan hiyi kaca badannii waa mid aan maangel ahayn. Sidaas darteedna, Isaga oo arrinkaas abbaarayana, waxa u leeyahay “ Si kastaba ha ahaate, marka aynu isku dayayno in aynu bikaaco iyo hummaag ka bixino nafaheenna oo geeriyowday (sida in aynu sawiranno iilkayaga oo la inoo sii wado, dadka jaalleyaasha iyo gacalka innoo ahaa iyo qoysaskeenna oo kala hufaya amase isku tuuminaya dhab ahaan wixii aynu dabci ahaan u lahayn iyo hayntii aynu gaarka u lahayn, xafiisyadii innoo gaarka ee aynu ku hawl geli jirnay oo la kala dhantaallayo si noolle kale oo jiritaankiisu goortaas suganyahay uga soo mudhbaxo, Si wad uun…).” Waa Herbert FIngarette’e, wuxuu ku sii daray “ k**a tahbiibin karno xaqiiqada oo nafaheennana gabbaad ay ku tigaaddo kagama indho tireyno meehaalka ina tusaya qeyb ka mida qudhan inagu abuuran oo ka markhaati kacaysa dhammaan tallanka iyo tashuushka aynu ka dhiteynayno geeridaas dabadeed adduunku waxa uu u eekaan karro. “ After all, when I try to imagine my posthumous self (when I picture my funeral, family and friends sorting through my belongings, emptying my office, and so on), I cannot avoid imagining part of myself surviving to bear witness. “. Si kalle haddii aynu u dhigno, shaqsiyadda fallaagowday ee golaadinaya xaqiiqada ku geedaaman gadaasha dambe ee geeridu, waa uun sahamiye isku soosaya in u ka salgaadho kana jibkeenno xaddiga iyo dhumaca u qobtolanyahay taawinta iyo filashada murugsan ee ku aaddan geerida, taaso laga yaabo in ay ina halwiso gaaggax iyo aguug. Waxaa laga yaaba in aynu indhaha ku xadno waxqabadyadii laga hayay faylasuufkii faransiiska ahaa ee Jacques Derridda oo isna jimiimic ka muujiyay majaalkan iyo kuwa kale ee la xidhiidha geerida iyo harjadka nolosha. Isaga oo ka qablamaya arrinkana waxaa uu barnaamijkiisii waxqabad ee la magacbaxay “ Applied Derrida “ ee uu jiilaalkii 1995kii soo saarray ku leeyahay sidatan, “ Waa laga yaaba in aad dhaadi karto marka u midii dheegto barnaamij aragtiyeed oo ciwaankiisa horre ee baahineed u ku xardhanyahay ereyo u dhigan sidatan : “ Dabaqiddaada / Applied You “ in aannu qacda horreba fikin karin amase ilaaqin karin, dabeetana waxaa laga yaaba in u la goto dareenkii huwinayay xaalladda murugsan ee la xidhiidha quudhbaxa. Maaddaama mawaadiicdaas la isla dhexsocdo, anna qudheydu marar badan aan waahsi ka muujiyay u qalinqaadashada xaalladdan meehaalka daran ee aan laga gabban karin, ee isdiiddooyinka gudeedna nagu halwinaysa, waxaan ugu dambeyn jecleystey in aan bal arko oo ka wardoonno bal haddii aan dhinto, sida uu ifafaallahaygu noqon karo. Dhanka kalena aan jaleeco oo isha ka buuxsado sida la iga falcelin karo god-galkayga kedib. Isla qudhaasna waxaan isku dayaya in aan ka waaqsado ka dheellidda doorka dhabannahayska ah ee qof dhintay oo markaas uun ka idlaaday caalamka baraadka. “ Jacques Derrida waxaa uu ku qablamaya in ifafafaallaha ku seesan xayndaabka dhaayinka caloolxumadeena ee aan ka ta taawino dhimashada laftigeedu in ay tahay amase yahay khiyaalka inoo afnaqaya amase ina tusinaya ka markhaati kaca aynu mar uun kaga xaaddirayno amase iskugu dhiibeyno caalamka male awaalka ah ee aynu ka dhiteyn karno gadaasha geerideenna. Ka laba labeynta uu Derrida ka muujiyayay qablanka mamman ee odhanaya “ Experiencing as if he was dead “, maaha mid u qaab masuuggan uga socdo, bal’ee waxaa laga muurreyn karaa oo laga dhadhansan karaa nuxur wadar-abbaar ah oo nuxrur (hodan) iyo mug badan.
Waa ku allahoodee, waxa aynu nahay cayn iyo jaad noolleyaal ah, kuwaas oo si suurreysi leh inta ay gadaal u siqdaan isku daya in ay qudhooda iyo nafahoodaba meel durugsan ka soo jeedaaliyaan. Waxa aynu konsobkaas jidheysan (this objectifying perspective) ku dhidibeyna siyaaqyo kala duwan oo heerar kala geddisan oo cabatiyad ihii ku dangiigsanyihiin amase ku lammaanyihiin. Malleysiga, dheehashada iyo suurreysiga aynu siino sida uu u askumanaan karo qudhgo’eenno inaga oo gadaasha dambe ee xayndaabka sal-raadka ka soo kormeereyna, l “ waa habka ugu xagjirsan ee uu muggeenna falcelineed iyo dib-u fadqalleleyneed ee is-dhaafaanka qudheennu uu isu cariyo amase isu muujiyo / is one, perhaps the most radical, way our reflexive capacity for self-transcendence manifests itself. “ Waxaa laga yaaba in ayna dubaaqdeenna la soo jaallin weyddiino sidan u dhigannii : Kolka aan surreysto qudheydanii oo hulleeshay, waa maxay dhaadka iyo fikirka aan abyaneyn karo?. Sida aan horreyba u soo xusnay, bankaroorka/baqashada ayaa door muuqda ka ciyaara/ta halkan. Si kastaba ha ahaate, waxaa jira falcelin kale oo sida aan quuddaraynayo la halmaasha cabsida: waa suurtada, dareenka inagu ladha uurkutaallada aynu ka dhiteysano filashada (prospective, self-directed grief.) Marka aynu si suurreysi leh u baadigoobno raadraacyada aan tirada lahayn ee ay nafaheenanii ka tagayaan, waxaynu isku aragna aallaaba inaga oo huq iyo tiiraanyo ka muujinayna dhimashadeenna timaaddada iyo hulleeelka lama huraanka/ biyo k**a dhibcaanka ah ee aynu kaga faaruqii doonno sakhabka jiitaan ee nolosha / from the ongoing commotion of life. Inaga oo u dhag-raacinayna xeerkaaas oo jeedaalinayna falsafaddaas ay ka duullayso aragtida mawduuceenanni, laga yaaba in qudheenna iyo nafaheeenan ka soo qaadno kuwo ay qaabeysay oo ay jaangoysay iskudarro cayiman oo uurkutaallooyin iyo urugo ihii.

MAANGEL MA TAHAY IN AYNU KA URUGOONO GEERIDA ( IS IT RATIONAL TO FEAR DEATH)

Faylasuufkii giriigga ahaa ee Aybikuuriyoos (Epicurus) isna waxaa u aamminsanaa alaalabbiqada iyo cabsida aynu kaga balbalno umaadka iyo wadkuu waa urugada ugu adag uguna xun ee aynu ku wejahno nolosha, maxaa yeelayse waxa ay caaryeysa oo ay tashuush aan loo meel-dayin ku furta fekerka iyo dubaaqda aynu la kacaanno inta aynu noolyahay. Sida uu qababa Aybikuuriyoos, cabsideenna ku aaddan geeridu, waxa ay dhantaasha niyadsammaantii iyo dhadhankii wanaagsannaa ee aynu nolosha kula jaalli lahayn. Sidaas darteed buu Aybikuuriyoos—si aynu ugu noollaano nolol dhadhan iyo ayidsanaan leh, inoogu boorrinaya in aynu dawdarrino oo meesha ka saarno urugadaas ina daashatay ee laga yaabo in ay inoo diidday jiif iyo jaqba. Isaga oo ku qaloonbiyeya xaqiiqadana, waxaa uu leeyahay sidatan :
“ Ka dhaadhici naftaada in ay rumeysato in geeridu agtayada waxba inoogu fadhiyin, xumaantiida iyo wanaagguna waxa ay dubaaqiyaan dareenada iyo shucuurta, geeriduna waa dabarka xakameeya dhammaan dareenadaas isku qoofallan ee midba mid ka kale ku lugleeyahay; sidaas awadeed, konsobka qumman ee ah in dhimashadu waxba inoogu fadhiyin oo aannay waxba inaga qasayninini, waxa ay ka dhigeysa geerida noloshu mid aynu yididiilllo ku la jaalno, tani ma aha dammaanad waaritaan, balsee ee waa dhinniininta iyo kaxeynta caloolxumada ina saaqaysa marka aynu suurreysano geerida. Noloshu ma qasto oo ma dawddariso ka sida miiggan xeer uga dhigta in uusan jirin aguug iyo hadaadun ka hor istaagaya in u si noolaado. Sidaas darteed, waa caaq, tii/kii yidhaahda waan ka balbalaya geerida, taasina ka ma aha inuu ka abyan-xanuunsanayo marka ay la soo daristo, balsee waa in ka abyan-xanuunsanayo marka uu suurreysanayo. Wax kasta oo dhirif inoo keenin marka ay gondaheenna ku jiraan, waxa ay sababaan amase ay tolaan oo keliya eedaadsami bar-kumataal ah oo bilaa sal ah oo aynu ka dhiteyno filashada. Sidaas darteed, dhimashadu oo ah dabeecadda ugu silloon ee sharka, waxba inoogu ma fadhido, annago oo arkayna sida ay inoo la dheelleyso, oo hadba marka aynu nolosha isa siino ay inoo oofsanayso, marka aynu nolosha salluugnana ay inoola dabadheeraanayso ka warsugiddeedu. Marka ay sidaas tahay waa waxbayahay iyo dhallanteednimo uun, in aynu midkood soo galno—in aynu noollaano iyo in aynu hulleelno. Maxaa yeellay, si jiitanka noloshu saluug iyo qawad ayuu inoola muuqan marka aynu filashadaas taban ku hoobano, dhimashaduna asal ahaanba waxa ay ahayd bardhammaadka sheeko soo socotay oo ugu dambeyn iishatay. “

DOODDA AYBIKUURIYOOS

Dooddan Aybikuuriyooos waa mid kamida siyaaqyada falsafadeed ee loo afnaqo halxidhaallaha geerida. Maaddaama oo ay sidaas tahay, waa huriweyto in aynu mawduuceenan ku dhisno aragtiyaha u qabo jaalluhu. Dooddihiisunna sidan ayay u dhiganyihiin:
1. Waxyaabuhu keliya waxa ay inoo xunyihiin uun, haddii aynu tijaabo ahaan uu saluugno.
2. Dhimashadu ma laha wax khibrad oo aynu ka maali karno
3. Sidaas darteed, inaga oo dib u milicsanayna dooddaha 1 iyo 2, waxa aynu odhan karna wax dhib iyo qawad ah lagama dhaxlayo geerida.
4. Waa caaqnimo iyo wax aan maangel ahayn in laga anfariiro wax aan dhibaato lagala kulmi karin.
5. Sidaas darteed, inaga oo dib u milicsaneyna dooddaha 3 iyo 4, waa caallanimo iyo wax aan caqliggal aheyn in laga urugoodo dhimashada laftigeeda.
Si ay dooddaha Aybikuuriyoos kaga daaddagaann, waa in aad oggolaato oo aad aqbasho ugu yaraan laba male oo kamida ah dooddiisan. Labadaasina waa:
1. In dhimashadu ay tahay ebyoonnaanta iyo idlaadka baraadka, baraadkunna aannu dhaafsiisnayn xayndaabka jidhka.
2. Marnaba kuma dhibayaan, waxyaallaha aannad jitaabin karin amase aannad waayo aragnimo u yeellan karin.
Haddii ay kugu duxeen labadan soo jeedinood, waxaa suurre ah in aad kula waafaqayso Jaalle Aybikuuriyoos in aysan maangel iyo meel kumataal ahayn cabsida laga dheegto geerida. Haddii aad ka sililyooto soo jeedinta koobaad oo aad ganafka ku dhufatana, waxaa laga yaaba in aad is aragto adiga oo warcellino ka kaashanaya diiwaanada diimaha, bal haddii ay cabsida geeridu sax tahay iyo inkale. Waxaa laga yaaba in ay xiise yeeshaan arrimuhu, haddii aad dawdarriso soo jeedinta labaad.

GUNNAANAD

Maaddaama uu madmadow badanii ka jiro falsafadda ay u taagantahay aragtidanii iyo ujeeddada looga gonleeyahay, sidoo kalena laga dhadhansan karayo tayo xumo dhanka falsafad afeedka (Linguistic philosophical approach of the term) ay adeegsanayso fikradannii, ayay aragtiyahanada ka faallooda saykoollojiyada geerida ee ku tacalluqda isla mawduucan geeridu si miiggan oo dhab abbaar leh dib wax u su’aalleen danleyda aragtidan gowska ku wadata—halka u abbaarayo nuxurka ay aragtidoodanii uu taagantahay. Sidaas darteed waa muqaddas iyo ma reebto ma doojo in la helo xaqiiqo iyo jeedaal sugan oo lagu afnaqi karo weyddiimaha ku lifaaqan amase laga dhadhansan karo maqanta iyo timaaddada ku soohan xayndaabka lama-dhaadanka.

DHAMMAAD

Jaalle Looshane