دانشگاه پارسی Persian University

پژوهش‌های مربوط به جهان اسلام در سال‌های اخیر توجه فزاینده‌ای به گونه‌های غیرادبیِ اسناد و مدارک به‌عنوان منابعی برای تحقیقات تاریخی نشان داده‌اند.

نوشته‌های تبارشناختی (نسب‌نامه‌ها) یکی از این گونه‌های اسنادی هستند که ظرفیت چشمگیری برای بررسی طیف گسترده‌ای از موضوعات پژوهشی از خود نشان داده‌اند، به‌ویژه در مورد موضوعاتی که در تواریخ رسمی و دیگر منابع رواییِ دولت‌محور کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

با این حال، در حالی که اسناد تبارشناختی تا حدی در پژوهش‌های مربوط به جهان عرب مورد بررسی قرار گرفته‌اند، این نوع منابع در مطالعات مربوط به جوامع فارسی‌زبان و حوزهٔ فرهنگیِ ایرانی-فارسی (Persianate) همچنان تا حد زیادی ناشناخته و کمتر مطالعه‌شده باقی مانده‌اند.

فصل‌های این کتاب، افزون بر ارائهٔ تأملاتی دربارهٔ مسائل نظری و روش‌شناختیِ مرتبط با مطالعهٔ اسناد تبارشناختی، شامل مطالعات موردی نیز هستند که عمدتاً بر پایهٔ منابعی منتشرنشده و تاکنون بررسی‌نشده استوار شده‌اند.

موضوعات مورد بحث، سراسر جهان فارسی‌مآب را در بر می‌گیرند؛ از آناتولی گرفته تا دره فرغانه در آسیای مرکزی و منطقهٔ گجرات در هند. این پژوهش‌ها از منابعی بهره می‌گیرند که از سدهٔ چهاردهم تا سدهٔ بیستم میلادی را پوشش می‌دهند.

این کتاب برای پژوهشگران و دانشجویان تاریخ اسلام و حوزهٔ فرهنگیِ فارسی‌مآب (Persianate Ecumene) اهمیت فراوانی خواهد داشت و همچنین برای خوانندگانِ دیگر رشته‌ها که به پژوهش‌های تطبیقی و کاربرد اسناد تبارشناختی به‌عنوان منابع تاریخی علاقه‌مند هستند، سودمند خواهد بود.

شوخی‌ها را کنار بگذاریم، واقعاً موضوع جالبی است. ترکیهٔ امروزی از نظر ژنتیکی عمدتاً از تبار ایرانی (کوردها و تات‌ها) و یونانیان آناتولی تشکیل شده است. طبقهٔ حاکم در دورهٔ سلجوقیان احتمالاً از نظر ظاهری شباهت زیادی به قزاق‌های امروزی داشت. نبرد مشهور نبرد ملازگرد، برخلاف تصور رایج، میان دو ارتش با چهره‌های مدیترانه‌ای رخ نداد؛ بلکه میان مردمانی با ظاهر مدیترانه‌ای و ارتشی که از نظر ظاهری تا حد زیادی شبیه مغول‌ها بود، به وقوع پیوست.

اما تاریخ در همه‌جا به شکل مشابهی تکرار می‌شود. طبقهٔ حاکم همیشه اقلیتی کوچک است و در نهایت با آمیختگی و گذر نسل‌ها، ویژگی‌های متمایز خود را از دست می‌دهد.

تفاوت‌های ظاهری میان سغدیان بومی و ترکان بر اساس نقاشی‌های دیواری سغدی

سغدیان بومی

سغدیان اغلب ریش‌دار یا بدون ریش بودند و جمجمه‌هایی با شکل بلند (هیپسی‌سفال) یا متوسط (مزوسفال) داشتند. آنان معمولاً دارای بینی‌های بلند با پل بینی برجسته و چشمانی درشت یا تا حدودی بادامی‌شکل بودند؛ ویژگی‌هایی که به تیپ‌های قفقازی یا پامیری-فرغانه‌ای نسبت داده می‌شود.

موی سر آنان معمولاً کوتاه یا بافته‌شده بود و گاهی بلندتر نیز دیده می‌شد، اما به ندرت از شانه‌ها پایین‌تر می‌آمد. پوشاکشان غالباً با نقش‌ونگارهای هندسی آراسته می‌شد که از این نظر شباهتی به پوشاک ساسانیان داشت. همچنین استفاده از زیورآلات و آرایه‌های چهره و بدن در میان آنان رایج بود، به‌جز در میان برخی از اقشار پایین‌تر جامعه.

ترکان

ترکان معمولاً بدون ریش بودند یا تنها سبیل داشتند. آنان عموماً بینی‌های کوتاه‌تر با پل بینی کم‌برجسته‌تر و سرهایی گردتر (جمجمه‌های براکی‌سفال) داشتند. چشمانشان اغلب کشیده یا بادامی‌شکل بود؛ ویژگی‌هایی که در منابع قدیمی به عنوان خصوصیات «مغولی» توصیف شده‌اند.

البته استثناهایی نیز وجود داشت که نشان‌دهندهٔ آمیختگی با سغدیان بود؛ با این حال، گفته می‌شود که چنین ترکانِ دورگه‌ای گاه از سوی دیگر ترکان با تبعیض مواجه می‌شدند.

برای نمونه، با وجود اینکه آشینا سیمو از خاندان سلطنتی آشینا بود، گفته می‌شد چون ظاهرش بیشتر به سغدیان شباهت داشت تا به ترکان گوک‌ترک، آشینا دوئوجیشی و آشینا چولو گمان می‌کردند که او حاصل یک رابطهٔ نامشروع است و بنابراین اختیارات مهمی به او واگذار نمی‌کردند. در طول دوران حکومت آنان، وی تنها عنوان «جیابی تگین» (夾畢特勒) را داشت و اجازه نیافت به مقام فرماندهی نظامی برسد.

ترکان تقریباً همیشه موهای بلند داشتند که اغلب از شانه‌ها پایین‌تر می‌آمد. پوشاک آنان نیز در بسیاری موارد شبیه لباس بازرگانان سغدی بود، اما معمولاً فاقد نقش‌ونگارهای هندسی و تزئینات پیچیدهٔ رایج در لباس سغدیان بود.

نکته: این متن ترجمهٔ دیدگاه نویسندهٔ اصلی است. توصیف‌های نژادی و ظاهریِ اقوام باستانی بر اساس نقاشی‌ها، متون تاریخی یا طبقه‌بندی‌های قدیمی انسان‌شناسی، لزوماً بازتاب‌دهندهٔ واقعیت کامل جمعیت‌ها نیست و بسیاری از این موضوعات همچنان میان پژوهشگران محل بحث هستند.

تاجیکان درواز

منشأ ایرانیِ شرقی تاجیک‌های درواز بر پایهٔ نام‌های جغرافیایی و واژگان زیرلایه

منشأ ایرانیِ شرقیِ تاجیک‌های درواز را می‌توان از طریق الگوهای نام‌های جغرافیایی (توپونیمی) و واژگان زیرلایه‌ای موجود در منطقه شناسایی کرد. نام‌های جغرافیایی در تاجیکستانِ قراتگین و درواز، و همچنین درواز افغانستان، نشان‌دهندهٔ حضور تاریخی زبان‌ها یا گویش‌های ایرانیِ شرقی (یا گونه‌های بسیار نزدیک به آن‌ها) در این مناطق هستند (Payne 1989، ص. ۴۲۰).

این دیدگاه با بررسی نام‌های جغرافیایی در هر دو ناحیهٔ دروازِ تاجیکستان و افغانستان، و نیز واژگان زیرلایه‌ای موجود در گویش‌های تاجیکیِ درواز، تقویت می‌شود. افزون بر این، ویژگی‌های زیرلایه‌ای دیگری نیز در گویش‌های تاجیکیِ قراتگین مشاهده می‌شود.

پسوندهای متمایز نام‌های جغرافیاییِ ایرانیِ شرقی، مانند -harv، -ev/-av، -vg، -wand، -yar و -vad، در نام مکان‌هایی همچون Ušharv، Višharv، Pošharv، Brovg، Xostav، Šikev، Zev، Ziyar، Kurgovad و Širgovad دیده می‌شوند.

گویش‌های درواز شباهت‌های چشمگیری با دیگر گویش‌های تاجیکیِ ناحیهٔ پامیر دارند؛ از جمله گویش‌های ونج و وخیوئی بولو (Rastorgueva 1964، صص. ۴ و ۱۶۲).

رده‌بندی زیرلایهٔ قراتگینی در چارچوب زبان‌های ایرانیِ شرقی همچنان موضوعی پیچیده و مورد بحث است. هرچند تاجیکیِ قراتگین به گروه گویش‌های جنوبی تاجیکی تعلق دارد (Rastorgueva 1964، صص. ۵ و ۱۶۱)، اما در عین حال پیوندهایی نیز با گویش‌های مَستچوهِ علیا دارد (Khromov 1962، ص. ۱۶).

منبع:
Problem of Archaism and Innovation in the Eastern Iranian Languages (مسئلهٔ کهنگرایی و نوآوری در زبان‌های ایرانی شرقی)، پایان‌نامه، آوریل ۲۰۱۳.

نقش‌برجستهٔ اعطای پادشاهی به اردشیر

نقش‌برجستهٔ اعطای پادشاهی به اردشیر در نقش رستم، یک اثر عظیم سنگ‌تراشی متعلق به سدهٔ سوم میلادی است که اردشیر یکم، بنیان‌گذار شاهنشاهی ساسانی را در حال دریافت حلقهٔ فرّه ایزدی و پادشاهی از اهورامزدا، خدای بزرگ آیین زرتشتی، به تصویر می‌کشد.

این اثر یکی از کهن‌ترین و مهم‌ترین نقش‌برجسته‌های دورهٔ ساسانی به‌شمار می‌رود و برپایی دودمان جدید ساسانی و احیای سنت‌های کهن ایرانی را گرامی می‌دارد.

عکس رنگی‌شدهٔ یک زن تاجیک از غَرم

تاجیک‌های غَرمی (Gharmi)، که گاهی با نام تاجیک‌های گَرمی (Garmi) نیز شناخته می‌شوند، یک گروه یا طایفهٔ منطقه‌ای و متمایز از تاجیک‌ها هستند که ریشهٔ خود را به درهٔ غَرم (امروزه درهٔ رَشت) نسبت می‌دهند. آنان از جمله گروه‌های اصیل تاجیک به‌شمار می‌روند و گفته می‌شود که هیچ آمیختگی ترک‌تبار در میانشان وجود نداشته است.

این مردم در اصل از نواحی مرکزی تاجیکستان هستند، اما جنگ داخلی باعث پراکندگی گستردهٔ غَرمی‌ها در سراسر کشور شد و امروزه جمعیت آنان از ۵۰۰ هزار نفر فراتر رفته است.

اشاره‌های تاریخی به این منطقه در یک سند سُغدی از کوه مُغ یافت می‌شود؛ در آن سند، غَرم به صورت «γrm» ذکر شده و نام وابسته به آن «γrmcH /γaṙmič(ā̆)/» آمده است که معنای «اهل یا بومی غَرم» را می‌رساند. این سند نشان می‌دهد که متن مربوط به دو زن بوده است؛ زیرا در پایان نام‌ها پسوند «-H» دیده می‌شود که چنین برداشتی را تأیید می‌کند.

اعلام برگزیدگان نهائی دوره شانزدهم جایزه شعر ژاله اصفهانی
برگزیدگان نهائی شانزدهمین جشنواره جایزه شعر ژاله اصفهانی (فراخوان سال 2025) روز یکشنبه 31 مه 2026 برابر با 10 خرداد/جوزا 1405 در مراسمی در دانشگاه سواس لندن، که با میزبانی مرکر مطالعات ایران شناسی این دانشگاه، توسط بنیاد فرهنگی ژاله اصفهانی برگزار گردید اعلام شدند. در این دوره، داوران بدلیل نزدیکی رقابت در میان برگزیدگان دور اول تصمیم گرفتند از هر سه کشور دو برنده همطراز اعلام کنند. در مراسم اختتامیه این دوره، اسامی برگزیدگان نهائی، توسط آقای رضا محمدی یکی از داوران جایزه، به ترتیب حروف الفبا، به شرح زیر اعلام شد:
افغانستان: خانم آرزو ابراهیمی ساکن انگلستان و آقای بهرام هیمه ساکن کابل.
ایران: آقای کوروش رنجبر ساکن تهران و آقای عارف معلمی ساکن میناب.
تاجیکستان: خانم شکرانه سیدعلی‌زاده ساکن دوشنبه و خانم کبریا صالحاوه ساکن خجند.

نگاهی به ریشه‌های واژه‌ی بیک/بیگ در "نیشانیان سوزلوک"
(از شناخته‌شده‌ترین و مهم‌ترین فرهنگ‌های ریشه‌شناسی واژه‌ها در زبان ترکی معاصر)
=============
نیشانیان سوزلوک با بیش از ۳۱ هزار و ۷۰۰ مدخل واژه‌گانی و بیش از ۲۲ هزار شاهد متنی تاریخی، از مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین فرهنگ‌های ریشه‌شناسی معاصر در زبان ترکی است که بر منشای واژه‌ها، تحول تاریخی آن‌ها و نخستین شواهد مکتوب کاربردشان در ترکی تمرکز دارد.

اینک نگاهی می‌اندازیم به مدخل واژه‌ی بیک/بیگ که در ترکی امروز یا ترکی استانبولی بیش‌ترینه به شکل بی/بئی (Bey) کاربرد داشته و در یکی از نبشته‌های پیشین در رابطه به ریشه‌های واژه‌ی بیک/بیگ، آن را تلفظ/شکل سغدی یاهم بلخی واژه قلم‌داد نمودیم، در تارنمای این فرهنگ واژه‌گانی:

《بی/بئی [بای]
ریشه:
از واژه‌ی بِگ/بیگ ترکی قدیم [به معنای] "رییس، سرگروه، اشرافی" تکامل یافته یا دگرگون شده است. این کلمه با واژه‌ی بِگ سغدی [در معنای] "بی/بای، رییس، پروردگار، خدا [بَگ/بغ]" هم‌ریشه است. واژه‌ی سغدی با کلمه‌ی باگا یا باغا/بغا در زبان اوستایی که عین معنا را دارد، از عین ریشه اند. این واژه با واژه‌ی بهاگا در زبان سانسکریت [به معنای] "بی/آقا، فرمان‌روا، خدا" از عین ریشه می‌آیند. واژه‌‌ی سانسکریت آن که [بنا به قدامت] نمونه‌ی مکتوب آن قابل دریافت نیست، از قالب *bʰh₂g- (*bʰag-) [در معنای] "احسان کردن، هدیه کردن/بخشیدن و غذا دادن (انفاق کردن)" تکامل یافته است...
توضیح تکمیلی:
بیش‌ترینه صفات و رتبه‌های که در ترکی قدیم افاده‌کننده نجابت/اصالت خانواده‌گی/تباری اند، از زبان‌های ایرانی [ایرییانایی] گرفته شده‌اند.》

یادآوری: برای دیدن تصویر در اندازه‌ی درست و خواندن اصل متن ترکی استانبولی روی تصویر کلیک کنید.

ذبیح الله ساعی

در این تاریخ جامع و به‌روز، از روزگار پیشاتاریخیِ نیا-هندوایرانی تا دورهٔ پساشوروی، ریچارد فولتز تاریخ پیچیدهٔ زبانی، فرهنگی و سیاسی تاجیکان را بررسی می‌کند؛ مردمی ایرانی‌تبار و فارسی‌زبان که امروزه عمدتاً در کشورهای آسیای مرکزی، به‌ویژه تاجیکستان، افغانستان و ازبکستان زندگی می‌کنند.

نویسنده در هشت فصل، احیای فرهنگ فارسی در دوران شاهنشاهی سامانی در سرزمین‌های اصلی تاجیکان، یعنی خراسان تاریخی و فرارود (ماوراءالنهر)، را بررسی می‌کند؛ سپس روند شکل‌گیری و تحول سیاست‌های هویت تاجیکی را تحلیل کرده و تاریخ پراکندگی و جامعهٔ مهاجر تاجیکان در روزگار کنونی را دنبال می‌کند.

این ویراستِ بازنگری‌شده شامل فصلی جدید دربارهٔ وضعیت تاجیکان در تاجیکستان، افغانستان و ازبکستان از سال ۲۰۱۸ به این‌سو است. در این فصل، به‌ویژه به پیامدهای بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱، تأثیر همه‌گیری کووید-۱۹ در هر سه کشور و نیز درگیری‌های مرزی با قرقیزستان پرداخته شده است.