25/02/2025
𝝖𝝿𝝴𝝱ί𝞈𝞂𝝴 𝝾 𝝡ά𝝸𝝹𝝺 𝝡ά𝞀𝞃ς, 𝝾 𝞂ύ𝝼𝝳𝝴𝞂𝝻𝝾ς 𝞃𝝶ς 𝝩𝞂𝝴𝞆ί𝝰ς 𝝻𝝴 𝞃𝝶𝝼 𝝿𝝰𝝲𝝹ό𝞂𝝻𝝸𝝰 𝝺𝝾𝝲𝝾𝞃𝝴𝞆𝝼ί𝝰. Έ𝞅𝝴𝞀𝝴 𝝳𝝸𝝴𝝷𝝼𝝴ίς 𝝼𝝾𝝻𝝿𝝴𝝺ί𝞂𝞃𝝴ς 𝞂𝞃𝝶𝝼 𝝥𝞀ά𝝲𝝰.
Όταν ο διάσημος Αμερικανός μυθιστοριογράφος Ε. Λ. Ντόκτοροφ-E. L. Doctorow επισκέφτηκε την Πράγα στα τέλη της δεκαετίας του 1990, ρωτήθηκε εάν ένας ποιητής θα μπορούσε να είναι πρόεδρος. «Κανένας Αμερικανός ποιητής δεν έφτασε ποτέ στην προεδρία». «Ο Χέρμαν Μέλβιλ- Herman Melville και ο Ναθάνιελ Χόθορν- Nathaniel Hawthorne, που δούλευαν στο τελωνείο ήταν αυτοί που έφτασαν πιο κοντά σε τέτοιου είδους θέση…», απάντησε. Ωστόσο, υπήρξε μια εξαίρεση.
Η Πράγα πρέπει να ανοιχτεί σε ιδέες από όλον τον κόσμο, όχι να μείνει στάσιμη και να ικανοποιείται με αυτά που ήδη έχει, είχε πει ο ποιητής Μάικλ Μάρτς-Michael March.
Τότε ζούσε ήδη στην Τσεχία ο Αμερικανός ποιητής Μάικλ Μάρτς, ο οποίος ίδρυσε το Διεθνές Φεστιβάλ Συγγραφέων της Πράγας και διετέλεσε πρόεδρός του για τρεις δεκαετίες. Χάρη σε προσωπικές επαφές, έφερε 11 νικητές του βραβείου Νόμπελ λογοτεχνίας και για δεκαετίες χρησίμευσε ως σύνδεσμος μεταξύ της τσεχικής πρωτεύουσας και της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Ο Μάρτς πέθανε αυτή την Κυριακή, ήταν 78 ετών. Η σύζυγός του Βλάστα Μπρτνίκοβα-Vlasta Brtníková ανακοίνωσε τον θάνατο του. «Μέχρι τις τελευταίες του μέρες έγραφε στίχους στο λάπτοπ του, αλλά απλά δεν πρόλαβε να τους δημοσιεύσει» δήλωσε.
Ο Μάρτς έχει εκδώσει περισσότερες από δέκα ποιητικές συλλογές του, οι οποίες έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες. Ωστόσο, οι Τσέχοι τον γνώρισαν κυρίως ως τον άνθρωπο που τους βοήθησε να αναβιώσουν την παράδοση της ανάγνωσης και της παρουσίασης των ενεργών συγγραφέων και του έργου τους σε μορφή αναλογίου, μετά την Βελούδινη Επανάσταση.
"Προσπαθούμε να ευαισθητοποιήσουμε τους συγγραφείς και να μεταδώσουμε την εμπειρία τους στους αναγνώστες. Αλλά πάνω απ 'όλα, θέλουμε να δώσουμε νέα πνοή και να δώσουμε νέα ώθηση στην Πράγα", είχε δηλώσει ο Μάρτς, ο οποίος διοργάνωσε την τελευταία έκδοση του φεστιβάλ το έτος της πανδημίας του 2020.
Είχε εκφράσει τη λύπη του που συγγραφείς παγκόσμιας κλάσης ταξιδεύουν στην τσεχική πρωτεύουσα για την πολιτιστική της κληρονομιά και όχι για τη σύγχρονη τσέχικη λογοτεχνία. "Δεν έχουμε νέο κτίριο της Εθνικής Βιβλιοθήκης, δεν έχουμε ούτε ένα νέο κτίριο της Εθνικής Πινακοθήκης. Η Πράγα πρέπει να ανοιχτεί σε ιδέες από όλον τον κόσμο, να μην μείνει στάσιμη και να μην ικανοποιείται με αυτό που ήδη έχει", έλεγε.
Ο Νεοϋορκέζος Μάικλ Μάρτς αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια-Columbia στα τέλη της δεκαετίας του 1960, αλλά μετακόμισε στο Λονδίνο στις αρχές της επόμενης δεκαετίας.
Εργάστηκε αρχικά στο φημισμένο ανεξάρτητο βιβλιοπωλείο Better Books, όπου έκανε τις πρώτες του γνωριμίες με συγγραφείς όπως ο πατέρας της λεγόμενης γενιάς των beat, Γουίλιαμ Μπάροουζ-William Burroughs. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, ο Μάρτς άρχισε να φιλοξενεί αναγνώσεις στο Keats House, το πρώην σπίτι του ρομαντικού ποιητή Τζον Κητς-John Keats στο Λονδίνο. Αργότερα τα μετέφερε στο Donmar Warehouse Theatre, όπου εκτός από καταξιωμένους δημιουργούς όπως ο Σύρος Άδωνις-Adonis ή ο Παλαιστίνιος Μαχμούντ Νταρουίς-Mahmoud Darwish, κάλεσε άγνωστους συγγραφείς από την Ανατολική Ευρώπη.
Ως πρεσβευτής προώθησης της ανατολικοευρωπαϊκής λογοτεχνίας στη Δύση, πέτυχε τον στόχο του, τον Φεβρουάριο του 1989, όταν παρουσίασε ποιητές από οκτώ κομμουνιστικές χώρες σε μια λαμπερή βραδιά στο Εθνικό Θέατρο του Λονδίνου. Εκτός από τον Πολωνό Ρίσαρντ Κρινίτσκυ-Ryszard Krynický ή τον πρότερα φυλακισμένο Σέρβο Γκόικο Τζόγκο- Gojko Djog, παρευρέθηκε και η Σύλβα Φισέροβα-Sylva Fischerová.
Ο Μάρτς περιέλαβε επίσης στίχους της, καθώς και την ποίηση της Γιάνα Στρόμπλοβα-Jana Štroblová, σε μια ανθολογία ανατολικοευρωπαϊκής ποίησης που ονομάζεται Παιδί της Ευρώπης-Child of Europe, η οποία κυκλοφόρησε από τον διάσημο εκδοτικό οίκο Penguin με μια φωτογραφία του Γιόζεφ Κουντέλκα- Josef Koudelka στο εξώφυλλο. Δεν ήταν το μόνο που προώθησε: στο αμερικανικό Picador, ο Mάρτς δημοσίευσε αγγλικές μεταφράσεις συγγραφέων όπως του Τσέχου Μποχουμίλ Χράμπαλ-Bohumil Hrabal και της Τσέχας Αλεξάνδρα Μπέρκοβα-Alexandra Berková με τον τίτλο Περιγραφή ενός αγώνα-Description of a Match.
Μετά την πτώση του κομμουνισμού, άρχισε να επισκέπτεται την Πράγα, όπου δέχτηκε την πρόταση να γίνει ο πρώτος διευθυντής μιας νέας έκθεσης βιβλίου. Μέσω αυτής, τον Μάιο του 1991, διοργάνωσε και το ντεμπούτο του Φεστιβάλ Συγγραφέων, τότε μόνο με μία εκδήλωση. «Νιώθω ότι το φεστιβάλ είναι μια ευκαιρία να διαδώσουμε την τσέχικη και τη σλοβακική λογοτεχνία στον κόσμο που υπήρχε και υπάρχει πίσω από το πρώην Σιδηρούν Παραπέτασμα», δήλωσε στα εγκαίνια της εκδήλωσης, η οποία ήταν ένα ανοιξιάτικο αντίβαρο στον φθινοπωρινό καιρό της Φρανκφούρτης της Γερμανίας όπου διεξαγόταν η έκθεση.
Ο Μάρτς διοργάνωσε την έκθεση με τη βρετανική εταιρεία Avencourt Exhibitions, αλλά μετά από τέσσερα χρόνια, η τελευταία κέρδισε τον ανταγωνισμό. Η Ένωση Τσέχων Βιβλιοπωλών και Εκδοτών, ανανεωμένη και πρόσφατα ενοποιημένη υπό την ηγεσία του Γιάν Κάνζελσμπέργκερ- Jan Kanzelsberger, ίδρυσε τη δική της έκθεση «Ο κόσμος των βιβλίων» και την διοργάνωσε τον Μάιο του 1995 στον εκθεσιακό χώρο «Výstavište” , την ίδια στιγμή που ο Μάρτς διοργάνωσε τη δική του στο κοντινό «Veletržním paláci». Η τσέχικη εκδοχή κέρδισε, οι Βρετανοί αποχώρησαν και την επόμενη χρονιά, ο Μάρτς έμεινε μόνος με το ανεξάρτητο Φεστιβάλ Συγγραφέων. «Δεν νιώθω καμία πικρία, και σίγουρα όχι για την Πράγα ή τη λογοτεχνία», είχε πει είπε τότε στην εφημερίδα Mladá fronta Dnes.
Ξεκίνησε αναγνώσεις έργων συγγραφέων και συζητήσεις αρχικά στo θέατρα Viola και στο Studio Ypsilon, αργότερα στη Νέα Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου ή στο κτίριο της Γερουσίας της Τσέχικης Δημοκρατίας.
Το κύρος του φεστιβάλ ανέβαινε ραγδαία. Ήδη το 1997, υποδέχτηκε τους διάσημους μυθιστοριογράφους Ε. Λ. Ντόκτοροφ-E. L. Doctorow και Τζούλιαν Μπάρνς- Julian Barnes. Την επόμενη χρονιά έφτασαν ο Μάρτιν Έιμις-Martin Amis, ο Τζον Μπάνβιλ-John Banville και ο διάσημος ποιητής Λόρενς Φερλινγκέτι-Lawrence Ferlinghetti, ο οποίος, μεταξύ άλλων, συνοδευόταν από τον κιθαρίστα Βλάντιμιρ Μέρτα-Vladimír Merta και συμμετείχε σε μια αδιάκοπη απαγγελία της ποίησής του στην εκκλησία U Salvátora. Σε ένα ανεπίσημο περιβάλλον, όπου τα κείμενά του διάβαζαν όλοι, από αντιπροσώπους του underground μέχρι τον φρέσκο τότε πρώην πρωθυπουργό Βάτσλαφ Κλάους-Václav Klaus, ο ζωντανός κλασικόςΦερλινγκέτι, φορώντας μόνο ένα δερμάτινο μπουφάν και τζιν, διάβασε επίσης το νέο του ποίημα για την «Staromák Square», που γράφτηκε στην Πράγα τα ξημερώματα της ίδιας μέρας.
«Η αποστολή του φεστιβάλ είναι να φέρει τον κόσμο στην Πράγα και την Πράγα στον κόσμο», είχε δηλώσει τότε ο Mάρτς. Και πράγματι, τα επόμενα χρόνια, οργάνωσε και μεμονωμένα παραρτήματα του φεστιβάλ στη Βιέννη, στο Παρίσι και στο Πίτσμπουργκ των ΗΠΑ.
Η βρετανική εφημερίδα Guardian ήταν επίσης ενθουσιώδης για την τοπική λογοτεχνική σκηνή και οι εκδότες της ταξίδεψαν στην Τσεχία για να συντονίσουν συζητήσεις και ο αρχισυντάκτης Άλαν Ράσμπριτζερ-Alan Rusbridger άνοιξε μια κορυφαία χρονιά του φεστιβάλ το 2000 με καλεσμένους όπως οι Γουίλιαμ Στάιρον-William Styron, Ίαν ΜακΓιούαν -Ian McEwan, Σούζαν Σόνταγκ-Susan Sontag και Μάργκαρετ Άτγουντ-Margaret Atwood. Εκτός από αυτούς, την πρόσκληση του Mάρτς αποδέχθηκαν όλα αυτά τα χρόνια οι νομπελίστες Λογοτεχνίας Χάρολντ Πίντερ-Harold Pinter, Ορχάν Παμούκ-Orhan Pamuk, Ναντίν Γκόρντιμερ-Nadine Gordimer και Χέρτα Μιούλερ-Herta Müller, καθώς και συγγραφείς όπως οι Μισέλ Ουελμπέκ -Michel Houellebecq, Ντον Ντελίλο -Don DeLillo και Πολ Όστερ-Paul Auster, οι οποίοι σπάνια εμφανίζονταν στο κοινό.
Ο Mαρτς χρησιμοποίησε τη φήμη του και τις προσωπικές του επαφές για να σπάσει το τείχος των λογοτεχνικών παραγόντων που ζύγιζε το μέγεθος της αγοράς ή απαιτούσε αμοιβές δεκάδων χιλιάδων δολαρίων που άλλοι διοργανωτές δυσκολεύονταν να προσεγγίσουν ή τους ήταν και ακατόρθωτο.
Τον διέκρινε επίσης και η ευδιάκριτη ποιητική του σκέψη. Προκάλεσε τους συγγραφείς να συζητήσουν συχνά αφηρημένα θέματα όπως «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο» ή «η φωτιά την επόμενη φορά».
Στο γραφείο του με θέα στην υπέροχη αυλή του Platýz της Πράγας, σχεδίαζε πάντα με λεπτομέρεια το φεστιβάλ για έναν ολόκληρο χρόνο, κάτι που ήταν κάτι παραπάνω από μια απλή διεκπεραίωση. Ο Μάρτς φρόντιζε για το εορταστικό κλίμα. Καλούσε τους συγγραφείς σε έντονα φωτισμένες σκηνές, όπου ένας παρουσιαστής με κοστούμι τους κάθιζε μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες. Πριν τις αναγνώσεις πάντα υπήρχε πρόλογος και εισήγηση με επαγγελματικά τζινγκλ και βίντεο, παραστάσεις χορού, ρεσιτάλ πιάνου και ροκ παραστάσεις. Οι συζητήσεις διερμηνεύονταν ταυτόχρονα σε πολλές γλώσσες. Καθώς οι καλεσμένοι διάβαζαν την προσωπική τους ποίηση, στην αίθουσα δεν κουνιότανε φύλλο από την προσήλωση.
"Οι συγγραφείς απευθύνονται με ιδέες, που είναι το πιο σημαντικό πράγμα στο φεστιβάλ, αλλά αναδεικνύουν και την φόρμα της γραφής. Προσπαθούμε να δείξουμε τον δέοντα σεβασμό στο έργο τους και να εκπροσωπήσουμε την Πράγα με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, για να αναδείξουμε την πραγματική της κομψότητα", εξηγούσε ο Μάρτς.
Οι ξένοι συγγραφείς εκτίμησαν επίσης τη γενναιοδωρία του όταν τους προσέφερε τα πιο ακριβά αεροπορικά εισιτήρια business class και τους φιλοξενούσε πάντα σε άνετα ξενοδοχεία της Πράγας για αρκετές ημέρες, επιτρέποντάς τους να γράφουν ήσυχοι, να συναντούν κόσμο και να κάνουν τις βόλτες τους.
Ταυτόχρονα όμως ο Μάρτς πείσμωσε. Αρνήθηκε να συμβιβαστεί με το κοινό ή να συμβιβαστεί υπέρ των εκδοτών σχετικά με το τι έπρεπε να πουλήσουν. "Για αυτό είναι οι εκθέσεις και τα παζάρια βιβλίων. Αν πηγαίναμε με τις πωλήσεις, δεν θα φέρναμε ποτέ ούτε έναν ποιητή", υπερασπίστηκε τον εαυτό του.
Κάποιοι τον κατηγόρησαν ότι έσπρωχνε τον εαυτό του στην πρώτη γραμμή, ενώ άλλοι ισχυρίστηκαν ότι, για παράδειγμα, οι ερωτήσεις του σχετικά με τις προσωπικές πτυχές της δημιουργικής διαδικασίας δεν ήταν κατάλληλες για δημόσια συζήτηση.. "Το φεστιβάλ γεννήθηκε από την ποίηση, από τον λυρισμό, το απρόβλεπτο, τους ελεύθερους συνειρμούς, τις μεταφορές. Η μαγεία και το μυστήριο είναι πράγματα που ο σημερινός διαφημιστικός κόσμος έχει παραμερίσει", υποστήριξε ο Mαρτς. Ήθελε ο κόσμος να ακούσει «κάτι αληθινό, όχι ένα προϊόν, αλλά κάτι που γεννήθηκε στο μυαλό του συγγραφέα».
Ωστόσο, οι Τσέχοι εμφανίζονταν σπάνια στο κοινό και το κοινό μερικές φορές ήταν μάλλον διεθνές. Την τελευταία δεκαετία, το φεστιβάλ είχε επίσης οικονομικές δυσκολίες μετά την απώλεια υποστήριξης από τον δήμο της Πράγας. Συνήθιζε να λαμβάνει στο παρελθόν μια αρκετά μεγάλη επιχορήγηση από αυτόν. Μέχρι τότε, ο ταλαιπωρημένος από την υγεία του πλέον Μάρτς έφερε βαρέως το ότι οι «αιρετοί» τον κατηγόρησαν για τον υποτιθέμενο "ελιτιστικό προσανατολισμό" ή ισχυρίστηκαν ότι "η δράση είχε χάσει την ιδιαιτερότητα και την μοναδικότητα της".
Η τελευταία και εορταστική 30ή χρονιά, καλεσμένος της οποίας ήταν ο παγκοσμίου φήμης νομπελίστας λογοτεχνίας Ουόλε Σογίνκα- Wole Soyinka, πραγματοποιήθηκε το πανδημικό φθινόπωρο του 2020. Το κοινό στο που αποτέλεσε τον χώρο των εκδηλώσεων, έπρεπε να φορούν μάσκες. Ο Μάικλ Μάρτς ανέβηκε χαρακτηριστικά στη σκηνή με σακάκι και με ένα φουλάρι στο λαιμό. Ο μικρόσωμος άντρας με τα γυαλιά μιλούσε με κλειστά μάτια, όπως έκανε συχνά όταν μιλούσε. «Θέλω να σας ευχαριστήσω όλους για την προσοχή σας και να σας ανακοινώσω ότι αυτό ήταν το τελευταίο φεστιβάλ», εκπλήσσοντας τους πάντες. "Αυτά τα τριάντα χρόνια ήταν μια χρυσή εποχή. Ευχαριστώ και καληνύχτα", πρόσθεσε, παραθέτοντας το Μία νύχτα με τον Άμλετ-Night with Hamlet, το αριστουργηματικό ποίημα του Βλαντιμίρ Χόλαν-Vladimír Holan, την αγγλική μετάφραση του οποίου δημοσίευσε στο Λονδίνο το 1980 και αργότερα ενέπνευσε τον βραβευμένο με Νόμπελ Τζον Μάξγουελ Κούτσι-J. M. Coetzee.
Ένα ποίημα είναι δώρο, έγραψε στο τέλος ο Χόλαν. Ένα ποίημα είναι τρόπος σκέψης, τρόπος ζωής και τρόπος αγάπης, πρόσθεσε ο Μάρτς στο τέλος. Στη συνέχεια αποχαιρέτησε τους καλεσμένους ατομικά με τον πιο άτυπο τρόπο. "Τσιάο. Σας αγαπώ", φώναξε. Κι εμείς σε αγαπάμε, Μάικλ.
Άρθρο του Daniel Konrád
Μετάφραση από το Aktuálně. cz από τα Τσέχικα στα Ελληνικά από την Larissa Vergou-Λαρίσα Βέργου: https://bit.ly/43cTEoq
📸 Foto Tomáš Slavík
Prague Writers´ Festival spisovatelů Praha / Prague Writers' Festival
04/04/2025
05/03/2025
27/02/2025
26/02/2025
14/07/2023
15/01/2023
15/10/2022
12/10/2022
08/10/2022