Martin Adámek - Język czeski dla Polaków

11/04/2026

Kóta CS: wymiar, wysokość (rzędna), wzgórze PL.

vs.

Kot, kotka; kočka, kocour.

---
(Polecam lepiej czytać u mnie na blogu;
bo FB usuwa puste linijki, co tutaj utrudnia czytanie.)
---

Słowo "Kóta" CS ma mniej więcej trzy znaczenia.
Wyjaśnie je tutaj po kolei, tak jak następne logicznie wynika z poprezdniego:

---

1)

Technický výkres CS
=
Rysunek techniczny PL

strojírenský, stavební, ... CS
=
maszynowy, budowlany, ... PL

"kóta" CS
=
"wymiar" PL
(w sensie tego rysunku technicznego;
te numery na papierze, w Cadzie, na obrazku, ...)

"wymiar" PL
=
"rozměr" CS
(generalnie, uniwersalnie;
w kontekscie rysunku technicznego też będzie to zrozumiałe, tylko będzie to brzmieć mniej fachowo)

"kótování" CS
=
"wymiarowanie" PL

"kótovací čára" CS
- linijka równoległa z wymiarem

"pomocná čára" CS
- linijka zazwyczaj pod kątem prostym do wymiaru

"technická dokumentace" CS
- Wszystkie rysunki ogólnie, razem, w sumie, generalnie, i też inne ważne informacje... No po prostu dokumentacja techniczna.

"technické kreslení" CS
- przedmiot w szkołe średniej przemysłowej (za moich czasów jeszcze na papierze; dziś zakładam że raczej w Cadzie)

"rys" CS
- z grubsza to samo co "technický výkres", ale chyba może to być też na matematykę/geometrię, bez związku z techniką i przemysłem
- w innym kontekście gatunek dzikiego górskiego drapieżnika pokrewnego z kotem, ale to nie ten kontekst :)

"rýsovat" CS
=
"kreslić" PL
- geometria, technika, plany, exaktne nauki

"kreslit" CS
- raczej "rysować" PL (tak, chodzi o krzyżową zdradę między CS vs. PL), w sensie sztuki i plastyki
- slangowo może dotyczyć też techniki (skoro już dziedzina rysunków technicznych w szkołe przemysłowej nazywa się "technické kreslení")

---

(Wracamy do listy cca 3 znaczeń słowa "kóta" CS.)

---

2)
Mapa CS = Mapa PL:

kóta CS
=
wysokość, wysokość punktu, rzędna PL

kóta 624 m n. m.
[metrů nad mořem]
=
wysokość 624 m n.p.m.

W kontekście informacji pokazanych na mapie topograficznej (np. turystycznej lub wojskowej).

To ma sens, bo mapa, podobnie jak rysunek technicny, jest rodzajem plan(k)u,
i w obu przypadkach chodzi z grubsza o wymiar.

---

3)
I z tego znaczenia zapisu wysokości w mapie topograficznej przeniosło się to dalej:

kóta CS
=
wzgórze, punkt wysokościowy PL

Już nie chodzi tylko o numer w mapie,
już tutaj chodzi o realny punkt w rzeczywistym terenie!
O fizyczne miejsce w krajobrazie.

dobýt kótu 520
=
zdobyć wzgórze 520

Już chodzi o identyfikację realnego miejsca;
o coś jak nazwę zastępną dla wzgórz, które normalnej nazwy nie mają.

Powstało to przez tę identyfikację punktu za pomocą jego wysokości (znaczy w miarę logicznie, od tych wymiarów),
ale nawet już można używać to też bez tej wysokości!

W dziedzinach wojskowych i na granicach dziedzin wojskowo-cywilnych,
w dziedzinach, które jeszcze niedawno po czesku było można generalnie nazwać "branné", znaczy w dziedzinach/hobby obronnych, militarnych, survivalowych, częśc outdooru, krótkofalowstwo, poważniejsza turystyka, paintball, airsoft, spadochroniarzstwo, itp.,
więc w takich dziedzinach, w takim kontekście, może w wyniku powyżej opisanego być też znaczenie "kóta" CS = "wzgórze" PL. Nawet bez numeru.

Pochodzi to z armii, ale rozpowszechniło się to do różnego rodzaju aktywności cywilnych w przyrodzie. Patrząc na mapę lub rzeczywisty teren.
To samo jak "kopec" CS (wzgórze PL), "hora" CS (góra PL), "vrchol" CS (szczyt PL),
ale jakoś tak topograficznie, militarnie, outdoorowo...

Np. jeżeli jako krótkofalowiec mam dobre doświadczenie z jakimś konkretnym wzgórzem, to mogę o tym wzgórzu powiedzieć: "To je dobrá kóta."
(Perełka z zaplecza: Konkretnie to zdanie w tym kontekscie po czesku powiedziałem do osoby z j. ojczystym polskim, mówiącej też po czesku, i potem musiałem wyjaśniać, o co chodzi; co mnie zainspirowało do napisania tego artykułu.)

Może się używać też żartobliwie, z humorem, z przesadą, niepoważnie:
"Vyrazili jsme směr kóta (název_místa)".
I nie musi koniecznie chodzić o wysokie / znaczące / prominencyjne wzgórze / górę.

---

4)
I jednak jeszcze jedno znaczenie, wracając trochę do początku, i idąc z niego w innym kierunku:

W kontekscie giełdy istnieje w języku czeskim wyrażenie "denní kotace".
To już zostawie każdemu do samodzielnego wyszukania, ja na giełdzie nie gram :)

Ale chociaż powiem, że:

giełda PL
=
burza CS
[b,u,r,z,a !]

[r - z]
(jak w słowie [marznąć] PL)

Burza CS, to giełda PL i w znaczeniu akcji, i w znaczeniu sobotnego przedpołódnia na określonym miejscu w określony czas, gdzie można kupić różne skarby:
- veteránská burza CS = giełda z wszystkim do motoryzacji zabytkowej
- radioamatérská burza CS = giełda z wszystkim do krótkofalarstwa i elektroniki

Natomiast:

burza PL, szturm PL
=
bouřka CS, bouře CS

buřinka CS
=
melonik PL

---
Teraz odwrotnie:
---

PS:

Główny temat tego artykułu to "kóta", czego znaczenie już teraz znamy;
ale jeszcze teraz muszę odpowiedzieć na pytanie, które może komuś wpaść do głowy:

"Widzę kota." PL
=
"Vidím kočku." CS

Mianownik = 1. pád (kdo, co):

ten kot PL
=
ta kočka CS

W czeskim generalnie wszystkie koty mają rodzaj żeński;
i konkretnie samiec kota jest "ten kocour" CS.

Więc uwaga!!!
Jeżeli w czeskim tekście jest gdzieś słowo "kočka",
to nie możemy go automatycznie tłumaczyć do polskiego jako "kotka"!!!
Musimy po polsku powiedzieć "kot"!!!
Chyba że z kontekstu wiemy, o jaką pleć chodzi, to jest potem inna sprawa.

Więc:

kot PL (generalnie)
=
kočka CS

kot PL (samiec)¨
=
kocour CS

kotka PL
=
kočka CS

I odwrotnie:

kočka CS (generalnie)
=
kot PL

kočka CS (samiczka)
=
kotka PL

kocour CS
=
kot PL (samiec)

25/03/2026

Czeski czasownik "rýt" (CS) znaczy "kopać" (PL).
Ale tylko w sensie kopać grządkę, szpadlem, obracać glebę.

Można widzieć podobność z polskim rzeczownikiem "ryj".
Bo dokładnie to dzik swoim ryjem (PL) robi: Ryje (CS), przewraca glębę.

I mamy też rzeczownik "rýč" CS,
co znaczy "szpadel" PL.

---

kopać PL:

1) kilofem, motyką:
kopat CS

2) grządkę szpadlem, ręcznie szpadlem obracać ziemię, typowo wiosną lub jeśnią:
rýt CS

3) nogą (do piłki lub przeciwnika):
kopat CS

4) pies przednimi nogami, dziurę w ziemi:
hrabat CS

5) zakopać auto (w głębokim śniegu lub błocie):
zahrabat se s autem CS (slangowo, potocznie)
zapadnout s autem CS (bardziej formalnie)

---

hrabat (hnanými koly auta) CS
= tracić trakcję napędzanych kół PL

hrabat (hráběmi) CS
= grabić (grabiami) PL

hrabat se (v něčem) CS (raczej ekspresywnie; przanajmniej potoczne)
= grzebać PL

Plus ekspresywne wyrażenia z następnymi znaczeniami:
- vyhrabat se z postele; vyhrabat se do svahu, do kopce, do schodů, ...
- hrabat (někomu) do něčeho (neautorizovaně zasahovat, neodborně nebo do soukromých věcí, a tím ho rozčílit)
– do cizích věcí, do zdrojového kódu, do elektroinstalace, ...

hrábě CS
= grabie

(
uwaga:
hrabě CS (bez kreski nad "a")
= hrabia PL
)

Mamy też pokrewne słowa, dotyczącę grabienia:

CS:
- hrob,
- pohřbít (pochovat),
- hřbitov,
- pohřeb

PL:
- grób,
- pogrzebać (pochować),
- cmentarz (ja w tym zawsze widzę "cemetery" EN, albo "cintorín" SK),
- pogrzeb

---

Notatka na margines,
dla miłośników języków:

(Pozostałym, dla których język czeski to tylko narzędzie,
polecam lepiej przeskoczyć na następne trzy myślniki.)

příkop CS
= row PL

rov (archaiczny czeski; ulubione w krzyżówkach)
= hrob CS
= grób PL

záhon CS
= grządka PL

řádek CS
(pokrewne z polskim "rzęd", "rząd" i "porządek")
= linijka PL (w tekście)
= wiersz PL (w tabelce w bazy danych)
= row EN

---

3× ekspresywnie:

- rýt do někoho = systematicky někoho kritizovat, spíše ve druhé osobě, přímo v komunikaci s ním, zpochybňovat jeho postoj ( ~ przyczepić się do kogoś, raczej porządnie i na bogato)
- rýt do něčeho = systematicky něco kritizovat (např. nějaký projekt)

- zkopat něco = pokazit něco, udělat to špatně

---

zlatokop CS
=
poszukiwacz złota PL

2× ekspresywnie:

zlatokop CS
- Albo ktoś, kto stara się zarobić za dużo; albo ew. też ktoś, kto stara się zarobić w ryzykowny (odważny, kozacki, nawet wariacki) sposob.

zlatokopka CS
- Kobieta, która na siłe wyszukiwa bogatych mężczyzń, że by w ten sposob sobie zapewnić przychód.
~ blachara PL

Dla milośników "trampských písní" (coć jak szanty, ale bez morza... takie nasze czeskie, o lesie i rzekach) polecam cca 100 lat mającą piosenkę "Zlatokop Tom".

---

Nářadí CS
=
Narzędzia, sprzęt PL

(
nástroj CS = narzędzie PL;
też w sensie oprogramowania albo on-line usługi

nastrój PL = nálada CS
)

kilof PL
=
krumpáč CS
- czasowniki: kopat; vykopat, zakopat, zkopat, skopat CS

motyka PL
=
motyka CS
- czasowniki: kopat; vykopat, zakopat, zkopat, skopat CS

szpadel PL
=
rýč CS
- czasownik: rýt; zrýt CS

Czasownik "zarýt" CS (trávu, hnojivo; do země)
=
Za pomocą "rytí" CS (kopania szapdłem, przewracania głeby w grządce)
dostać na dół do ziemie trawę, nawóz, obornik.

---

zkopat, cyt. ÚJČ ČAV s malou úpravou/zjemněním příkladu:
- význam: zkypřit; kopáním nohou zbít; zkazit
- příklady: zkopat záhon; zkopat někoho; zkopala jsem diktát

vs.

skopat, cyt. ÚJČ ČAV:
- význam: kopáním, kopnutím snížit, zarovnat, odstranit
- příklady: skopat břeh; skopat pokrývku na zem

---

hrábě CS
=
grabie PL

brány CS (za traktorem; po orbě)
=
brona PL

---

orat CS
=
orać PL

zorat CS
- zrobić oranie
"zorat pole"
- zaorać PL?

zaorat CS
- Dostać coś do ziemie za pomocą pługu. To samo co "zarýt" CS, ale za pomocą pługu.
"zaorat úrodu/hnojivo/hnůj" (PL: plon/nawóz/obornik)
- przyorać PL?

zorat CS (ekspresywnie)
- popsuć coś, zrobić to źle
- zkopat CS
- zorać PL?

Přemysl Oráč
- legendarny książę czeski i założyciel dynastii Przemyślidów [cyt. PL Wiki]
- To "Oráč" ma z tego, że orał.

pluh CS
=
pług PL
(sněžný i na pole; i śnieżny i na połe)

sypač CS
- poprawnie:
Auto z pługiem i urządzeniem do sypania, do zimowego utrzymywania dróg; nieżywotny, liczba mnoga "sypače vyjely"
- potocznie, slangowo:
kulturysta, który bardzo dużo sobie pomaga przez połykanie różnych środków (bo to wszystko sypie do siebie)

silničáři CS
=
drogowcy PL

- liczba pojedyncza teoretycznie: ten jeden silničář; ale w praktyce tego często nie słychać

- dawniej: "cestář" CS (coś jak drogowiec cca 50+ lat temu; raczej pracował sam, przez cały czas na swoim odcinku)

radlice CS
- sněžný pluh CS / pług śnieżny PL
- Coś podobnego jak pluh/pług sn., ale trochę inne, na głębię, uniwersalne
- Chociaż mam bardzo blisko do wszystkiego, co ma opony i służy do pracy, to muszę przyznać, że właśnie tutaj nie jestem zupełnie pewien... znam się raczej na autach użytkowych, i tutaj już chodzi raczej o maszyny...

ruchadlo CS:
- konkretny rodzaj pługu do orania, czeski wynalazek, który zrobił rewolucję w rolnictwie, z roku 1827
- jego autorzy: "bratranci Veverkové"
= kuzyni, każdy z nich miał nazwisko "Veverka" (co znaczy "wiewiórka" PL)
Veverkové

odśnieżać/odśnieżyć PL
- vyhrnovat/vyhrnout sníh CS (pluhem, vyhrnovákem)
- vyhazovat/vyházet/odházet sníh CS (lopatou, vyhrnovákem)
- vyfrézovat sníh CS (sněžnou frézou)
Czeski raczej nie ma biegle używanego jednego uniwersalnego czasownika niezależnego od technologii, może czasami coś jak "uklidit sníh", dosłownie "sprzątnąć śnieg".

17/02/2026

U příležitosti probíhající zimní olympiády pro jistotu připomínám zásadní znalost z reálií: Hokej je v Česku náboženství.

Více v mém článku z května (PL: maja) 2024 u mě na blogu.
Článek č. 279;
odkaz v komentáři.

12/01/2026

CS:
vidět => vědět => povědět
vidím => vím => povím

PL:
widzieć => wiedzieć => powiedzieć
widzę => wiem => powiem

Bo trzeba coś wiedzieć, żeby powiedzieć.

12/01/2026

Sbírat kytičky do kytičky
- květiny do malé kytice
- Zbierać kwiaty do bukieciku

Autobusák na autobusáku dá kufr do kufru.
- Řidič autobusu na autobusovém nádraží
- Kierowca autobusu da walizkę do bagażniku.

Chemička pracuje v chemičce.
- Kobieta chemik pracuje w fabryce chemicznej.

Kolo má přední kolo a zadní kolo.
- (jízdní) kolo = rower
- Rower ma przedne koło i tylne koło.

Občanka ztratila občanku
- občanský průkaz
- Obywatełka zgubiła dowód osobisty.

Tirák zaparkoval tirák
- kamioňák, řidič kamionu; kamion
- Kierowca tira zaparkował tira.
- już trochę archaismy (obie te znaczenia słowa "tirák")


"kytička" CS
- malá květina CS = malá kytka CS = kwiatek (cały) PL
- malá kytice CS = bukiecik PL

"kufr" CS
- walizka PL
- bagażnik PL
- dolny mechanizm bota rowerowego systemu SPD

08/01/2026

Tym razem wyjątkowo coś z zaplecza.

Chwilę temu napisałem 2025 rok podsumowujący post na swój prywatny FB i na swój prywatny blog,
i później mi wpadło do głowy, że tutaj też go mogę umieścić.

Że by wyjątkowo trochę pokazać, kto tutaj za tym blogem i FB stroną o czeskim właśnie jest.
Kim z grubsza byłem w 2025 r.; czym się zajmowałem. Oprócz nauki czeskiego dla Polaków, ta ma pierwsze miejsce :)

Ten post napisałem po angielsku, i tutaj też go tak wkleję, skoro już go tak napisałem dla wszystkich, w tym dla Czechów.
Z małym dodatkiem po polsku zupełnie na dole.

---
---

Recapitulation of the year 2025:

---

English language certificate
Cambridge FCE
Level B2
(Reading at level C1)

---

Russian language certificate
Level B2
(I wanted to make some modules only at the B2 level,
not having enough of knowledge for B2 generally;
but I was very lucky at other modules.)

---

German language certificate
Goethe Institut
Level A2

---

Amateur radio (HAM) motivated me to go hiking / walking to mountains.
So, I visited e.g. Sněžka mountain, the highest Czech mountain, after approximately 20 years. And other places.


I increased my personal achievements in contact distance:

- Unlicensed band PMR 446 MHz 0.5 W: 242 km
(You only need a standard walkie talkie from a supermarket, and some hill in Czechia or Slovakia or nearby with a good view, and you can start PMR DX hobby in the nearest weekend to try to make a contact for distance about 100 km. Yes, using that PMR radio with typical range about 2 km.)

- Licensed amateur radio (HAM) 433 MHz FM, 5 W, handheld: 279 km

(Yes, lot of other operators achieved longer distances,
but I increased my personal records, and it gives me joy.)


Thanks to the new collector programme Towers on the Air I achieved my first HAM collector diploma.
I have visited new places in nature in my surroundings, thanks to above mentioned.

(
Unlicensed PMR DX or licensed HAM radio motivates to hike, to make trips into country;
similarly how geocaching can do so.
Basically, someone have to like walking in a country, in nature, to do so;
but amateur radio activities can motivate to do it specifically tomorrow, not "maybe some another day in future".
)

---

I started with cold water training.

(
It took me approximately 20 years of step by step getting used to cold water in shower to get myself to level of whole-body cold shower, I achieved it in December 2024, about +10 °C as a coldest water available in water pipes.
I joined a group of winter swimmers going to a swimming pool in October 2025;
I had my first experience with water in the swimming pool containing an ice in December 2025.
)


Photo:
2026-01-08

Air temperature:
Minus 19 °C

Water temperature:
Constant approximately +0 to +1 °C during a frost.

I stood in the water for about 1 or 2 minutes,
other ones approximately twice longer.
(I am still quite a beginner; and good feeling with healthy and sensible approach is the aim.)


Warning:
Cold exposure training (winter swimming) is addictive.
Maybe even more than a kickbike scooter.
If you try it, you have to repeat it again and again.
It causes very intensive release of endorphins, hormones of happiness. The body obviously reports that this is very desirable activity (similarly as kickbike scooter riding).

(But, well, ... I have pleasant temperature approximately +24 to +28 °C in the room when I am writing this;
I still prefer rather higher temperature for sitting on a chair in an interior.)

---

This is a list of main successes only; some things did not go well, of course, but it is not topic of this post.
Remember that no one is 100% successful in anything. Social networks, internet generally and any public presentation in general usually show biased view, preferring successes, and hiding failures or troubles in secret.
There are many failures, problems, issues or partial successes/failures behind and beside any success.

---
---

P.S.:

Jeżeli komuś wpadnie do głowy pytanie, jak to mam z j. polskim, skoro w 2025 r. zrobiłem egzaminy z trzech języków obcych, i polskiego w tej liście nie widać,
to odpowiedź brzmi, że j. polski to mój pierwszy język obcy, dla mnie komfortowiejszy od np. angielskiego,
znaczy też można powiedzieć, że j. polski to mój drugi język (bierny słowacki już liczę raczej jako trzeci).

I co do egzaminów z j. polskiego:

Z polskiego już dawniej zdałem egzamin na poziomie C1.

I później, jeśnią 2023 r., zpróbowałem zdobyć najwyższy poziom C2,
poziom wg jego organizatorów trudny nawet dla rodowitych Polaków,
którzy są studentami j. polskiego jako swojego głównego przyszłego zawodu na poziomie magisterskim.
Niestety nie zdałem tego egzaminu z powodu modulu Pisanie, dlatego że tam mi chyba jednak zostało za dużo pamiątek z j. czeskiego.
Ale – zdobyłem wystarczające liczby punktów z modulów Czytanie, Słuchanie, Mówienie i Gramatyka.
I z tego jestem bardzo dumny, skoro chodziło o egzamin na poziomie C2, trudny dla rodowitych Polaków, nawet tych mających blisko do polszczyzny.

30/12/2025

Most, mostek, můstek
Polecam czytać na blogu na witrynie, bo FB usuwa puste linijki.
---
most PL = most CS
mostek PL = můstek, mostek CS

Mały most, "mostek" PL, może więc po czesku być albo "můstek" CS, albo "mostek" CS,
w ogólnym znaczeniu jest oboje poprawnie.

I potem mamy w obu językach mnóstwo konkretnych znaczeń i znaczeń przenośnych...

---

1)

Słowo "můstek" CS może znaczyć w różnych sytuacjach
to samo co polskie "mostek", ew. "most":

můstek CS
(zuby)
=
mostek PL, most protetyczny PL

můstek, kapitánský můstek CS
(na statku PL; na statku kosmicznym)
=
mostek, mostek kapitański PL

Graetzův můstek, Graetz, usměrňovací můstek, můstek, usměrnění, usměrňovač, diodový můstek, Graetzův obvod CS (elektronika)
=
mostek PL (elektronika)

tepelný most CS
=
mostek cieplny PL
- Miejsce, gdzie przez izolację ucieka ciepło z budynku, kampera, przyczepy kempingowej, itp., co nam się nie podoba.
- Prawie tak samo po czesku jak po polsku, tylko z tą różnicą, że po czesku chodzi o "most", natomiast po polsku o "mostek".

most CS (gymnastika)
=
mostek PL
- Prawie tak samo po czesku jak po polsku, tylko z tą różnicą, że po czesku chodzi o "most", natomiast po polsku o "mostek".

---

2)

Słowo "můstek" CS też może znaczyć coś,
co dla Polaka raczej mostkiem nie będzie:

skokanský můstek CS
=
skocznia narciarska PL

oslí můstek CS (nieformalnie)
- Sposób, jak podczas wykładu płynnie przejść od jednego tematu do całkowicie innego; połączenie dwu różnych tematów dla eleganckiego (w ramach możliwości) przejścia od jednego do drugiego. (Czasami wychodzi elegancko, czasami raczej na siłę.)
- Czasami chyba ktoś użyje też w znaczeniu "mnemotechnika", sposób, jak coś zapamiętać.

---

3)

Sytuacje, kiedy po polsku chodzi o "mostek" PL,
natomiast po czesku jest całkowicie inazcej (!!!):

mostek PL
(kolarstwo, część roweru, wspornik kierownicy)
=
představec CS
(Można w tym słowie widzieć, że za pomocą představce kierownica ustawi się do przodu.)

mostek PL
(anatomia, część klatki piersiowej)
=
hrudní kost CS
(klatka piersiowa PL = hrudník, hrudní koš CS)

---

4)

Auta (terenowe):

most PL, oś PL
náprava CS

półoś (napędowa) PL
poloosa CS

mechanizm różnicowy PL
diferenciál CS;
diferák CS (slangowo, potocznie);
rozvodovka CS (archaicznie, fachowo, poprawnie, formalnie)

blokada mostu PL
uzávěrka diferenciálu CS,
uzávěrka CS;
špéra CS (slangowo, z j. niemieckiego)

blokada Torsen PL
samosvorný diferenciál CS (poprawnie, formalnie, fachowo);
samosvor CS (slangowo, potocznie)

Czasami pojawi się termin "elektronická uzávěrka (diferenciálu)" CS,
i to jest tylko funkcja ESP, to tylko lepsza elektronika / software pracujący z hamulcami.
Jest więc ważna różnica
"elektronická" (z grubsza ESP i z nim pokrewne systemy)
vs. "elektrická" / "elektricky ovládaná" (elektrycznie sterowana blokada mechaniczna).

W obszarze polskich słów oś / most / mechanizm różnicowy zależy poprawne tłumaczenie od konkretnego kontekstu,
bo sam "most" PL będzie po czesku najlepiej chyba "náprava" CS (co generalnie znaczy "oś" PL),
natomiast "blokada mostu" PL będzie po czesku zdecydowanie "uzávěrka diferenciálu" CS.
Po czesku więc jakby zamykamy tylko sam mechanizm różnicowy, natomiast Polacy jakby blokują cały most, patrząc na to językowo.
Dlatego czasami trudno poprawnie i precyzyjnie przetłumaczyć konkretne słowo.

---

5)

Nazwy własne miejsc w Czechach:
(realioznawstwo; małe vs. duże literki – "m" vs. "M")

a)

Most
- Miasto w północnych Czechach, zdobywa się tam węgiel brązowy, powierzochowo, dlatego w drugiej połowie XX. wieku praktycznie całe miasto znikneło, bo zdemołowano w ramach zdobywania węgła, i odbudowano znów. Uratowano jedynnie kościół, przewieziono go na torach kolejowych.

Pěchotní srub N-D-S 72 Můstek
- Jeden obiekt twierzdy Dobrošov, koło Náchodu, z lat 30. XX. wieku. Dostępny z przewodnikiem twierdzy, część trasy podziemnej zwiedzania dla turystów.

Můstek
- Dolna część skweru im. św. Wacława (Václavské náměstí), głównego rynku w Pradze.
- Stacja metra właśnie tam. Jedyna możliwość bezpośredniej przesiadki między liniami metra A i B; jedna z trzech stacji przesiadki między linijami metra (A × B; A × C; B × C). Informacja aktualna k końcu 2025 r., kiedy ten artykuł piszę i kiedy istnieją trzy linie metra (A, B, C); przebiega już budowa nowej linii metra, linii D.

Černý Most
- Część Pragi, dzielnica, krawędź Pragi w kierunku wschodnich Czech, znaczy też w kierunku Polski. Jeżeli ktoś przyjedzie do Pragi w kierunku od miast Warszawa, Wrocław, Kłodzko, Wałbrzych, Náchod, Trutnov, Jaroměř, Hradec Králové, Pardubice, po autostradzie D11 (droga E67) albo po równoległej drodze 611 (ta zgoda "11", to nie przypadek, to system), to właśnie w dzielnicy Černý Most zaczyna się metro, linia B, i jest tam przy tym metrze dom parkingowy i parking. Więc, Černý Most, to ta nazsa część Pragi, do której z Náchodu albo z Polski typowo przyjeżdżamy, i gdzie z naszego kierunku można wsiąść na metro, linia B.
- Pisze się duże "M", bo to tylko nazwa, bo nie chodzi o most, skoro chodzi o dzielnicę. I nazwy miast / miejscowości piszemy z dużymi literkami też na początku drugiego i dalszych słów (co generalnie w czeskich nazwach własnych nie jest oczywiste; czeski to nie polski; czeski to nie angielski).

Karlův most
- Most Karola; najsłynniejszy most w Pradze; drugi nastarszy stojący most w Czechach. Dał go wybudować król Karel IV. Dawniej nazywał się po prostu "Kamenný most".
- Pisze się małe "m", bo naprawdę chodzi o most; to słowo "most", to nie nazwa, to fakt, więc małe "m".

Zwięzłe mówiąc:
"most" jest mostem,
"Most" nie jest mostem.
Jest to logiczne,
bo np. człowiek "kovář" jest kowalem,
natomiast człowiek "Kovář" nie jest kowalem (nie musi być), tylko ma takie nazwisko.

b)

Podobnie działa słowo "hora" CS ( = góra PL):

Góra v Karkonoszach i inne góry w innych górach:
Černá hora
- Jest naprawdę górą, więc ma małe "h".

Miasteczko koło Brna (i tamtejszy browar):
Černá Hora
- Nie jest górą; i nazwy miast mają duże pierwsze literki każdego słowa, więc ma duże "H".

Kraj w byłej Jugoslawii:
Černá Hora
- Nie jest górą, więc ma duże "H".

Na takiej samej zasadzie działają też inne podobne nazwy geograficzne:

Černé moře
- Naprawdę morze, więc małe "m".

Prawdziwe rzeczy nie mają potrzeby robić się pozornie większymi :)

---

6)

Kładka

a)

kładka PL
- lávka CS
(przez wodę; ew. coś pomocnego, technicznego, koło budowy, budynku, dużej maszyny przemysłowej, itp.)
- nadchod CS
(przez drogę albo przez tory;
np. z domu parkingowego na przystanek koncowy metra B w powyżej wspominanej praskiej dzielnicy Černý Most)

Tutaj wyjątkowo pozwolę sobie jako Czech wyjaśnić polskiemu czytelnikowi coś z polskiego:

Polskie słowo "kładka" podobno pochodzi od słów
kłoda PL = kláda CS,
bo pierwsze kładki podobno powstały w ten sposób, że przez strumień chodziło się przez leżącą kłodę.

(pień PL = kmen CS)

b)

"kladka" CS
- krążek PL
(fyzika, technika; pevná kladka, volná kladka, kladkostroj)
- kłódka PL
(visací zámek CS)

---

Tyle więc na temat "most".
I zaczęło się tak niepozornie, skoro "most" to po prostu "most", i akurat tutaj nie ma żadnej zdrady.

---

Foto:
Własne zdjęcie, sierpień 2014, podróż na hulajnodze z naczepą czeskim śródlądem;
most "Duha" ("duha" CS = "tęcza" PL),
rzeka Lužnice, miasto Bechyně, powiat Tábor, województwo České Budějovice (Jihočeský kraj), Czechy południowe;
wspólny ruch pociągów i pojazdów drogowych w jednym pasie (!),
jedynne mnie znane miejsce, gdzie jest dla całego kierunku zainstalowany znak drogowy "minimalna pozwolona prędkość" (10 km/h), że by pociąg nie zderzył się z autem.

21/12/2025

Dnia 19. 12. 2025 został otwarty ostatni odcinek czeskiej autostrady D1.

---

"D" jako "dálnice".

dálnice CS = autostrada PL

Słowo "dálnice" zaczął jako swój własny wewnętrzny skrót używać projektant,
już w czasie między I. i II. wojnami światowymi,
jako skrót z "dálková silnice" CS = "droga dla dużej odłegłości" PL
(też jest w polskim słowo "dal", po czesku "dálka").

Więc z tego wyrażenia "dálková silnice" już cca 100 lat temu od razu powstało słowo "dálnice".

Samo słowo "silnice" CS = "droga" PL jest pokrewne z polskim "siła" i czeskim "síla".
Bo chodzi o droge utwardzoną, wzmocnioną.

---

Więc, po kolei:

podróż PL
=
cesta CS


droga; kierunek; trasa PL
=
cesta; směr; trasa CS


szlak (turystyczny); ścieżka PL
=
(turistická) trasa; stezka, pěšina, pěšinka CS


ścieżka (do pliku) PL
=
cesta (k souboru) CS


ścieżka rowerowa PL
=
cyklostezka CS


droga PL
=
cesta, silnice CS


droga utwardzona PL
=
silnice CS (j. zwykły)
=
zpevněná komunikace CS (j. techniczny)


autostrada PL
=
dálnice CS
(etymologia: dálková silnice)


Tyle słownictwo,
i teraz mogę wrócić do tej nowości:

---

W piątek 19. 12. 2025 został otwarty ostatni odcinek najstarszej i najważnejszej czeskiej autostrady,
dálnice D1,
przez co została skonczoną po więcej niż 60 latach.

Teraz prowadzi ona na trasie Praha – Brno – Ostrava,
i za Ostravą do Polski, gdzie kontynuuje polska A1.

---

Skoro D1 w odcinku Praha – Brno jest bardzo ważna, dużo używana, pełna aut, więc nie za bardzo ulubiona,
już od dłuższego czasu pracuje się na pomocy dla niej: Autostrada D35.

Dálnice D35 będzie alternatywą dla trasy Praha – Ostrava,
i pod tym względem już jest prawie skonczona.

Szczerze mówiąc, z mojego punktu widzenia mieszkanca powiatu Náchod i województwa Hradec Králové nie za bardzo mi się to podoba,
dlatego że ta alternatywna trasa Praha – D11 (E67) – D35 (E442) – Olomouc – D35 – D1 – Ostrava
będzie znaczyła większy ruch na naszej wschodnioczeskiej autostradzie D11 (E67) Praha – Hradec Králové.

---

Powstała jednak na Morawach z tymi autostradami D1 i D35 i innymi taka ciekawa sytuacja, którą ktoś zauważył, i zwrócił na to uwagę w internecie.
Proszę zajrzeć na zdjęcie, na screenshot z mapy.com, który zrobiłem:

Morawskie miasto Tovačov, które ma z grubsza dwa i pół tysięcy mieszkanców,
dostało w ten sposob niesamowitą obwodnice na wypasie.

Taką, o której Praga, stolica "stowiażowa", mająca 1,4 miliona mieszkanców oficjalnie plus dużo pracowników przyjeżdżających głównie z Średnich Czech,
może sobie tylko marzyć...

Proszę zajrzeć na to zdjęcie.
Te dwie wytnięcia z mapy dałem obok siębie znacznie bliżej, niż jak to jest w rzeczywistości,
skoro jedno jest serce Czech i drugie jest na Morawach
(po czesku ta jedna "Morava", liczba pojedyncza),
ale skala jest taka sama, wielkości i odległości w ramach tych dwu sub-obrazków się zgadzają.

Dla zupełności trzeba dodać, że koło miasta Lipník nad Bečvou, w połnocno-wschodnym kącie tego nowego układu,
podobno nie można jechać tak, że by zamknąć kółko korzystając tylko z autostrad.

Ale to się naprawi tylko jak zostanie dokończona autostrada Olomouc – Přerov.
Tak, po prostu tutaj na Morawach można się pochwalić, że nas na to stać :D

Praga i jej marne staranie o dokończenie obwodnicy Pragi, D0 (autostrada nr. zero), może tylko zazdroszczyć.

Na internecie już oczywiście pojawiły się komentarze proponujące, żeby przeprowadzić tych 1,5 milionów mieszkanców z Pragi do 2,5tys. Tovačova,
bo to pewnie będzie szybcze niż dokończenie obwodnicy Pragi, znaczy autostrady D0...

---

Zdjęcie:
Własna montaż screenshotów z mapy.com.

---

https://www.adamek.cz/pl/czeski/blog/?blogpost=351

Autostrady D1, D35 i obwodnica na bogato; słownictwo

Autostrady D1, D35 i obwodnica na bogato; słownictwo Dnia 19. 12. 2025 został otwarty ostatni odcinek czeskiej autostrady D1. --- "D" jako "dálnice". dálnice CS = autostrada PL Słowo "dálnice" zaczął jako swój własny wewnętrzny skrót używać projektant, już w czasie między I. i II...

10/11/2025

Tento, tato, toto,
tenhle, tahle, tohle,
ten, ta, to,
tamten, tamta, tamto, ...

Ale po kolei:

---

1) ten, ta, to

Te trzy slowa po czesku znacza to same po polsku.
Ale tylko w tym jednym kierunku. Nie odwrotnie!

Czeskie "ten, ta, to"
zawsze jest po polsku "ten, ta, to".

Natomiast polskie "ten, ta, to" nie zawsze bedzie po czesku "ten, ta, to".
Dlatego ze mamy jeszcze inny zestaw zaimkow:

---

2) tento, tato, toto (tenhle, tahle, tohle)

---

Jaka jest roznica?
Pomoge sobie angielskim:

ten, ta, to CS
=
the EN

Ten, o ktorym mowilismy. Ten, ktory juz znamy, o ktorym juz byla mowa.
Zdefinowany wczesniej.
Wczesniej (!!!)
(ta, to, ... wg rodzaju)

tento / tenhle, tato / tahle, toto / tohle CS
=
this, this one EN

Ten bardzo konkretny,
na ktory teraz wlasnie pokazuje lub chociaz patrze,
ew. u ktorego wlasnie teraz stoje.
Teraz (!!!)
(ta, to, ... wg rodzaju)

Jest to bardzo wazna roznica miedzy polskim vs. czeskim,
ktora mi nawet powoduje troche adrenalinu podczas ustalania terminu lekcji:

ten čtvrtek CS = ten czwartek PL
tento čtvrtek CS = ten czwartek PL

Przyczym jednak te dwie czeskie wyrazenia maja fatalnie rozne znaczenie!!!
I po polsku niestety mowia sie tak samo.

"ten čtvrtek"
=
"generalnie w czwartki, ogolnie, prawie co tydzien; jak o tym mozliwym terminie juz mowilismy wczesniej"

Natomiast:

"tento čtvrtek"
=
"ten jeden konkretny czwartek, ktory bedzie najblizej, w tym tygodniu; nie dotyczy na ogol nastepnych tygodni"

Wiec "ten čtvrtek" dotyczy ogolnie wszystkich cwartkow,
i "ten" znaczy nawiazanie do juz wczesniej otworzonego tematu.
The EN.

Natomiast "tento čtvrtek" dotyczy tylko i wylacznie jednego najblizszego czwartku;
nie nastepnych.
This EN.

I po polsku oboje powie sie "ten", chociaz na ile dam rade wyrazic sie po polsku...

---

3) tamten, tamta, tamto
(CS = PL)

To moze wychodzic z obu sytuacji powyzej
(albo wczesniej juz otworzony temat; albo cos, na co teraz pokazuje),
ale musi chodzic o wieksza odleglosc w czasie albo przestrzeni.
Po prostu w czasoprzestrzeni (zawsze lubie, jak wlasnie ta wielkosc fizykalna przejawia sie w jezyku, w gramatyce, w praktycznej komunikacji 3:) ).

- Tamten, jak jsme o něm mluvili minulý měsíc.
- PL: Tamten, jak o nim rozmawialismy w przeszlym miesiacu.

- Tamten (ukazuji) na opačném konci haly.
- PL: Tamten (pokazuje) na odwrotnym koncu hali.

To dziala praktycznie jak po polsku.

---

Konkretny ksztalt
Jezeli juz wiemy, z ktorej grupy ad powyzej 1 vs. 2 vs. 3 potrzebujemy slowo, to zostaje wybrac poprawny ksztalt.

Ad 1 i ad 3 jest to dla Polaka bardzo naturalne, i zrobi to poprawnie wg uczucia.
- ten × ta × to
- tamten × tamta × tamto
- r. męski × r. żeński × r. nijaki
Dokładnie tak samo jak po polsku.

Ad 2 - rodzaje tez sa spoko:

- tento × tato × toto
- tenhle × tahle × tohle
- r. męski × r. żeński × r. nijaki

---

Ale jeszcze pokaze to troche bardziej detalowo:

Panstwo moze poprawnie zauwazyli,
ze chodzi o baze ten × ta × to, jak po polsku,
ale do tego jest dodano albo "-to", albo "-hle".

W czym jest roznica miedzy "-to" vs. "-hle"?
W stylistyce. W formie. W sytuacji, do ktorej to pasuje. W poziomie jezykowej kultury.

Niestety wlasnie tutaj nie mamy do dyspozycji zlotej sredniej drogi.
Nie ma tutaj mozliwosci wyrazic sie stylistycznie neutralnie.

Musimy zdecydowac sie, czy bedziemy mowic bardzo formalnie, urzedowo, technicznie, w sposob nie odpowiedni do bieglej komunikacji,
albo odwrotnie, czy bedziemy mowic potocznie.

Do pisanej formy, do ksiazki, artykulu, dokumentacji, specyfikacji, oferty, zapytania ofertowego, umowy, do e-mailu do klienta,
albo do przemowy publicznej, na mikrofon, czy juz w sali konferencyjnej czy do mediow
polecam formalna forme "tento, tato, toto".

Do zwyklych rozmow, w tym do pracownych rozmow przy jednym stole,
w tym do mailow prywatnych,
i chyba moze tez nawet do mailow do kolegow w pracy, w bieglej codziennej komunikacji
polecam potoczna forme "tenhle, tahle, tohle".

---

Ciekawostka dla tych, kto pytaja "skad i dlaczego"?:

Ten dodatek "-hle", to wlasnie jest skrot z "hleď".
Hleď, pohleď, podívej se, koukni, ...

Jak polskie: Przegladarka, ogladac, wzglednie, nie spogladaj nigdy wstecz, poglad, ... patrzec.

Wiec, "tenhle" wlasnie, co do etymologii (powstaniu slowa, historii slowa) tak naprawde znaczylo "patrz, ten".
Bo czeskie "h" (samo "h"!), to jest polskie "g".

---

Odmiana tento, tenhle, ...

Mozna pomoc sobie przez to, ze praktycznie chodzi o ten+to, ta+to, to+to,
i wlasnie wg tego to odmieniamy - per partes, po czesciach.
Znaczy – odmieniamy tylko pierwsza czesc tego zlozonego slowa,
natomiast dodane "-to" lub "-hle" zostaje bez zmiany.

Przyimki i rzeczowniki w przypadku potocznej formy tutaj podaje wiecej potocznie.
W przypadku przyimku "o" prosze pisac zawsze "o".
Ten potoczny ksztalk [vo] tylko mowimy, i nawet nie kazdy tego lubi (na Morawach tego nie musia lubic).

Rodzaj meski zywotny formalnie:
1. tento muž
2. bez tohoto muže
3. tomuto muži
4. vidím tohoto muže
5. -
6. o tomto muži
7. s tímto mužem

Rodzaj meski zywotny potocznie:
1. tenhle chlap
2. bez tohohle chlapa
3. tomuhle chlapovi (cca woj. Královéhradecké, pewnie powiat Náchod: tomuhle chlapoj)
4. vidím tohohle chlapa
5. -
6. [v]o tomhle chlapovi (cca woj. Královéhradecké, pewnie powiat Náchod: tomuhle chlapoj)
7. s tímhle chlapem

Rodzaj meski niezywotny formalnie:
1. tento dům
2. bez tohoto domu
3. tomuto domu
4. vidím tento dům (na tym polega roznica miedzy zywotnym i niezywotnym; m. niezywotny ma 4. przypadek taki sam jak 1. przypadek; tak samo jak w polskim)
5. -
6. o tomto domě/domu
7. s tímto domem

Rodzaj meski niezywotny potocznie:
1. tenhle barák
2. bez tohohle baráku
3. tomuhle baráku
4. vidím tenhle barák (na tym polega roznica miedzy zywotnym i niezywotnym; m. niezywotny ma 4. przypadek taki sam jak 1. przypadek; tak samo jak w polskim)
5. -
6. [v]o tomhle baráku
7. s tímhle barákem

Rodzaj zenski formalnie:
1. tato žena
2. bez této ženy
3. této ženě
4. vidím tuto ženu
5. -
6. o této ženě
7. s touto ženou

Rodzaj zenski potocznie:
1. tahle ženská
2. bez týhle ženský
3. týhle ženský
4. vidím tuhle ženskou
5. -
6. [v]o týhle ženský
7. s touhle ženskou

Rodzaj nijaki formalnie:
1. toto město
2. bez tohoto města (zaimek tak samo jak w r. meskim)
3. tomuto městu (zaimek tak samo jak w r. meskim)
4. vidím toto město
5. -
6. o tomto městě/městu (zaimek tak samo jak w r. meskim)
7. s tímto městem (zaimek tak samo jak w r. meskim)

Rodzaj nijaki potocznie:
1. tohle město
2. bez tohohle města (zaimek tak samo jak w r. meskim)
3. tomuhle městu (zaimek tak samo jak w r. meskim)
4. vidím tohle město
5. -
6. [v]o tomhle městě/městu (zaimek tak samo jak w r. meskim)
7. s tímhle městem (zaimek tak samo jak w r. meskim)

Rzeczowniki w r. meskich i zenskich zmieniam w zaleznosci od formalnej vs. potocznej mowy,
ze by to brzmiec sensownie i konsystentnie.
Ze by laczyc formalny zaimek z formalnym rzeczownikiem i potoczny zaimek z potocznym rzeczownikiem,
ze by to byc naturalne i prawdziwe.
Np.: "chlap" CS potocznie = "muž" CS formalnie = "mezczyzna"/"facet" PL

---

I nie pokazalem tutaj liczby mnogej... Bo juz bez niej tutaj jest tego duzo :)

---

I jest jeszcze ekstremalniejszy potoczny ksztalt:

tenhle: tendle, tenhleten, tendlencten

- to wszystko rodzaj meski, pierwszy przypadek (mianownik)
a) zamiast "h" damy "nd"
b) dodajemy nastepne "ten" pod koniec
c) zkombinujemy i a) i b), z malym dodatkem "nc" przed przyrostkem 3:)

Ale tego niech Panstwo nie mowia, to polecam trzymac tylko jako slownictwo pasywne.
Nawet wlasnie to moze byc bardziej regionalne.

I podobnie rodzaje zenski i nijaki:

- tahle: tahleta, tadlencta (tutaj tylko mozliwosci b i c; nie a)

- tohle: tohleto, todlencto (tak samo, tez brak mozliwosci a)

I prosze ze by Panstwo nie chcieli od tych ekstremalnych ksztaltow odmiany,
bo to moglbym sie sam przestraszyc, jak groznie ja osobiscie na co dzien mowie :D

Wiec... to wszystko jest polskie ten/ta/to, w pokazujacym znaczeniu "this (one)" EN.