Geografska enciklopedija

OKRŠAVANJE

Okršavanje je proces hemijskog rastvaranja stijena, prvenstveno krečnjaka, djelovanjem vode obogaćene ugljen-dioksidom. Prodirući kroz pukotine, voda ih postepeno širi i oblikuje prepoznatljive krške reljefne oblike, poput škrapa, vrtača, ponora, pećina i jama. Iako se odvija postepeno, tokom dugih geoloških razdoblja okršavanje može značajno preoblikovati i površinske i podzemne oblike reljefa. Na fotografiji je prikazan rezultat okršavanja na primjeru krškog reljefa Velebita na poručju Nacionalnog parka Sjeverni Velebit.

METEOCUNAMI

Meteocunami je nagla i snažna oscilacija nivoa mora koja po načinu širenja podsjeća na cunami, ali ne nastaje usljed zemljotresa ili podmorskog obrušavanja. Njegov pokretač su atmosferske prilike, odnosno nagle promjene zračnog pritiska, atmosferski valovi, olujni udari i brzo kretanje frontalnih sistema koji energiju prenose na morsku površinu. Kada se brzina atmosferskog poremećaja podudari s brzinom dugog morskog vala, a oblik zaljeva ili luke dodatno pojača oscilacije, more se može za nekoliko minuta naglo povući, a zatim vratiti i preplaviti obalu. Meteocunami nije isto što i visoka voda, odnosno acqua alta, o kojoj smo nedavno pisali. Visoka voda se obično razvija postepenije i zahvata šire obalno područje, najčešće djelovanjem plime, niskog zračnog pritiska i vjetra. Kod meteocunamija promjene su mnogo brže i izraženije tako da se nivo mora može više p**a podići i spustiti u razmacima od svega nekoliko minuta, stvarajući jake struje i opasnost za plovidbu, ljude i objekte uz obalu. Posebno su izložene duge i uske uvale čija prirodna rezonancija pojačava nadolazeće valove. Istočna obala Jadrana smatra se jednim od svjetski prepoznatih područja pojave meteocunamija. Zabilježeni su u Veloj Luci na Korčulu, Starom Gradu na Hvaru, Malom Lošinju, Istu i drugim jadranskim ostrvskim lokacijama, dok su globalno zahvaćena područja još i Balearska ostrva, obale Japana, Velika jezera u Sjevernoj Americi, te istočna obala SAD-a. Najrecentniji primjer meteocunamija zabilježen je 20. jula 2026. godine u Malom Lošinju, gdje se more nakon kratkog nevremena za svega nekoliko sekundi izlilo preko rive i poplavilo okolna područja.

TASMANOVO MORE

Tasmanovo more je rubni dio Tihog okeana smješteno između istočne obale Australije na zapadu te Novog Zelanda na istoku. Na sjeveru prelazi u Koraljno more, dok je preko Bassovog prolaza povezano s Indijskim okeanom. Prostire se na približno 2,3 miliona km², a ime je dobilo po nizozemskom moreplovcu Abelu Tasmanu, koji je 1642. godine doplovio do Tasmanije i Novog Zelanda. Riječ je o jednom od zahtjevnijih otvorenih morskih prostora za plovidbu. Njegov južni dio nalazi se pod snažnim uticajem zapadnih vjetrova i olujnih sistema tzv. 'roaring forties' (urlajuće četrdesete su naziv za pojas snažnih zapadnih vjetrova između približno 40° i 50° južne geografske širine), dok oluje iz Tasmanovog mora i Južnog okeana mogu stvarati duge i visoke valove. Važnu ulogu ima i topla Istočnoaustralska struja, koja prenosi suptropsku vodu prema jugu, a zatim se dijelom usmjerava prema Novom Zelandu kroz Tasmanski front. Zbog smjene toplijih i hladnijih vodenih masa, snažnih vjetrova i brzo promjenjivog vremena uslovi na moru mogu se naglo pogoršati. Površinska temperatura mora kreće se od približno 22 do 25 °C na sjeveru do oko 9 do 15 °C na jugu, zavisno od godišnjeg doba. Površinski salinitet iznosi približno 35 promila, a najveća dubina doseže skoro pet i po kilometara. Među važnijim lukama na australskoj strani izdvajaju se Sydney, Newcastle i Brisbane, na novozelandskoj obali najznačajniji je New Plymouth dok se glavni grad, Wellington, nalazi na Cookovom prolazu, koji povezuje Tasmanovo more s ostatkom Tihog okeana. Opasnost ovog mora prikazana je u dokumentarcu o australskom kajakašu Andrewu McAuleyu, koji je u januaru 2007. krenuo iz Tasmanije prema novozelandskom Milford Soundu, na put dug oko 1600 kilometara. Nakon gotovo mjesec dana plovidbe i preživljenih oluja nestao je neposredno pred završetak p**a.

Pred veličinom prirode čovjek je malen, ali trag njegove hrabrosti ostaje velik.

U znak sjećanja na planinare iz Bosne i Hercegovine stradale na Elbrusu...

O statistici Evropske unije za 2025. godinu...

EUROSTAT je gotovo neiscrpan izvor statističkih pokazatelja za Evropsku uniju i glavni stub evropskog statističkog sistema. Za ovaj post izdvojili smo nekoliko osnovnih socioekonomskih pokazatelja Evropske unije (EU), nedavno objavljenih za 2025. godinu. Na početku prošle godine u EU je živjelo oko 450 miliona stanovnika, što je povećanje od nešto više od jedan milion u odnosu na godinu ranije. Rast stanovništva prvenstveno se povezuje sa pozitivnom neto migracijom. Mladi stanovici čine više od 16% ukupnog stanovništva, dok je stopa nezaposlenosti među mlađima od 25 godina iznosila oko 15% (čisto komparacije radi, ova brojka za Bosnu i Hercegovinu je dvostruko veća). Proces dubokog demografskog starenja, koji je odavno zahvatio razvijeni svijet, potvrđuju i brojke od 22% starog stanovništva (stariji od 65 godina). Istovremeno je čak petina stanovništva, odnosno oko 93 miliona ljudi, bila izložena riziku od siromaštva ili socijalne isključenosti, što se smatra prilično velikim brojem za razvijeni evropski prostor. Prosječni BDP po stanovniku je iznosio više od 34 hiljade eura, dok je stopa inflacije iznosila 2,5%. Obnovljivi izvori učestvovali su s više od četvrtine u bruto finalnoj potrošnji energije. Prema posljednjim dostupnim podacima, žene su po satu rada u prosjeku zarađivale oko 11% manje od muškaraca. Bez obzira što se možda intuitivno ne čini, statistički pokazatelji i dalje potvrđuju da se EU može smatrati jednim od najrazvijenijih prostora svijeta, posebno kada se govori o dužini i kvaliteti života, obrazovanju, socijalnoj sigurnosti i dostupnosti javnih usluga. O tome svjedoče i prosječni očekivani životni vijek od oko 81,5 godina te prosječna ocjena zadovoljstva životom od 7,2 na skali do 10. Ipak, evropski prosjek ne treba poistovjećivati sa stanjem u svakoj državi i regiji, jer unutar EU i dalje postoje izraženi prostorni dispariteti. Više o tematskim statističkim pokazateljima EU možete naći na službenoj stranici EUROSTAT-a.

ENERGIJA

Nesporno je da svi bar okvirno znamo šta je energija, ali svakako je korisno prisjetiti se osnovnih karakteristika pojma od kojeg zavisi svijet, kako u prirodnom, tako i u društvenom smislu. U fizici se energija najčešće opisuje kao sposobnost nekog tijela ili sistema da izvrši rad ili izazove promjenu. Djelovanje energije (iako je ne možemo konkretno vidijeti i opipati) prepoznajemo svuda oko sebe (u kretanju, strujanju vjetra, zagrijavanju prostora i gotovo svim procesima u prirodi). Jedna od njenih najvažnijih osobina jeste da se ona ne može stvoriti ni uništiti, nego samo prelaziti iz jednog oblika u drugi. Najčešće razlikujemo mehaničku, toplotnu, hemijsku, električnu, svjetlosnu i nuklearnu energiju. Mehanička energija je povezana sa položajem i kretanjem tijela, toplotna sa kretanjem čestica, hemijska je pohranjena u vezama između atoma i molekula, dok električna nastaje djelovanjem električnih naboja. Svjetlosna energija do Zemlje najvećim dijelom dolazi sa Sunca i omogućava fotosintezu i život, a nuklearna se oslobađa promjenama u atomskim jezgrama, poput fuzije koja se odvija u zvijezdama. S geografskog aspekta posebno je važan prostorni raspored izvora energije, koji se najčešće dijele na obnovljive i neobnovljive. Neobnovljivi izvori, koje smo puno p**a spominjali i opisivali, poput uglja, nafte, prirodnog gasa i nuklearnih goriva, formirani su tokom duge geološke prošlosti i prostorno su ograničeni na područja sa određenom geološkom građom. Potencijal obnovljivih izvora (Sunčeve energije, vjetra, vode, biomase i geotermalne energije) zavisi od klimatskih obilježja, reljefa, hidrografske mreže, vegetacije i geotermalnih svojstava prostora, zbog čega prirodno-geografska osnova nekog područja u velikoj mjeri određuju njegov energetski potencijal i mogućnosti razvoja pojedinih energetskih sistema. Za čovjeka energija predstavlja osnovu svakodnevnog života i društvenog razvoja, a u kojim sve aspektima, to nećemo nabrajati, jer je i više nego poznato. Istovremeno, energija ima snažnu političku dimenziju budući da kontrola nad energetskim resursima, njenom proizvodnjom i transportom utiče na odnose među državama i globalnu sigurnost.

Kojim astronomskim događajima možemo svjedočiti ovog jula?

Za one koji vole češće pogledati prema nebu, izdvajamo tri pojave vrijedne pažnje u drugoj polovini jula. Ovih dana bi se kometa 10P/Tempel 2 mogla posmatrati uz pomoć dvogleda ili teleskopa u pravcu sazviježđa Jarca. Riječ je o periodičnoj kometi, ledenom nebeskom tijelu koje kruži oko Sunca i pri njegovom približavanju razvija sjajnu komu i rep od prašine i gasova. Merkur će se 28. jula ponovo pojaviti na jutarnjem nebu, nisko iznad istočnog horizonta, oko sat vremena prije izlaska Sunca. Ova pojava nastaje jer se Merkur, nakon prolaska između Zemlje i Sunca, prividno udaljava od Sunčeva sjaja i postaje vidljiv pred zoru. Posebno zanimljiva bit će noć s 30. na 31. juli, kada maksimum dostižu meteorski rojevi Alfa Kaprikornidi i Južni Delta Akvaridi, iako će jaka mjesečina otežati njihovo posmatranje. Inače meteorski rojevi nastaju kada Zemlja prolazi kroz tragove sitnih čestica koje u dodiru s atmosferom sagorijevaju i ostavljaju kratke svjetlosne tragove na nebu. Za najbolji pogled preporučuje se mjesto udaljeno od gradske rasvjete, sa otvorenim horizontom i što manje svjetlosnog zagađenja. Više detalja o ovim i drugim pojavama na julskom nebu možete pronaći u vodiču časopisa Astronomy.

🌍 Geografska pitalica

Koju rijeku vidimo na fotografiji i u kojem se gradu nalazi?

Mala pomoć - riječ je o njenom donjem toku, nedaleko od ušća.

GRAFEN

Riječ grafen nas može asocirati na starogrčku riječ 'grafein', koja znači 'pisati' i iz koje potiče naziv grafita – materijala koji povezujemo s olovkom i pisanjem. Međutim, grafen u osnovi nije sredstvo za pisanje, nego jedan od najperspektivnijih materijala savremene nauke. Riječ je o izuzetno tankom sloju grafita, sastavljenog od samo jednog reda ugljikovih atoma. Ti atomi su međusobno povezani kovalentnim vezama i raspoređeni u pravilnu dvodimenzionalnu heksagonalnu mrežu, nalik pčelinjem saću, kao što možete vidjeti na slici. Debljine je svega jednog atoma, zbog čega se smatra jednim od najtanjih materijala koje je čovjek uspio izdvojiti. Iako je gotovo potpuno proziran i izuzetno lagan, grafen se odlikuje velikom čvrstoćom, elastičnošću, te jako dobrom električnom i toplotnom provodljivosti. Zbog pomenutih karakteristika istražuju se njegove moguće primjene u elektronici, kompozitnim materijalima, ekranima osjetljivim na dodir, baterijama, solarnim ćelijama, zaštitnim premazima i sistemima filtracije.

Priča o grafenu posebno je zanimljiva zbog načina na koji je prvi put uspješno izoliran. Fizičari Andre Geim i Konstantin Novoselov su 2004. godine, radeći na Univerzitetu u Manchesteru, koristili običnu ljepljivu traku kako bi s komadića grafita postepeno odvajali sve tanje slojeve materijala. Postupak su ponavljali sve dok nisu dobili listiće grafena debljine samo jednog atoma, koje su zatim prenijeli na posebno pripremljenu podlogu i proučavali pod mikroskopom. Ta naizgled jednostavna metoda, poznata kao mehanička eksfolijacija, predstavljala je veliki naučni iskorak. Do tada se uglavnom smatralo da dvodimenzionalni kristali ne mogu postojati u stabilnom, slobodnom obliku jer bi se struktura debljine jednog atoma trebala deformisati ili raspasti. Međutim, njihova metoda omogućila je naučnicima širom svijeta da relativno jednostavno i jeftino proizvode visokokvalitetne uzorke grafena. Uslijedila je prava ekspanzija istraživanja, a samo šest godina kasnije, 2010. godine, Geim i Novoselov dobili su Nobelovu nagradu za fiziku.

I danas je riječ o jako perspektivnom materijalu, jer se elektroni kroz njegovu strukturu kreću veoma brzo, zbog čega se proučava kao moguća osnova za razvoj novih generacija elektroničkih uređaja. Odlično provodi toplotu i propušta približno 97,7% vidljive svjetlosti, ali je njegova atomska mreža toliko gusta da kroz neoštećen sloj ne može proći čak ni atom helija. Grafen je ujedno i osnovna gradivna jedinica drugih poznatih oblika ugljika. Slaganjem njegovih listova jedan na drugi nastaje grafit.

VENERA

Venera je druga planeta po redu udaljenosti od Sunca i gledajući veličinu, masu i građu, najsličnija je Zemlji. Nazvana je po rimskoj boginji ljubavi i ljepote, pandan grčkoj Afroditi, te je jedina planeta nazvan po ženskom božanstvu. Njen prečnik iznosi nešto više od 12 hiljada kilometara, a gravitacija na površini približno 90 % Zemljine, zbog čega se često naziva Zemljinom sestrom. Iako je dosta slična Zemlji, Venera istovremeno predstavlja i jedan je od najneobičnijih i najekstremnijih planeta Sunčevog sistema. Venera obiđe Sunce za približno 225 zemaljskih dana, dok joj je za jedan okret oko svoje ose potrebno oko 243 dana. Dakle, rotacija Venere traje duže od godine. Osim toga, okreće se u suprotnom smjeru od većine planeta, pa bi sa njene površine Sunce prividno izlazilo na zapadu, a zalazilo na istoku. Zbog kombinacije spore rotacije i kretanja oko Sunca, vrijeme između dva uzastopna izlaska Sunca traje oko 117 zemaljskih dana.

Najizraženija posebnost Venere je njena izuzetno gusta atmosfera, koja se najvećim dijelom sastoji od karbon-dioksida. Atmosferski pritisak na površini gotovo je 90 p**a veći nego na Zemlji i usporediv je s pritiskom koji vlada na dubini od oko 900 metara u okeanu, kako navodi Astronomy Magazine. U potpunosti je obavijena oblacima sumporne kiseline, zbog čega Venerinu površinu nije moguće neposredno posmatrati u vidljivoj svjetlosti. Prosječna temperatura na površini iznosi oko 465 °C (efekat staklenika zbog velike količine karbon-dioksida), što je čini najtoplijom planetom Sunčevog sistema, čak toplijom i od Merkura koji je bliži Suncu. Smatra se da je u ranoj fazi razvoja možda imala znatno blažu klimu, pa čak i određene količine tekuće vode. Iako se Venera okreće veoma sporo, njena atmosfera kruži znatno brže uslijed čega gornji slojevi oblaka obiđu planetu za svega četiri zemaljska dana, pri čemu vjetrovi dostižu brzine od nekoliko stotina kilometara na sat. Ova pojava, poznata kao atmosferska superrotacija, još uvijek nije u potpunosti objašnjena.

Radarska snimanja pokazala su da površinom Venere dominiraju prostrane vulkanske ravnice, planinski lanci, pukotine, kanjoni i hiljade vulkanskih struktura. Planeta nema prirodne satelite, prstenove niti snažno vlastito magnetsko polje. Ipak, na Zemljinom nebu ona je nakon Sunca i Mjeseca najsjajniji prirodni objekt. Najčešće je vidljiva neposredno prije izlaska ili nakon zalaska Sunca, zbog čega je poznata kao Danica, Zornjača ili Večernjača. Istraživanje Venere posebno je zahtjevno. Sovjetske sonde programa Venera jedine su uspjele poslati fotografije direktno sa njene površine, ali su zbog ekstremne temperature i pritiska radile svega nekoliko desetaka minuta do nešto više od dva sata. Zbog sličnosti sa Zemljom i potpuno različitog klimatskog razvoja, Venera je jako bitna za razumijevanje planetarne klime i uslova koji određuju može li neka planeta ostati nastanjiva.