https://www.facebook.com/788112261252460/

Vanredni učenici srednje medicinske škole, Tržačka Raštela, Cazin (2026)

27/08/2015

URGENTNA MEDICINA

1. BLS - Basic life support
Umjetno disanje:Metodu usta na usta izvodimo tako da prvo zabacimo glavui podignemo bradu bolesnika kako bi oslobodili dišni put, potom kažiprstom i palcem ruke, koja se nalazi na čelu stisnemo nosnice bolesnika,nakon dubokog udaha priljubimo svoje usnice oko usta bolesnika i upušemo mu zrak tijekom 1 sekunde,te potom moramo dopustiti pasivan izdisaj iz pluća bolesnika.
Za održavanje prohodnosti dišnog p**a koristimo orofaringealni i nazofaringealni tubus, masku sa samoširečim balonom,endotrahealni tubus,laringealnu masku.U iznimno hitnim stanjima direktno uvođenje tubusa u traheju,tj.endotrahealna intubacija koju uvježbane ekipe moraju dobro poznavati,a umjetno disanje se izvodi 10 p**a u minuti i ne mora se prekidati za vrijeme izvođenja vanjske masaže srca.Umjetno disanje se izvodi ili pomoću samoširećeg balona ili korištenjem respiratora.Prednost samoširećeg balona i respiratora u odnosu na usta spasioca je što bolesniku možemo dostaviti povećanu koncentraciju kisika, u odnosu na 16 % kisika u izdahnutom zraku spasioca.
2. KRVARENJE I ZAUSTAVLJANJE
Krvarenje je istjecanje krvi iz neke krvne žile i nastaje usljed povrede ili nekog patološkog procesa koji je doveo do oštećenja krvne žile te izlijevanja tečnog krvnog sadržaja u okolinu. Krvarenje dijelimo prema izvoru, uzroku, vremenu i mjestu.
Krvarenje prema izvoru može biti :
Kardijalno – gdje se krv izlijeva iz srca kao centralne pumpe čitavog sistema. (nastaje kod direktnog oštećenja srca ).
Arterijsko – gdje se krv izlijeva iz određene arterije u jakom mlazu, istovremeno sa srčanim pulsacijama. Krv je svijetloccrvene boje zbog kisika.
Vensko – nastaje zbog oštećenja venskih krvnih žila koje prenose krv prema srcu. Krv je bogata co2 pa je zato tamnocrvene boje.
Kapilarno – odvija se iz mnogobrojnih kapilarnih krvnih žila, to su tačkasta krvarenja.
Kombinirano – pri čemu krvari ne samo arterija nego i vene i kapilari.
Prma uzroku krvarenje može biti :
Posttraumatsko – ubod, rezna rana, razderotina)
Preoperativno i postoperativno – nastaje prilikom izvođenja operacije.
Spontano – nastaje zbog razdora krvne žile usljed nekog patološkog procesa u njoj.
Primarno – javlja se neposredno nakon ozljede krvne žile
Sekundarno – nastaje naknadno i najčešće sa infekcijom rane .
Prema mjestu , krvarenje može biti :
Vanjsko – to je svako vidljivi krvarenje ( iz nosa – epistaksa, iz uha – otoragija, iz dišnih puteva –hemaptoa, iz probavnih cijevi – hematemeza i malena.)
Unutrašnje – isticanje krvi iz krvnih žila unutrašnjih organa u neku postojeću tjelesnu šupljinu ilion samo tkvio organa. Takvo krvarenje prepoznajemo po indirektnim znacima : opća slabost, izrazito bijela koža i sluznica, ubrzan ali jedva primjetan puls koji se često može pratiti samo na srcu ili velikim krvnim žilama.
Zaustavljanje krvarenja ( hemostaza )
Krvarenje se može zaustaviti spontano zahvaljujući sposobnosti organizma da krv zgrušava van krvnih žila. Hemostaza može biti privremena i trajna. Privremena se može provesti na nekoliko načina :
Elevacija – podzanje ekstremiteta koji krvari.. čim krvarenje stane potrebno je na mjestu na kojem krvari staviti kružni zavoj.
Fleksija – pregibanje ekstremiteta dovodi do odgovarjuće kompresije a samim tim i zaustavljanja krvarenja.
Kompresivne metode – razlikujemo nekoliko kompresivnih metoda :
Digitalna kompresija – izvodi se tako što se prstima pritišće odgovarajuća krvna žila na tipičnim anatomskim mjestima. Tako se može zaustaviti krvarenje i predjelu glave i vrata, te gornjih i dnjihj extremiteta.
Kompresivni zavoj – ona se vrši tako što se pritisak vrši direktno na mjesto krvarenja. Izvodi se tako da se na mjesto krvarenja stavi sterilna gaza, preko nje se stavi jastučić spravljen od sterilne gaze i na kraju zavoj . kompresija mora biti optimalna , tolika da efikasno zaustavi krvarenje.
Eshmarhova poveska – je gumena vrpca dužine 1 m, širine 10 cm, debljine 3 mm. Postavlja se neposredno iznad mjesta krvarenja, nikad na golu kožu nego na odjeću ili prethodno postavljeni kirurški zavoj. Kada se postavi vrši se max. Kompresija do prestanka krvarenja. Ona se postavlja u dva slučaja : kada ni na koji drugi način ne možemo zaustaviti krvarenje i u slučaju traumatskih amp**acija. Ako postavimo eshmarhovu povesku na extremitet koji je očuvan onda je moramo otpustiti nakon dva sata jer u protivnom dolazi do izumiranja tkiva. Extremitet na koji je postavljena poveska se obavezno imobilizira.
Tamponada rane – izvodi se tako što se sterilnim zavojskim materijalom potpuno ispuni šupljina krvarenja rane. Potrebno je znati koliko je broj gaza ili zavojan stavljen u ranu tako da ne bi zaostali nakon vađenja.
Hvatanje krvne žile instrumentom – preko instrumenta treba staviti sterilnu gazu i zavoj te imobilizirati ranu.
Trajno – definitivno – to je potpuno zaustavljanje krvarenja odgovarajućim kirurškim postupcima koji su u domenu rada kirurga. Tu spadaju : podvezivanje kr. Žile ili ligatura, šivanje kr. Žile ili sutura , termokatarizacija ili spaljivanje.

3.Prelomi i imobilizacija
Prelom je djelimcini ili potpuni prekid kontinuiteta kosti.nastaje djelovanjem mehanicke sile ciji intenzitet prelazi granice elasticnosti.to su traumatski prelomi,ukoliko trauma smanji intenzitet ili jača misicnu kontrakciju.djelujuci na patoloski izmjenjenu kost i dovode do prekida kontinuiteta onda govorimo o patoloskom prelomu.a spontani prelom je prelom bez traume.podjela preloma:otvorene i zatvorene.kod otvorenih preloma prekinuta je cjelovitost svih ostalih mekih struktura pa i koze,na taj nacin na kozi postoji razina preko koje se uspostavlja komunikacija između slomljene kosti i vanjske sredine.
Prema stepenu prekida kostanog kontinuiteta razlikujemo:
fisura (nepotpuni kostani prelomi-naprsnuce)prelom ne zahvata cijelu debljinu kosti.
Subperiostalni prelom-kod kojih postoji potpuni prekid kostanog kontinuiteta,ali periost(pokosnica) ostaje intaktan.
Prelom u vidu zelene grane-kod djece.prvi dio kostane cirkumfirmacije('??) je prelomljen a dr je intaktan.
Kominutivni –prelom s 2 ili vise ulomaka
Visespratni-prelomi na 2 ili vise mjesta jedne kosti
Visestruki-prelomi vise kostiju.
Intraartikularni-prelomi kod kojih postoji komunikacija između mjesta preloma i zgloba.
Epifizeolize-gdje dolazi do odvajanja i dislokacije epifize do dijafize.
Luksacioni-pored preloma postoji i djelimicna(potpuna) dislokacija zglobne povrsine.
Znaci prijeloma: izražen otok ili pak hematom, bol, deformitet, krepitacija ( fenomen škripanja ) , patološka pokretljivost i ispad funkcije .
Imobilizacija je postupak liječenja koji obezbjeđuje nepokretnost ozlijeđenog dijela tijela kako u toku transporta tako i za dalje definitivno zbrinjavanje . ( obavlja se na mjestu nesreće, unesrećeni se ne smije pomjerati bez propisno stavljene imobilizacije ). U odnosu na osnovnu namjeru imobilizaciju dijelimo na : privremena ( transportna ) i definitivna imobilizacija .
Transportna imobilizacija
Izvodi se standardnim i priručnim sredstvima . Ima širok dijapazon upotrebe ( kod preloma kostiju, kod povreda zglobova, termičkih povreda, kod nagnječenih te prostrijelnih rana , kod inficiranih rana , kod povreda tkiva i živaca , kod kraš i blast povreda ). Principi transportne imobilizacije : moraju se imobilizirati najmanje dva susjedna zgloba, imobilizirano sredstvo se stavlja preko odjeće i obuće, stavljeni imobilizacioni zavoj ne smije ometati krvnu cirkulaciju , zabranjena je bilo kakva repozicija preloma , gdje god je moguće staviti imobilizirani ekstremitet u fiziološki položaj, iz rana stršeći koštani ulomi ne smiju se reponirati niti utiskivati nazad nego samo prekriti suhom sterilnom gazom i zavojem , kod udlage koristi se najčešće kranerova udlaga, pneumatska udlaga itd.
Greške prilikom imobilizacije ( nedovoljna fiksacija dva susjedna zgloba, ugrožavanje krvne cirkulacije prejakim stezanjem zavoja i prerano skidanje udlage ).

OZLJEDE (otvorene, zatvorene, kraš i blast)
Rana je nasilni prekid kontinuiteta u prvom redu kože sa njenim aneksima i ostalih živih tkiva koja se nalaze ispod rane. Mogu nastati nasilno, usljed djelovanja neke sile, npr rukom doktora.
Sve povrede dijelimo na otvorene i zatvorene. Otvorene su one kod kojih je prekinuta cjelovitost kože pa se kroz njen otvor naziru i oštećenja dubljih tjelesnih struktura. Zatvorene povrede nastaju djelovanjem tupe i jake sile, tada dolazi do prekida kontinuiteta živih tkiva ispod kože a da koža ostaje intaktna.
Tipovi zatvorenih povreda su:
1.Potres pojedinih dijelova tijela jeste prolazno oštećenje funkcije nekog organa ili dijela tijele pri čemu nije došlo do nekih vidljivih promjena nego samo do prolaznog poremećaja funkcije koja će se ubrzo vratiti u normalno stanje.
2.Kontuzija ili nagnečenje ozljeda tkiva koje je najčešće došlo do ne samo do funkcionalnih nego i do organskih ireverzibilnih nepovratnih promjena.
3.Razdori, rastrgnuće raznih slojeva tkiva ispod intaktne kože.
Tipovi otvorenih povreda su:
1.Oguljetina, moze biti povrsinska ili duboka, nastaje uslijed oljustenja koze, zarasta u roku 7-14dana, bez oziljaka pod uslovom da nije inficirana.
2.Rezna rana ili sjekotina je rana koja je nanesena ostrijim orudjem, takva rana ima ostre rubove i pravilan oblik, uredno zarasta zbog svog pravilnog oblika.
3.Razderotina je rana koja je nanesena tupim orudjem, ovakva rana ima cesto defekte koze i potkoznog tkiva.
4.Nagnječena rana je rana koja nastaje djelovanjem tupe sile na vecoj povrsini, ovakva rana ima nepravilne nagnjecene rubove sa mjestimicnim rubnim nekrozama, krve podlive..
5.Ujedna rana moze biti od insekata, zmija i zivotinja, ova rana nosi sa sobom uvijek opasnost odmoguceg nastanka bijesnila
6. Ubodna rana nastaje djelovanjem ostrog siljatog predmeta, ovakva rana je jedva vidljiva na kozi a moze da seze u dubinu, da zavuce infekciju ili da osteti suplje organe..
7.Strijelna rana nastaje djelovanjem vatrenog oruzja, moze biti ustrijelna kada ima ulaz, strijelni kanal i dno i moz biti prostrijelna kada ima ulaz, strijelni kanal i izlaz..
8.Eksplozivna rana je ona rana koja je nanesena eksplozivnim sredstvima..
9.Smrskotina nastaje kao posljedica veoma jake traume zbog koje dolazi do smeksavanja mekih i kostanih tkiva doticne regije, ovakve rane su sklone infekciji i gangrenama
10.Opkotina
11.Smrzotina
KRAS POVREDE su u sustini zatvorene povrede koje se javljaju kao posljedica zatrpavanja vecih povrsina tijela, pri zemljotresu, nesrecama u rudnicima... Prvo dolazi do masovnog izlijevanja plazme iz krvnih stanica u okolno tkivo i stvara se tkivni edem koji se sve vise povecava. Zatim dolazi do ishemije misica koja kasnije prelazi u potpunu anoksiju koja forsija stvaranje toksicnih supstancija. Slabi funkcija bubrega pa dolazi do uremije. Kod kras sindroma razlikujemo 3faze:
slobodni interval koji traje nekoliko sati a karakterise ga odsustvo simptoma, iducu fazu karakterise naglo oticanje ekstremiteta, snizenje temp, gubitak pulsa na periferiji, treca faza razvijena slika kras sindroma sa znacima soka i uremijom
BLAST POVREDE su povrede tijela nastale djelovanjem udara eksplozivnog talasa koji se od izvora do tijela siri kroz razlicite medije, vazduh, vodu i cvrste predmete. Kod vazdusnog udara AIR BLAST najcesce strada bubna opna, pluca.. Vodeni udar ili WATER BLAST nastaje pri eksploziji mine pod vodom a najcesce stradaju suplji dijelovi probavne cijevi sa posljedicnim profuznim krvarenjem. Cvrsti udar ili SOHO BLAST prenosi se preko krutih tijela, najcesce stradaju kostani sistem i krvne zile.
Akutni koronarni sisetem bolesti
Sindrom akutne koronarne bolesti obuhvata širok stepen stanja nastalih nedovoljnom opskrbljenošću srca krvlju. Stenokardija je kratkotrajni napad u predjelu srca koji trajie 10 – 15 min u predjelu srca. Zatim napad angine pektris koji čini iznenadni žestoki bol u predjelu srca, koji slijeva u lijevo rame i lijevu ruku, praćen osjećajem tjeskobe i straha. I srčani infarkt je najteži oblik akutne koronarne bolesti, a čine ga teški napadi bolov a sa znacima šoka. Bolesnik leži mirni i bez ikakvih pokreta. Davati kisik, sedativ i pozvati ljekara.

27/08/2015

BIOLOGIJA IV razred

31. . BIOSINTEZA BJELANČEVINA
DNK sadrži informaciju za sintezu bjelančevina u ćelijama. To je šifra za redoslijed aminokiselina. Mjesto sinteze bjelančevina su ribozomi u citoplazmi. Most koji povezuje genetičku informaciju i sintezu bjelančevina je molekula RNK. Za biosintezu proteina su važni informaciona RNK- iRNK, transportna RNK-tRNK i ribozomska RNK-Rrnk. Prvo se odvija sinteza iRNK u jedru, polulanci se razdvoje i na njih se vežu odgovarajući ribonukleotidi. Tako nastaje iRNK. To je etapa transkripcije, tj. genetička šifra je prepisana. iRNK prenosi genetičku informaciju iz jedra u citoplazmu. Ribozomi sadrže važne enzime i tRNK. rRNK prenosi odgovarajuće aminokiseline do ribozoma. Ona određuje koje će se aminokiseline vezati i čini triplet heterocikličnih baza. Molekuli tRNK uvijek vezuju istu aminokiselinu. Specifični komplexi tRNK se vezuju za komplementarne triplet baza iRNK i tako se genetička šifra prevodi sa jezika heterocikličnih baza na jezik aminokiselina. To je translacija. Translacija se odvija u citoplazmi gdje se ribozomi vežu za iRNK. rRNK je sastavni dio ribozoma na kojima se odvija biosinteza proteina. Komplementarne baze iRNK se vežu za tRNK i to kroz 3 faze: inicijacija, elongacija i terminacija.
DNK je izgrađena od 4 nukleotida a protein od 20 aminokiselina. Svaku aminokiselinu kodira slijed od 3 nukleotida i to je genetski kod. Njemu je komplementaran triplet nukleotida na iRNK koji se označava kao kodon. Kodonu je kompelementaran triplet nukleotida na tRNK koji se označava kao antikodon.

33. Primjenjena genetika
Značaj primjene genetičkih znanja je najveći u poljoprivredi, industriji i medicini. Za medicinu genetika ima veliki značaj jer su mnoga odstupanja tj.aberacije i bolesti čovjeka nasljedne. Danas je moguće na vrijeme spriječiti rađanje potomaka opterećenih nasljednim poremećajima. Prenatalno dijagnosticiranje se obavlja uz pomoć amniocenteze, tj. uzimanjem plodne vode od trudnice i tako se iz populacije novorođenih isključuju hromosomske aberacije. Primjena u proizvodnji biološki aktivnih materija značajnih za medicinu kao što su enzimi, hormoni, vakcije,serumi, imuno-aktivne bjelančevine itd.
Stvaranje i uzgoj novih vrsta kulturnog bilja i domaćih životinja koje su u nečemu bolje od prethodnih se naziva oplemenjivanje. Omogućava eksploataciju sasvim novih izvora hrane, unapređivanje proizvodnje prehrambenih artikala, ubacivanjem određenih gena za otpornost na bolesti u organizme domaćih životinja i kulturnih biljaka bi se mogla povećati proizvodnja hrane u svijetu. Mikroorganizmi bi sa svojim enzimima mogli prerađivati različite otpadne materijale i davati gorivo (od drvenih otpadaka proizvesti alkohol) itd.

34.Genetičko inženjerstvo
Postupak modifikacije nasljednog materijala (DNK) iz jednog živog sistema u drugi, čime se mjenjaju osobine sistema u određenom smislu i naposredne manipulacije nasljednim materijalom se naziva genetičko inžinjerstvo. Njegov predmet je presađivanje ili transfer genetičkog materijala (geni, grupe gena, hromozomi, genomi). U ovim zahvatima se razlikuje više faza: pribavljanje čistih željenih čestica nasljedne tvari putem izolacije ili sinteze, prenošenje čestica iz jednog živog sistema u drugi, inkorporiranje stranih čestica nasljedne tvari u ćelije primaoce pri čemu se mora osigurati funkcionalnost, umnožavanje međusobno identičnih nasljednih struktura-kloniranje i stvaranje novih kompleksa nasljedne tvari kakvih nema u prirodi. Razlikuju se tri oblasti genetičkog inžinjerstva: gensko, hromozomsko i genomsko. Pomoću ovih postupaka upoznata je građa i organizacija velikog broja gena različitih organizama, mogućnost industriske proizvodnje bjelančevina pomoću mikroorganizama (inzulin, hormon rasta, cjepiva)

35.Hromosomsko inženjerstvo
Manipulacija grupama gena, djelovima hromozoma ili cijelim hromozomima u genetičko-inžinjerskim eksperimentima se označava kao hromozomsko inžinjerstvo. Tu se radi o metodama koje omogućavaju da se u recepijentske sisteme unese donorska nasljedna tvar u obliku krupnih čestica. U njemu važnu ulogu igraju restriktaze. Moguće je prenijeti hromozome iz ćelija jednog u ćelije drugog tkiva istog organizma i pritom očuvati njihovu funkcionalnost. To se uspješno izvodi i kada se radi o prenosu među organizmima različite vrste i to se naziva heterospecifični transfer.
Hromozomsko inžinjerstvo obuhvata transfer hromozomskih fragmenata, transfer pojedinačnih hromozoma i gradnju vještačkih hromozoma. Izolovanje i prijenos pojedinačnih hromozoma spada među načine upoznavanja rasporeda gena po hromozomima. Konstrukcija vještačkih hromozoma počinje sa okupljanjem i povezivanjem molekulskih sastojaka hromozoma. Molekule koje ulaze u sastav hromozoma se vještačkim putem ugrađuju u nadmolekulsku strukturu koja može vršiti biološke funkcije prirodnog hromozoma, u stanju su da se dupliciraju, dijele i kreću tokom ćelijske diobe.

36. EVOLUCIONA TEORIJA
-Evolucija je naučna teorija koja pretpostavlja da različite vrste biljaka I životinja vode porijeklo iz već postojećih organizama svojih predaka, te da su sve morfološke I fiziološke razlike među njima nastale uslijed niza promjena tokom mnoštva uzastopnih generacija. Živa bića evoluiraju kroz proces mutacije (slučajnih promjena na genima odnosno dnk), genetskog otklona (slučajnih promjena u učestalosti pojedinih genetskih varijacija unutar populacije), prirodne selekcije (neslučajnog I postepenog procesa pomoću kojih pojedine genetske varijacije i osobine organizma poput boje očiju, muslkulature, krzna, postaju više ili manje zastupljene u populaciji). Prirodna selekcija nije slučajan proces zato što djeluje na osobine organizma koje pozitivno ili negativno utiču na sposobnost preživljavanja I reprodukciju tog organizma u nekom okolišu.

-LAMARKOVA TEORIJA EVOLUCIJE
Prvu teoriju evolucije je dao biolog Lamark koji je smatrao da najprimitivnija živa bića nastaju iz nežive materije-spontano, da čitav organski svijet vodi porijeklo od jednog zajedničkog pretka i da se tokom vremena neprestano mjenjao. Živi svijet se razvijao postepeno po ljestvici rastuće složenosti od najprimitivnijih ka sve složenijim, koju je on nazivao princip gradacije. Cjelokupni životinjski svijet podijelio je na 14 klasa u vidu ljestvice. Usložnjavanje organizama leži u samoj prirodi organizama, njihovoj volji za stalnim promjenama, a smjer promjena određuje okolina. Organizam se mjenja uslijed djelovanja faktora spoljne sredine da bi joj se što bolje prilagodio. Pritom vladaju zakonitosti: zakon upotrebe i neupotrebe organa i zakon o nasljeđivanju stečenih osobina. Ova zakoni se zovu Lamarkovi zakoni. Tako su npr. dugi vrat i noge kod žirafe rezultat stalnog nastojanja njenih predaka da dohvate više grane i lišće na drvetu i tako dođu do hrane. Ili npr. plivaće kožice među prstima vodenih ptica su nastale tokom mnogih generacija stalnim širenjem prstiju što im je omogućilo bolje prilagođavanje životu u vodi. Lamarkova teorija ima tri principa:
-princip potrebe, nema novog organizma bez nove potrebe
-princip navike, nema novih adaptacija bez potreba u sredini
-stepen promjene se bilježi u naslijeđe i prenosi na narednu generaciju.

-DARVINOVA TEORIJA EVOLUCIJE
Darvin je bio poznati biolog koji je zaključio da sve domaće tj.pitome forme moraju voditi porijeklo od divljih. Razne vrste pitomih životinja, npr.golubova potiču od iste ali divlje vrste. To je važilo i za razne sorte kulturnih biljaka. Domaće forme su prilagođene potrebama čovjeka, koje je on stvorio selekcijom. Čovjek je uvijek birao one jedinke koje se odlikuju njemu potrebnim i korisnim osobinama. Dopuštajući samo tim jedinkama da se razmnožavaju on je stvorio pitome forme, on je taj odabir nazvao vještačko odabiranje. Prilagođenost uslovima sredine svake vrste mora biti rezultat selekcije. Prirodna selekcija je osnovna pokretačka snaga evolucije. U prirodi se selekcija vrši tako što preživljavaju one jedinke koje u datim uslovima imaju svojstva koja su im najkorisnija za održavanje vrste. Cjelokupni komplex odnosa koji vladaju između organizma i sredine Darvin je nazvao borba za opstanak. U toj borbi preživljavaju samo one jedinke koje imaju najpovoljnije kombinacije osobina za opstanak. Tako se iz generacije u generaciju sabiraju korisne osobine i vrste se postepeno ali stalno mjenjaju i tako se postepeno pretvaraju u novu vrstu. Tako je objasnio da se jedna vrsta u toku vremena može transformisati u više novih vrsta, prema različitim životnim uslovima. Njegova teorija evolucije se zasniva na više činjenica: varijabilnost, borba za opstanak i prirodna selekcija-odabir, on ih smatra faktorima evolucije.

-FAKTORI EVOLUCIJE-DARVINOVI
Darvin je u svojoj teoriji izložio osnovne faktore evolucije: varijabilnost, selekcija, izolacija i genetički drift. To su faktori i mehanizmi koji remete genetičku ravnotežu u populaciji. Faktori evolucije ne djeluju izolovano i nezavisno jedan od drugoga, nego su u složenom i međusobno uslovljenom dejstvu.

37. -FAKTORI EVOLUCIJE
-Osnovna jedinica evolucionih istraživanja je populacija. Autonomni faktor evolucije su promjene koje se dešavaju u okviru populacije a koje remete genetsku strukturu u populaciji a to su promjene u genetskom materijalu koji se nasljeđuje I naziva mutacija. Drugi faktor evolucije je selekcija. Prirodna selekcija zasniva se na razlikama u broju preživjelih I uginulih jedinki neke populacije. Kao rezultat selekcije populacije se mjenjaju tokom generacije. Svaka nasljedna osobina koja omogućava da nosioci ostave veći broj potomaka nego oni koji tu osobinu nemaju, naziva se adaptacija i to je treći faktor evolucije. Kada geni pređu iz jedne populacije u drugu, postanu dio njenog genetičkog fonda I to se naziva protok gena-4 faktor. Faktor evolucije je I genetska slučajnost ili genetski drift-5. Ostvaruje se kada dođe do slučajnih promjena u učestalosti aleala.
PROMJENJIVOST-VARIJABILNOST, NASLJEĐIVANJE I PROMJENLJIVOST KAO FAKTORI EVOLUCIJE

Biološka promjenjivost se ogleda u stalnim promjenama genotipskih i fenotipskih struktura populacije. Ne postoje 2 jedinke koje su potpuno identične. Vjerovatno čak ni većina jednojajčanih blizanaca nisu istovjetni jer postoje i somatske mutacije. Ove individualne razlike su posljedica neprekidnog mjenjanja nasljednih i nenasljednih svojstava. Sve razlike među jedinkama u istoj vrsti je rezultat djelovanja 2 faktora: nasljednih i nenasljednih faktora. S obzirom na uzroke i porijeklo varijabilnosti razlikuju se: nasljedna-genetička i nenasljedna-negenetička varijabilnost. Različitost među jedinkama unutar populacije jedne vrste se označava pojmom individualne varijabilnosti, dok se različitost grupa iste vrste označava kao grupna varijabilnost.
Nenasljedna varijabilnost-različitost jedinki pod uticajem sredinskih činilaca naziva se modifikacija. Jedan genotip se može u različitim uslovima ispoljavati na razne načine, npr. kod jedne vrste primula na temperaturi od 30-35 C razvija se bijeli cvijet, dok se pri temp.od 15-20 C razvija crveni cvijet. Organizmi se mogu i bez promjena nasljedne strukture mjenjati ovisno od konkretnih uslova spoljnje sredine-ishrana, vlažnost, svjetlost, temperatura itd.
Nasljedna promjenjivost-mutacije: promjenjivost živih bića mnogo više zavisi od kvalitativnih i kvantitativnih promjena u njihovoj nasljednoj strukturi. Promjene nasljedne strukture dovode do promjena u funkcijama, strukturi osobina, promjena u fenotipu, mogu biti posljedica mutacija ili rekombinacija. Rekombinativne promjene nastaju kao posljedica različitih kombinacija roditeljskih osobina i tako se javljaju različiti fenotipovi. Najznačajniji izvor nasljedne varijabilnosti su mutacije-to su kvalitativne i kvantitativne promjene u nasljednom materijalu. Mutacije se dijele na genske, hromozomske i genomske.
Nasljedna varijabilnost -uzastopnim genetičkim promjenama (mutacijama, rekombinacijama) se stvaraju fenotipske razlike među jedinkama. Neprilagođeni genotipovi bivaju eliminisani a prilagođeni opstaju i formiraju naredne generacije. Možemo razlikovati negativne, neutralne i pozitivne mutacije. Negativnim mutacijama životna sposobnost se smanjuje i jedinke takvih mutacija propadaju. Pozitivne mutacije povećavaju životnu sposobnost pa te nosioce čini sposobnijim u odnosu na izvorne oblike.
-PRIRODNA SELEKCIJA -ODABIR KAO FAKTOR EVOLUCIJE
Darvin je prirodni odabir smatrao silom koja postepeno eliminiše neke varijante iz populacije jer su izgubile bitku za opstanak. One imaju manje povoljnih osobina za datu sredinu, nisu dovoljno prilagođene pa propadaju a druge se održavaju. Darvinova teorija selekcije se bazira na diferencijalnom preživljavanju. Ali borba za opstanak nije jedini preduslov selekcije. Selekcija je uticaj svakog prirodnog faktora koji daje prednost određenim genima u nekoj sredini, tako da selekcija remeti genetičku ravnotežu populacije. Suština selekcije je da što prilagođenije jedinke preživljavaju, razmnožavaju se i na svoje potomstvo prenose gene koji određuju svojstva prilagodljivosti. Osnovni rezultat selekcije je genotip koji određuje prilagodbe. Svaki oblik adaptacije je rezultat djelovanja prirodnog odabira. Svi oblici prilagođenosti se mogu podijeliti na: mimikrija (oponašanje), aposemija (obojenost radi upozorenja), kriptična sličnost (životinje imaju boju tijela koja je vrlo slična okolini). Efikasnost djelovanja selekcije se najbolje izražava na osnovu pokazatelja kao što su selekcioni pritisak i adaptivna vrijednost. Selekcioni pritisak je negativni uticaj prirodnog odabira na određeni fenotip. Koeficijent selekcije je kvantitativni izraz selekcionog pritiska. Adaptivna vrijednost je stepen prilagođenosti određenog fenotipa uslovima sredine.

-IZOLACIJA KAO FAKTOR EVOLUCIJE
Izolacija je ograničavanje razmjene genetičkog materijala između različitih populacija koje su uzrokovane različitim barijerama koje spriječavaju ukrštanje. To je jedan od važnih faktora evolucije. Izolacione barijere su prostorna izolacija, ekološka izolacija i reproduktivna izolacija. Prostorna-geografska izolacija proizlazi iz činjenice da populacije često žive u udaljenim geografskim područjima , a između se nalaze nesavladive prepreke. Ukoliko grupe žive u različitim ekološkim uslovima čak i na relativno malim geografskim udaljenostima onda je riječ o ekološkoj izolaciji. Reproduktivna izolacija nastaje kada grupe jedinki ne mogu razmjenjivati genetički materijal i pored ostvarivanja međusobnih kontakata pa čak i individualne kopulacije-parenja. Postoje 2 tipa: prefertilizaciona-prijeoplodna (sezonska, etološka, mehanička, pomoću polinatora-oprašivača i gametska izolacija) i postfertilizaciona-poslijeoplodna (hibridna invijabilnost i hibridni sterilitet).Sezonska nastaje kao posljedica nepodudarnosti perioda oplodnje među potencijalnim partnerima. Etološka izolacija je nepodudarnosti ponašanja grupa za vrijeme razmnožavanja. Mehanička izolacija je kada su grupe jedinki reproduktivno izolovane uslijed mehaničke nepodudarnosti organa za parenje tj. fizičkog nesklada muških i ženskih genitalija. Gametska izolacija nastaje zbog genetičke i biohemijske nesaglasnosti muških i ženskih gameta. Hibridna invijabilnost je ugibanje hibrida tokom embriogeneze zbog nepodudarnosti. Hibridna sterilnost je nemogućnost reprodukcije hibrida.

-PROCES SPECIJACIJE
Specijacija je proces nastajanja novih vrsta koji počinje onog momenta kada neka populacija pri razmnožavanju počinje smanjivati učestalost reproduktivnih kontakata, tj. kada se unutar populacije formiraju grupe u kojima su reproduktivne veze češće nego kod drugih grupa. Razlikujemo 2 tipa: filetička specijacija i divergentna specijacija.
Filetička specijacija je jednosmjerna evoluciona transformacija vrste. U procesu transformacije, jedna vrsta se može postepeno mjenjati, evoluirati i vremenom se pretvoriti u novu vrstu. Stara vrsta se uslijed nagomilanih genetičkih promjena, mutacija i rekombinacija preobrazi u novu drugačiju vrstu.
Divergentna specijacija-kada je iz jedne vrste istovremeno nastalo više novih vrsta. Ima više oblika: apomiktična, specijacija putem hibridizacije vrsta, poliploidna i aneuploidna specijacija i geografska specijacija. Apomiktična je karakteristična za bespolno razmnožavanje. Specijacija putem hibridizacije je nastanak novih vrsta ukrštanjem 2 postojeće. Poliploidija i aneuploidija su načini neposredne specijacije. Poliploidija je umnožavanje normalnog broja hromozoma a aneuoploidna specijacija u kojoj su polazne osnove numeričke hromozomske aberacije koje ne obuhvataju cijelu hromozomsku garnituru. Geografska specijacija je preobražaj neke populacije koji počinje njenom geografskom izolacijom. Simpatrična specijacija je način nastanka novih vrsta bez geografske izolacije, tj. srodne simpatričke vrste preko stadijuma polimorfne populacije, vode porijeklo od jedne homogene populacije.

38. PROCES EVOLUCIJE
Čitav tok evolucije zasniva se na nastajanju novih populacija koje se odlikuju većim adaptivnim osobinama od njihovih predaka. Osnovno pitanje se predstavlja kako su stvorene razlike između jedinki , jedinkama i generacijama , koje se mogu pretvoriti u razlike između grupa tj. nastajanje vrsta.
SPECIJACIJA= procesi nastajanja novih vrsta , koje otpočinje onog momenta kada neka populacija pri razmnožavanju počinju smanjivati učestalost reproduktivnih kontakata tj. kada se unutar jedinstvene matične populacije formiraju grupe u kojima reproduktivne veze češće nego među pripadnicima drugih.
Razlikujemo dva osnovna tipa formiranja novih vrsta :
1) filetička specijacija
2) divergentna specijacija

1) jednosmjerna evoluciona transformacija vrste naziva se filetička specijacija . ( Jedna vrsta se pretvara samo u jednu novu vrstu )
2) divergentna specijacija = u kome iz jedne vrste istovremeno nastaje više novih vrsta
a) apomiktična specijacija
b) specijacija putem hibridizacija vrsta
c)poliploidna aneploidna specijacija
d) geografska specijacija
Što su podvrste međusobno duže izolirane proces evolutivne divergencije i morfološke diferencijacije su sve izraženiji. Procesi selekcije su sve prisutniji.
Simpatička specijacija= način postanka vrsta bez geografske izolacije
39. -BIOLOŠKO PORIJEKLO I EVOLUCIJA ČOVJEKA
Vrsta kojoj pripada savremeni čovjek se pojavila prije 30 hiljada godina. Pojam hominizacije obuhvata sveukupni proces sociobiološkog očovječenja, tj. gubljenja karakterističnih životinjskih i sticanje isključivo ljudskih osobina. Cjelokupni proces hominizacije se dijeli na 2 faze: prethumanu (do pojave bića koja su uvrštena u rod Homo) i humanu (koja obuhvata evolutivni razvoj roda Homo).Najbitnije biološke karakteristike čovjeka su: velika lobanja sa razvijenim mozgom, sposobnost artikulisanog govora, uspravni položaj tijela i kretanje zadnjim udovima, ruke oslobođene od lokomotorne funkcije, sposobnost izrade i upotrebe oruđa za rad, život u ljudskom duštvu. Sve te osobine ga razlikuju od svih ostalih organskih vrsta i čine ga čovjekom. Omogućavaju čovjeku stvaranje i upotrebu oruđa za rad pomoću kojih sam proizvodi sredstva za život. Dakle, on sam stvara i mjenja uslove života. Njegova životna sredina ne vlada njime kao drugim živim bićima. Faktori hominizacije: značajnu ulogu su imali opšti biološki faktori (varijabilnost, selekcija, izolacija,mutacije, prirodni odabir itd.) ali i razni socijalni faktori: pojava oruđa za rad i evolucija ruke, evolucija mozga i pojava svijesti , pojava artikulisanog govora i ljudske kulture.

40.Porijeklo života
Porijeklo života se vezuje za više hipoteza , tj. za razvitak zemlje kao planete.
- Jedna od njih= nastale su prvo jednostavne organske materije , pa su te materije evoluirale ( preobrazile ) u sva složenija organska jedinjenja , na osnovu kojih su postala prvobitna bića.
- hipoteza Žan Baptist Lemark = 1. Teorija iz njegove knjige “ Zoološka filozofija “ 1809
“ SPONTANA GENERACIJA = najprimitivnija živa bića mogu nastati i nastaju iz nežive materije –spontano Usložnjavanje leži u samoj prirodi organizma , nnjihovim unutrašnjim nagonom ili volji za stalnim promjenama . Faktori smjene su okolina ili sredina.
1. hipoteza = život je nastao u kosmosu i na Zemlju je dospio u obliku gotovih “ klica “( Neprihvatljivo zbog , radijacije , temperature , ...)
2. hipoteza = život na zemlji je nastao slučajno i naglo , kombinacijom anorganskih elemenata
3. hipoteza = Opće privaćena teorija ; objašnjava porjeklo života kao postepen razvoj iz nežive materije , što je djeliimično i dokazano i verificirano. Smatra se da je život nastao ABIOGENIM putem , pod posebnim uvjetima , ( fizičko , hemijskim zakonima ) tkz. OPARINOVA TEORIJA

41.DOKAZI EVOLUCIJE
-PALEONTOLOŠKI DOKAZI EVOLUCIJE
Fosilni ostaci živog svijeta i istorijski dokumenti su najočigledniji dolazi da su se na Zemlji prvo pojavili jednostavni organizmi a kasnije su se od njih postepeno razvijali sve složeniji. Najubjedljivi dokazi su tzv. prelazni oblici-paleontološki zbirni oblici i tzv.evolutivni nizovi-paleontološki nizovi fosila. Prelazni oblici su fosilni ostaci biljnih i životinjskih vrsta koji čine prelaz između pojedinih taksonomskih kategorija, one imaju osobinu 2 ili više grupa životinja tj.biljaka. Evolutivni nizovi su fosilni predstavnici predaka nekih današnjih grupa organizama koji su živjeli u raznim geološkim periodima.Npr. tokom dugotrajne evolucije konja smjenjivale su se mnogobrojne forme nastajući jedna iz druge i pritom se stalno vršio progresivni razvoj u pogledu veličine tijela, dužine nogu, smanjenja broja prstiju i preobražaja zuba.

MORFOLOŠKO-ANATOMSKI DOKAZI EVOLUCIJE
Jedinstvena ćelijska građa svih živih bića, usavršavanje unutrašnjih organa i plan građe tijela mnogih grupa organizama ukazuju na njihovo zajedničko porijeklo. Homologni organi su organi koji imaju isto evoluciono porijeklo, npr. prednji udovi kičmenjaka koji dišu plućima. Analogni organi imaju različito evoluciono porijeklo a imaju iste ili slične funkcije kod različitih grupa, npr. krila ptica i sisara. Rudimentarni organi ukazuju na to da su oni u prošlosti imali veliku važnost i bili normalno razvijeni npr.ostaci očiju kod slijepih životinja, javljaju se stalno. Atavizmi su osobine koje se rijetko javljaju kod nekih vrsta a bile su normalna pojava njihovih davnih predaka npr.kod čovjeka neobična tjelesna dlakavost.

-EMBRIOLOŠKI DOKAZI EVOLUCIJE
U prvo vrijeme embrionalnog razvoja teško je razlikovati embrion ribe, vodozemaca, gmizavca i sisara jer se kod kičmenjaka u razvoju zametka nakon gastrulacije mogu uočiti velike sličnosti. Svi viši kičmenjaci vode porijeklo od ribolikih predaka pa je ova embrionalna pojava ponavljanje filogenije-istorijskog razvoja čitave grupe. Iz embrionalnog razvoja se mogu izvući još neki zaključci, npr. za kita se može zaključiti da vodi porijeklo od kopnenih predaka i po tome što njegov zametak u određenoj fazi razvoja ima dlaku, isto kao i kopneni sisari.

-BIOHEMIJSKI, FIZIOLOŠKI I GENETIČKI DOKAZI EVOLUCIJE
Najvažniji fiziološki i biohemijski procesi se odvijaju gotovo na isti način kod svih živih bića a to ubjedljivo govori o zajedničkom porijeklu cjelokupnog živog svijeta. Sve najbitnije životne funkcije su manje-više iste i kod najudaljenijih organizama, tako su varanje hrane, disanje, cirkulacija krvi, izlučivanje itd.suštinski iste kod svih grupa kičmenjaka a postojeće razlike su rezultat njihove kasnije evolucije.

Address

Tržačka Raštela
Cazin
77225

Website

facebook.com

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Vanredni učenici srednje medicinske škole posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Vanredni učenici srednje medicinske škole

27/08/2015

27/08/2015

Address

Website

Alerts

Shortcuts

Share

Category

Listing takedown request