22/08/2026
Azərbaycan–Özbəkistan qardaşlığı: ortaq tarixdən gələcəyə uzanan strateji yol
Azərbaycan və Özbəkistan münasibətləri son illərdə sürətlə inkişaf edərək tarixi və mədəni yaxınlıqdan siyasi müttəfiqliyə, iqtisadi tərəfdaşlıqdan regional əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib. Prezident İlham Əliyevin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər də bu münasibətlərin çoxşaxəli xarakterini aydın şəkildə ortaya qoyur. İki ölkə arasında mövcud əlaqələrin əsasını yalnız dövlət maraqları deyil, xalqları bir-birinə bağlayan ortaq tarix, dil və mənəvi dəyərlər təşkil edir. Məhz bu möhkəm təməl siyasi münasibətlərin davamlı və etibarlı inkişafına imkan yaradır.
Son illərin ən mühüm nəticələrindən biri Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlərin hüquqi-siyasi baxımdan müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlməsidir. Dövlət başçılarının qarşılıqlı səfərləri, Ali Dövlətlərarası Şuranın yaradılması və yüksək səviyyəli müntəzəm siyasi dialoq münasibətlərin institusional əsaslarını əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib. 2024-cü ildə Azərbaycanın Özbəkistana dövlət səfəri, 2025-ci ildə isə Özbəkistan Prezidentinin Azərbaycana dövlət səfəri zamanı imzalanmış sənədlər iki ölkənin gələcək əməkdaşlığının istiqamətlərini müəyyənləşdirən mühüm siyasi çərçivə yaradıb. Bu gün Bakı və Daşkənd arasında qarşılıqlı etimad artıq ayrı-ayrı siyasi məsələlərlə məhdudlaşmır, uzunmüddətli strateji maraqlar sisteminə çevrilir.
İqtisadi əlaqələr isə siyasi yaxınlığın praktiki nəticələrini nümayiş etdirən əsas sahələrdən biridir. 2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin 795 milyon dollara çatması və əvvəlki illə müqayisədə üç dəfədən çox artması əməkdaşlığın dinamikliyini göstərir. Azərbaycan-Özbəkistan İnvestisiya Şirkətinin 500 milyon dollar ümumi kapitalla yaradılması da qarşılıqlı investisiyaların genişləndirilməsi üçün ciddi potensial formalaşdırıb. Azərbaycanın Özbəkistanda, Özbəkistanın isə Azərbaycanda həyata keçirdiyi layihələr münasibətlərin sadəcə ticarət tərəfdaşlığından birgə iqtisadi fəaliyyət modelinə keçdiyini göstərir. Qarşıdakı dövrdə birgə istehsal, sənaye kooperasiyası və investisiya layihələrinin artırılması bu potensialı daha da genişləndirə bilər.
Nəqliyyat və enerji sahələri Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığının regional əhəmiyyətini xüsusilə artırır. Azərbaycanın Cənubi Qafqazda, Özbəkistanın isə Mərkəzi Asiyada yerləşməsi iki ölkəni Şərqlə Qərb arasında mühüm bağlantı nöqtələrinə çevirir. 2025-ci ildə tranzit daşımaların 1,4 milyon tona çatması və artım dinamikasının 2026-cı ildə də davam etməsi bu istiqamətin perspektivlərini göstərir. Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin Orta Dəhliz və TRIPP ilə əlaqələndirilməsi isə Azərbaycan və Özbəkistanın regional logistika xəritəsində rolunu daha da gücləndirə bilər. Yaşıl enerji dəhlizi, enerji ixracı və bərpaolunan enerji layihələri isə gələcək əməkdaşlığın yeni istiqamətlərini formalaşdırır.
Münasibətlərin ən mühüm və uzunmüddətli dayaqlarından biri isə mədəni-humanitar əlaqələrdir. Azərbaycan və Özbəkistan xalqlarını birləşdirən bağlar yalnız müasir diplomatik münasibətlərin nəticəsi deyil; bu əlaqələrin kökləri əsrlər əvvələ, ortaq türk mədəniyyətinə, ədəbi irsə, dil və mənəvi dəyərlərə gedib çıxır. Nizami Gəncəvinin Özbəkistanda böyük ehtiramla yad edilməsi, Özbəkistan Milli Pedaqoji Universitetinin dahi Azərbaycan şairinin adını daşıması iki xalqın ədəbi-mədəni yaddaşındakı qarşılıqlı bağlılığın simvolik nümunəsidir. 2023 və 2025-ci illərdə Azərbaycanda Özbəkistan Mədəniyyəti Günlərinin, 2024-cü ildə isə Özbəkistanda Azərbaycan Mədəniyyəti Günlərinin keçirilməsi, Xivədə “Şuşa Günləri”nin təşkil olunması mədəni diplomatiyanın real nəticələridir. Bakı və Daşkənddə keçirilən tədbirlər, incəsənət festivalları, elmi konfranslar, ədəbi nəşrlər və təhsil proqramları xalqların bir-birini daha yaxından tanımasına şərait yaradır. Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəbin fəaliyyət göstərməsi, Bakıda “Özbəkistan” parkının yaradılması və şəhərlər arasında qardaşlaşma münasibətlərinin genişlənməsi isə bu dostluğun yalnız dövlətlərarası sənədlərdə deyil, şəhər məkanında və ictimai həyatda da öz ifadəsini tapdığını göstərir.
Təhsil, media, turizm və vətəndaş cəmiyyəti sahələrində əməkdaşlığın genişlənməsi də münasibətlərin sosial əsaslarını möhkəmləndirir. 2025–2026-cı tədris ilində Azərbaycan və Özbəkistan vətəndaşlarının qarşılıqlı olaraq digər ölkədə təhsil alması, iki ölkə arasında media forumlarının keçirilməsi, QHT-lər üçün birgə qrant müsabiqəsinin elan edilməsi yeni əməkdaşlıq platformalarının formalaşdığını göstərir. Turizm sahəsində də ciddi dinamika müşahidə olunur: Özbəkistandan Azərbaycana səfər edənlərin sayının son illərdə artması xalqlar arasında birbaşa təmasların genişləndiyini göstərir. Bu cür əlaqələr siyasi qərarların cəmiyyətlərdə daha möhkəm qəbul olunmasına və qarşılıqlı etimadın dərinləşməsinə xidmət edir.
Regionlararası əməkdaşlıq Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin daha bir diqqətçəkən istiqamətidir. Bakı–Daşkənd, Şuşa–Xivə, İsmayıllı–Riştan, Lənkəran–Buxara, Şəki–Kokənd, Mingəçevir–Namanqan, Füzuli–Gülüstan, Quba–Cizak və digər şəhərlər arasında qurulan qardaşlıq və tərəfdaşlıq münasibətləri dövlətlərarası əlaqələri yerli səviyyəyə daşıyır. Bu model xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki şəhərlər arasında əməkdaşlıq mədəniyyət, turizm, təhsil, idman, şəhərsalma və bələdiyyə təcrübələrinin mübadiləsi üçün yeni imkanlar yaradır. Naxçıvan və Ürgənc arasında qardaşlaşma münasibətlərinin qurulması planı da bu şəbəkənin daha da genişlənəcəyini göstərir.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin daha geniş mənzərəsində Türk Dövlətləri Təşkilatı və Mərkəzi Asiya ilə əlaqələr xüsusi yer tutur. İki ölkənin TDT çərçivəsində siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji, təhsil və mədəniyyət istiqamətlərində fəal əməkdaşlığı Türk dünyasının inteqrasiyasına mühüm töhfə verir. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşlərinə tamhüquqlu iştirakı isə Bakı ilə region arasında yeni strateji bağlantı yaradıb. Bununla Azərbaycan və Özbəkistan münasibətləri yalnız ikitərəfli əməkdaşlıq modeli olmaqdan çıxaraq Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiyanı birləşdirən daha geniş əməkdaşlıq arxitekturasının mühüm hissəsinə çevrilir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan və Özbəkistan arasında formalaşan münasibətlər müasir beynəlxalq münasibətlərdə tarixi-mədəni yaxınlığın siyasi etimad və iqtisadi maraqlarla necə tamamlandığının nümunəsidir. Bu əlaqələrdə siyasət, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat və investisiya qədər mədəniyyət, təhsil, media və humanitar diplomatiya da mühüm rol oynayır. Əslində, iki ölkənin strateji müttəfiqliyini uzunmüddətli və davamlı edən əsas amillərdən biri məhz xalqlar arasındakı mənəvi yaxınlıqdır. Bakı və Daşkənd arasında qurulan bu çoxsəviyyəli əməkdaşlıq gələcəkdə həm ikitərəfli münasibətlərin daha da möhkəmlənməsinə, həm də Türk dünyasında və Avrasiya məkanında yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaranmasına ciddi töhfə verə bilər.
Mirfazil Əliyev, "Azəri" Poliqrafiya müəssisəsinin rəhbəri