16/09/2026
Diplomatik səfərə münasibət: regionda yaranmış yeni reallıqlara hörmət edilməlidir
44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Cənubi Qafqazda tamamilə yeni reallıqlar yaranıb. Azərbaycan uzun illər davam edən münaqişənin həllini hərbi-siyasi müstəvidə özü təmin edib, ərazi bütövlüyünü bərpa edib və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal xarakterli tədbirlər nəticəsində suverenliyini öz ərazisinin bütün hissəsində təmin edib. Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsidir. Son illərdə bu ərazilərə Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin mütəmadi səfərləri də məhz formalaşmış yeni reallığın beynəlxalq diplomatik müstəvidə müşahidə olunmasının nümunələrindən biridir. Sentyabrın 11–12-də keçirilən son səfərdə 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndənin iştirakı bu səfərin miqyasını göstərir.
Belə bir şəraitdə xarici diplomatların Azərbaycanın suveren ərazisində səfərinə qarşı Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrində nümayiş etdirilən kəskin reaksiyalar ciddi suallar doğurur. Diplomatik nümayəndələrin hansı ölkənin ərazisində, həmin dövlətin təşkil etdiyi proqram çərçivəsində səfər etməsi həmin dövlətin suveren hüquqları ilə bağlı məsələdir. Səfər çərçivəsində diplomatların Xankəndi, Şuşa, Ağdərə, Kəlbəcər və digər ərazilərdə aparılan bərpa-quruculuq işləri ilə tanış olması, habelə tarixi və dini-mədəni irs nümunələrini yerində görməsi bu ərazilərdəki mövcud vəziyyət haqqında birbaşa məlumat əldə etməyə imkan verir. Səfərin ikinci günündə Qanzasar və Xudavəng monastır komplekslərinə də baxış keçirilib.
Məsələnin başqa bir mühüm tərəfi isə tarixi-mədəni irslə bağlı yanaşmalardır. Azərbaycan tərəfi Qarabağdakı tarixi abidələrin, o cümlədən xristian dini irsinə aid nümunələrin qorunmasını dövlət siyasətinin tərkib hissəsi kimi təqdim edir. Eyni zamanda, Azərbaycan cəmiyyətində haqlı olaraq belə bir sual səslənir: əgər tarixi və mədəni irsin qorunması universal prinsipdirsə, bu prinsip Ermənistan ərazisində tarixən mövcud olmuş Azərbaycan irsinə münasibətdə də eyni şəkildə tətbiq edilməlidir. Qarşılıqlılıq və obyektiv yanaşma olmadan tarixi irslə bağlı müzakirələrin sağlam nəticə verməsi mümkün deyil. Azərbaycan tərəfi də məhz bu səbəbdən Qərbi Azərbaycanda azərbaycanlılara məxsus tarixi-mədəni irsin vəziyyətinə diqqət çəkir.
Bu kontekstdə Qafqaz Albaniyası irsi ətrafında aparılan mübahisələr də xüsusi diqqət tələb edir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazisindəki bir sıra xristian abidələrinin tarixi mənsubiyyəti barədə Azərbaycan və Ermənistan tarixşünaslığında fərqli yanaşmalar mövcuddur. Məhz buna görə belə məsələlər emosional və siyasi ittihamlarla deyil, arxeoloji, memarlıq, epiqrafik və digər elmi mənbələr əsasında araşdırılmalıdır. Tarixi irsin hansı xalqa və ya dövlətə aid olması məsələsində siyasi maraqların elmi araşdırmanı əvəz etməsi regionda qarşılıqlı etimadı daha da zəiflədə bilər.
Digər tərəfdən, son səfərlə bağlı Ermənistan informasiya məkanında və ictimai-siyasi dairələrdə səslənən reaksiyalar göstərir ki, Qarabağ məsələsi hələ də müəyyən dairələr üçün siyasi və emosional gündəmin mühüm hissəsidir. Ermənistan tərəfdən diplomatik səfərə etirazların səsləndirilməsi və Qarabağla bağlı əvvəlki iddiaların yenidən gündəmə gətirilməsi Azərbaycan tərəfindən sülh prosesinə zidd yanaşma kimi qiymətləndirilir. Azərbaycan cəmiyyətində isə belə mövqelərin revanşist düşüncələri gücləndirə biləcəyi barədə narahatlıq ifadə olunur. Bununla yanaşı, Ermənistan cəmiyyətində mövcud olan bütün mövqeləri eyni siyasi xətt kimi təqdim etmək də düzgün olmazdı; müxtəlif siyasi və ictimai qrupların məsələyə münasibəti fərqlidir.
Parlament səviyyəsində səslənən açıqlamalar da bu baxımdan diqqət çəkir. Ermənistan parlamentində 14 sentyabrda 2022-ci il sentyabr döyüşlərində həlak olmuş hərbçilərin xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi və bununla bağlı açıqlamalar Azərbaycan tərəfindən revanşist ritorikanın təzahürü kimi qiymətləndirilib. Burada mühüm məsələ ondan ibarətdir ki, iki ölkə arasında sülh gündəminin formalaşdığı bir mərhələdə keçmiş münaqişənin hərbi-siyasi ritorikası yeni qarşıdurma mühiti yaratmamalıdır. Azərbaycan və Ermənistan arasında dayanıqlı sülh üçün keçmişin ağrılı səhifələrinin unutdurulması deyil, onların obyektiv qiymətləndirilməsi və gələcək münasibətlərin qarşılıqlı suverenlik və ərazi bütövlüyünə hörmət əsasında qurulması vacibdir.
Azərbaycanın Qərbi Azərbaycandakı tarixi-mədəni irslə bağlı qaldırdığı məsələlər də bu kontekstdə nəzərdən keçirilməlidir. Azərbaycan tərəfi Ermənistan ərazisində azərbaycanlılara məxsus məscidlərin, qəbiristanlıqların, yaşayış məskənlərinin və digər mədəni irs nümunələrinin vəziyyətinin beynəlxalq diqqətdə saxlanılmasını tələb edir. Eyni zamanda, Ermənistan tərəfi də Qarabağdakı erməni mədəni irsi ilə bağlı narahatlıqlarını ifadə edir. Bu məsələlərdən hər hansı birinin həlli digər tərəfin irsinin inkarı hesabına həyata keçirilə bilməz. Əksinə, qarşılıqlı monitorinq, müstəqil ekspertlərin iştirakı və beynəlxalq standartlara uyğun sənədləşdirmə daha sağlam yanaşma ola bilər.
Bu gün regionun qarşısında duran əsas vəzifə keçmiş münaqişənin yeni nəsillərə ötürülməsi deyil, onun nəticələrinin aradan qaldırılmasıdır. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa edib və Qarabağda genişmiqyaslı bərpa-quruculuq prosesini həyata keçirir. Diplomatik korpusun nümayəndələrinin bu ərazilərə səfəri də beynəlxalq ictimaiyyətin regionda yaranmış yeni vəziyyəti yerində görməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Ermənistan cəmiyyətində bu səfərlərə verilən reaksiyalar isə sülh prosesinin nə qədər həssas olduğunu bir daha göstərir. Davamlı sülh yalnız yeni reallıqların qəbul edilməsi, qarşılıqlı ərazi bütövlüyünə və suverenliyə hörmət, tarixi məsələlərin siyasiləşdirilmədən araşdırılması və revanşist ritorikadan uzaq dayanmaqla mümkündür. Cənubi Qafqazın gələcəyi keçmişə qayıtmaqla deyil, yeni reallıqları qəbul etməklə formalaşacaq.
Maqsudəli Maqsudov, Əməkdar mühəndis, Azərbaycan Respublikası Prezidentin fərdi təqaüdçüsü
