24/08/2026
Prezident İlham Əliyevin müsahibəsi kontekstində Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin strateji əhəmiyyəti
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri son illərdə tarixi-mədəni yaxınlıqdan strateji müttəfiqliyə doğru inkişaf edən mühüm dövlətlərarası əməkdaşlıq nümunələrindən birinə çevrilmişdir. Prezident İlham Əliyevin 21 avqust 2026-cı ildə Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə verdiyi müsahibədə iki ölkə arasındakı əlaqələrin siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, humanitar və regional istiqamətlərdə sürətli inkişaf etdiyi xüsusi vurğulanmışdır. Müsahibədə qeyd edilən faktlar göstərir ki, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri yalnız ikitərəfli əməkdaşlıq çərçivəsində deyil, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanı birləşdirən daha geniş geosiyasi və iqtisadi məkan baxımından da strateji əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlərin əsasını ortaq tarix, mədəniyyət, dil, mənəvi dəyərlər və xalqlar arasında formalaşmış dostluq əlaqələri təşkil edir. Lakin müasir mərhələdə bu münasibətlər yalnız tarixi-mədəni yaxınlıqla məhdudlaşmır, konkret siyasi və hüquqi mexanizmlərlə möhkəmləndirilir. 2024-cü ilin avqustunda Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri, 2025-ci ilin iyulunda isə Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin Azərbaycana dövlət səfəri zamanı mühüm sənədlərin imzalanması münasibətlərin yeni mərhələyə keçidini sürətləndirmişdir. Xüsusilə “Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi haqqında Bəyannamə” və “Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə” iki ölkə arasında siyasi-hüquqi əlaqələrin əsasını daha da gücləndirmişdir.
Münasibətlərin institusional inkişafında 2023-cü ildə yaradılmış Azərbaycan–Özbəkistan Ali Dövlətlərarası Şuranın xüsusi rolu vardır. Şuranın 2024-cü ildə Daşkənddə və 2025-ci ildə Bakıda iclaslarının keçirilməsi iki ölkə rəhbərliyinin qarşılıqlı əlaqələrin uzunmüddətli inkişafına verdiyi siyasi əhəmiyyətin göstəricisidir. Bu mexanizm dövlətlər arasında əməkdaşlığın prioritet istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə və əldə olunan razılaşmaların icrasına əlavə imkan yaradır.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin strateji əhəmiyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biri iqtisadi-ticari əlaqələrin sürətlə genişlənməsidir. Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində bildirildiyi kimi, 2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi əvvəlki illə müqayisədə üç dəfədən çox artaraq 795 milyon ABŞ dollarına çatmışdır. 2026-cı ilin yanvar-may aylarında isə ticarət dövriyyəsi əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 33 faiz artaraq 144 milyon dollar təşkil etmişdir. Bu göstəricilər iqtisadi əməkdaşlığın davamlı xarakter aldığını və iki ölkənin qarşılıqlı iqtisadi potensialından daha geniş istifadə imkanlarının mövcud olduğunu göstərir.
Nəqliyyat və logistika əməkdaşlığı Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin strateji xarakterini daha da artıran istiqamətlərdəndir. Azərbaycan Cənubi Qafqazda, Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyada mühüm coğrafi mövqeyə malikdir. Bu baxımdan iki ölkə Şərq və Qərb arasında nəqliyyat əlaqələrinin inkişafında təbii tərəfdaş kimi çıxış edir. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin Orta Dəhliz və TRIPP ilə inteqrasiyası region üçün yeni iqtisadi və tranzit imkanları yarada bilər. Belə əməkdaşlıq Azərbaycanın tranzit imkanlarını Mərkəzi Asiyanın nəqliyyat potensialı ilə birləşdirərək daha geniş regional iqtisadi əlaqələrin formalaşmasına xidmət edir.
Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığının mühüm istiqamətlərindən biri də humanitar və mədəni əlaqələrdir. Bakı–Daşkənd münasibətləri ilə yanaşı, müxtəlif Azərbaycan və Özbəkistan şəhərləri arasında qardaşlaşma əlaqələrinin yaradılması xalqların bir-birinə daha da yaxınlaşmasına şərait yaradır. İsmayıllı–Riştan, Şuşa–Xivə, Lənkəran–Buxara, Şəki–Kokənd, Füzuli–Gülüstan və digər şəhərlər arasında tərəfdaşlıq münasibətlərinin qurulması əməkdaşlığın yalnız mərkəzi dövlət strukturları səviyyəsində deyil, regionlararası müstəvidə də inkişaf etdiyini göstərir.
Turizm sahəsində də müsbət dinamika müşahidə olunur. 2024-cü ildə 46 min, 2025-ci ildə 62 min Özbəkistan vətəndaşı Azərbaycana səfər etmiş, 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında isə bu göstərici 44 min nəfər olmuşdur. Turizm əlaqələrinin genişlənməsi xalqlar arasında birbaşa təmasların artmasına, qarşılıqlı mədəni tanışlığın dərinləşməsinə və iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsinə xidmət edir.
Münasibətlərin strateji əhəmiyyətini artıran digər amil Azərbaycan və Özbəkistanın Türk dünyasının inteqrasiyası prosesində fəal əməkdaşlığıdır. Hər iki ölkənin Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində qarşılıqlı dəstəyi və ortaq türk irsinin qorunmasına yönəlmiş təşəbbüsləri bu münasibətlərin daha geniş regional və sivilizasion məzmun daşıdığını göstərir. Özbəkistanın 2025-ci ilin mayında Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun tamhüquqlu üzvü olması da ortaq türk mədəni irsinin qorunması istiqamətində əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirmişdir.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri həmçinin Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiya arasında əlaqələrin inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyev Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələrinin artan strateji əhəmiyyətə malik vahid tarixi, mədəni, coğrafi və geosiyasi məkan formalaşdırdığını bildirmişdir. Bu yanaşma Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin yalnız iki ölkənin maraqları ilə məhdudlaşmadığını, daha geniş regional əməkdaşlıq proseslərinin mühüm elementinə çevrildiyini göstərir.
Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində səsləndirilən fikirlər və təqdim olunan faktlar Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin çoxşaxəli və strateji xarakter daşıdığını təsdiq edir. Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilənin imzalanması, ticarət dövriyyəsinin sürətli artımı, nəqliyyat-logistika layihələri, şəhərlərarası əməkdaşlıq, turizm, humanitar əlaqələr və Türk dünyasının inteqrasiyası iki ölkə arasındakı tərəfdaşlığın əsas istiqamətlərini təşkil edir. Azərbaycan və Özbəkistanın Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyada tutduğu mövqelər onların regional nəqliyyat, iqtisadi və siyasi proseslərdə bir-birini tamamlayan tərəfdaşlara çevrilməsinə imkan verir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin inkişafı yalnız ikitərəfli əlaqələrin möhkəmləndirilməsi deyil, həm də Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında iqtisadi, nəqliyyat və humanitar əlaqələrin genişləndirilməsi baxımından mühüm strateji perspektivlər yaradır. Qarşıdakı mərhələdə bu münasibətlərin daha da dərinləşdirilməsi Orta Dəhlizin imkanlarının genişləndirilməsinə, qarşılıqlı ticarət və investisiyaların artırılmasına, Türk dünyasında inteqrasiya proseslərinin güclənməsinə və regionlararası əməkdaşlığın yeni səviyyəyə yüksəlməsinə mühüm töhfə verə bilər.
Əsmər Fətəliyeva,
İsmayıllı şəhər 7 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbinin tarix müəllimi