Dilsevən

Türkiyə türkcəsinin təsiri altında gündəlik danışıq dilimiz dəyişir. Odur ki, xatırlatmaq istərdik ki, "şans" sözü azərbaycanca ingiliscədəki mənada işlənir. Türkiyə türkcəsində işlənən "şans" isə fransız dilindəki mənanı verir (ingiliscə "luck", rusca "удача, везение"), və bunun dilimizə tərcüməsi "bəxt" sözüdür.

"Bu dəfə şansım gətirmədi" və "necə də şanssızam" kimi ifadələr Azərbaycan dilində səhvdir.

Ay Yola-nın "Homay" mahnısının Azərbaycan türkcəsinə tərcüməsini təqdim edirik.

Tərcüməni "rəsmi" Azərbaycan dilinə deyil, orijinal Başqırd türkcəsinə yaxın saxlanmış söz kökləri və qrammatik formalarla etmişik. Beləliklə, dillərin əslində necə də yaxın olduğunu daha aydın görə bilərsiniz.

🐺 Başqırdca = Azərbaycanca 🇦🇿
Tamırzarım mineng horay = Damarlarım mənim sora
Yänem dä, qanım da horay = Canım da, qanım da sora
Boronğo xäter horay = Qədim xatir sora
Kem bula ul Homay?​ = Kim ola o Humay?

Homayzıñ äsähe lä Qoyaş = Humayın anası Günəş
Yänşişmälä indergän = Can-Çeşməyə əndirən
Atahı unıñ Samrau = Atası onun Samrov
Yaxşığa kündergän​ = Yaxşıya göndərən

Aqbuzat ta almas qılıs = Ağpolad da, almaz qılınc
Haqlar bulğan da tik Homay = Saxlar olan da tək Humay.
Yänşişmägä lä yuldı = Can-Çeşməyə də yolu
Belgän dä tik Homay​ = Bilən də tək Humay

Sit-yattarğa la barmağan = Yad-yadlara da varmayan
İl yolahın bozmağan = El yolunu pozmayan
Toğro ulan üstergän = Doğru oğlan böyüdən
Bäxet qoşo Homay!​ = Bəxt quşu Humay!

Bezzeng başqort qızzarı = Bizim başqırd qızları
Homayzıñ yondoztarı = Humayın ulduzları
Yänşişmäneñ hıu yulı = Can-Çeşmənin su yolu
Hezzeng yängä yazılğan = Sizin cana yazılan

Qeyd:
🌀 Can-Çeşmə kimi tərcümə olunmuş söz başqırd ənənəsində Həyat Bulağıdır.
🌀 Başqırdca feli sifətə bənzəyən sonluq əslində keçmiş zaman sonluğudur. Məsələn, "yazılğan" əslində "yazıldı" kimi tərcümə olunmalıdır.

Tam fərqli olan cəmi üç söz var:
✅ Boronğo - qədim. "Əvvəlki" mənasını da verir, "buraya" sözü ilə əlaqələndirmək olar.
✅ Äsä - ana
✅ Üstergän - böyütdü. "Üst-" kökü ilə asan başa düşülür.

Daha uyğun tərcümə təklifləriniz varsa, bunları şərhlərdə yaza bilərsiniz.

Paylaşımı məmnuniyyətlə bölüşə bilərsiniz.

Vətən marşının 1919-cu ilə aid mətninin transliterasiyasını təqdim edirik. Qeyd etmək istərdim ki, bəzi sözlər köhnə yazılış tərzində olsa da, çox güman ki, 1919-cu ildə məişətdə daha çox indiki formaya yaxın tələffüz olunurdu. Məsələn, sağır nun Şirvan ləhcələrində tələffüz olunmurdu. Bu fonem, 11.09.2024 tarixində qəbul olunmuş Ortaq Türk Əlifbasına əsasən "ñ" qrafemi ilə əks olunub.

Vətən Marşı

Azərbaycan Azərbaycan
Ey qəhrəman övladıñ vətəni (2)
Səndən ötri can verməgə cümlə hazırız
Səndən ötrü qan tökməgə cümlə qadiriz
Üç rəngli bayraqıñla məs'ud yaşa (2)
Biñlərlə can qurban oldı
Sinəñ hərbə meydan oldı
Hüquqın dərk edən əfrad
Hərə bir pəhləvan oldı
Sən olasañ gülistan sənə hər dəm can qurban
Sənə bir çoq məhəbbət sinəmdə dutmış məkan
Namusuñu hifz etməgə bayraqıñı yüksəltməgə
Cümlə gənclər müştaqdır
Şanlu vətən

Bəlkə rusca "40" rəqəminin niyə belə qəribə olduğu haqda düşünmüsünüz. Ümumiyyətlə, rəqəmlərin digər dillərdən alınması nadir hadisə deyil. Məsələn, Azərbaycan dilinin Şirvan ləhcəsində "səksən" əvəzinə fars mənşəli "həştad" deyilir.

Amma rusca 20-90 rəqəmləri eyni qayda ilə qurulduğu halda, bu "сорок" haradan çıxdı? Rus linqvistləri nə qədər vaxtdır əziyyətlərdən keçib inandırıcı olmayan etimologiyalar fikirləşir. İndi də google-da baxsanız, çox güman ki, bu versiyalardan birini oxuyacaqsınız.

Halbuki, cavab çox sadədir. Bu söz, türkcədən, çox güman Oğur qrupuna aid bir dildən keçib. Keçmişdə bu dilin daşıyıcıları böyük dövlətlər qurmuş (hunlar, bolqarlar), indiki gündə isə yeganə qalmış təmsilçisi Çuvaş dilidir. Sözün əvvəlindəki qırtlaq "Q" səsi (Anadolu, Abşeron və İraq Türkmanlarının tələffüzündə hələ də var) rəsmi Azərbaycan tələffüzündə necə ön "Q" səsinə keçibsə, rus dilinə keçiddə qəribə yolla "S" foneması olub. Misal üçün eyni yolu getmiş digər bir sözü də təsvir edirəm - "собака". Erkən orta əsrlərdə türklərlə təması nisbətən az olmuş cənub və qərb slavyanların dilində isə bu iki söz yoxdur.

Şəkili məmnuniyyətlə paylaşa bilərsiniz.

Aşağıdakı yunan və ərəb mənşəli sözlər dilimizə rus dili vasitəsilə keçib. Bizim dildə "h" foneminin olmasına baxmayaraq, bu sözlər niyəsə "g" və "q" ilə yazılır. Halbuki, digər sözlərə belə deyil (məs. "hidrogen", "histamin", "halogen" və ərəb mənşəli sözlərin mütləq əksəriyyəti).

Başqa nümunə bilirsiniz?

Sirr deyil ki, Azərbaycan dili üzərində, digər dillərdən fərqli olaraq, intensiv inkişaf prosesi aparılmayıb.

Məsələn, Almaniyada 16-18-ci, Rusiyada 18-19-cu, Türkiyədə 20-ci əsrdə dili daha modern, rahat və standart şəklə gətirməyə yönəli addımlar aparılmışdır. Bu addımlara, həm də yeni sözlər icad etmək və ya mənimsəmək aiddir.

Oğuz türkcəsinin yeni söz əmələ gətirən xüsusiyyətlərinin bir çoxunun tədricən itirildiyindən (ingilis dilindəki kimi), yeni anlayışlar dilimizə əsasən başqa dillərdən keçirdi. Klassik dövrdə bu sözlərin mənbəyi ərəb və fars dilləri idi. Sovet dövründə yeni sözlər dilimizə əsasən rus dilinin vasitəçiliyi ilə keçməyə başladı.

Müstəqillikdən sonra, mənbə dilin yerini Türkiyə türkcəsi tutdu. Mən, şəxsən bunun əleyhinə deyiləm. Türk Dil Qurumu böyük işlər görüb, və qardaş dövlətin bu təcrübəsindən yararlanmaq lazımdır. Lakin, mənimsənən sözlərin rolunu, oturuşmuş sözlərin əvəz olunmasında deyil, dilimizi zənginləşdirməkdə görürəm. Götürək elə "zəngin" sözünün özünü. "Zəngin adam" söz birləşməsi danışıq dilində "varlı" sözünü az qala sıxışdırıb çıxarıb. Halbuki, bizdə "zəngin" sözü, azca fərqlənən mənada işlənir.

Purizm tərəfdarları üçün qeyd edim ki, "zəngin" fars mənşəli ikən, "varlı" xalis türk sözüdür. Qədim türkcə və digər müasir türk dillərində isə "bay" sözü işlənir.

Həm Azərbaycan türkcəsində "xoşbəxt", həm də Türkiyə türkcəsində "mutlu" sözləri fars mənşəlidir.

Maraqlısı odur ki, bizimki "bəxti gətirmiş", yəni keçmişə baxaraq nikbin olan, Türkiyə türkcəsindəki isə, "gələcəyə ümidlə baxan" mənasını verir. Bunun niyəsinə isə dil deyil, fəlsəfə həvəskarları cavab axtarsın.

"Yumurta" sözünün etimologiyası çox ilgincdir.

Bu sözə yazılı abidələrdə ilk dəfə Mahmud Qaşqarlının "Divanü Lüğət-it Türk" əsərində "yumurtqa" formasına rast gəlinir.

"Yumurmaq" (yumru hala gətirmək) felindən gəlir.

"Yumru" sözü isə, "yummaq" feilindəndir (nəyisə əyib yumanda, dairə alınır).

Beləliklə, yumurta kimi sadə anlayışın adı belə qəliz yolla ərsəyə gəlib.

Hind-Avropa dillərində isə qəbul olunmuş etimologiya "quşun yaratdığı" kimi anladılır. Latın dilində "o**m" (yumurta, məs. "ovulasiya") və "avis" (quş, məs. "aviasiya") sözləri arasındakı oxşarlıq hələ də izlənilir.

Bu gün Beynəlxalq Ana Dili Günüdür. Dilimizi qoruyaq.

Bayraq sözünün kökü "badraq (batıraq)" kimi rekonstruksiya edilə bilər. Yəni, yerə batırılan şey.

Qədim Türk dilindəki "d" foneması bir çox halda Oğuz dillərində "y" səsinə keçib. Məsələn, "ayaq" sözü: "adaq". Yəni ad(dım)-ı edən bədən hissəsi.

Beləliklə, "bayraq" ilə Türkiyə türkcəsindəki "sancak" eyni məna verir.

"Peyk" sözünün mənşəyi farscadır və ilkin olaraq nökər, ayaqaltı demək idi. Bu söz öz növbəsində "pa" sözündən gəlir. Mənası ayaq olan "pa" azərbaycancaya "paça", türkiyəcəyə "bacak" kimi keçib. Hind-avropa dil ailəsinin əksər üzvlərində "pa"-nın variantları var: məsələn, yunanca "pos" (ahtapot = səkkiz ayaq), latınca "pes" (pedal), köhnə rusca pex (пехота, пешеход), ingiliscə foot və sair.

(Bu paylaşımda müəllif qəbul olunmuş məlumatlara əsaslanaraq, bir fərziyyə təqdim edir)

Ağrı Dağı adının mənşəyi məni heç vaxt qanə etməyib.
İlk dəfə uşaq ikən "Ağrı dağı" haqda eşidəndə, çox düşünmədən onu keçmişdə ətrafında baş verən qətliamlarla bağladım. Amma belə etimologiya inandırıcı deyil. Sonradan hətta "Ararat" sözünün türk dilinə yatan versiyası kimi düşünmüşdüm. Amma tədqiq edərkən öyrəndim ki, bölgədə yaşayan xalqların heç biri tarixən dağa "Ararat" adı ilə xitab etməyib. Hətta ermənicə də dağın adı orta əsrlərdən bəri "Masis" olub. Yeganə məntiqə sığan açıqlama "ağır" sözü ilə bağlıdır ("nəhəngliyi ilə yerə ağırlıq edən dağ").

İndi isə təsəvvür edin ki, 10-cu əsrdə oğuz-türkmən boyları daxilində şərqi Anadoluya köçürsünüz. Düzənlik yerdə ucalan bir dağ görürsünüz, yanında isə daha xırda bir dağ. İri olduğundan başqa, dağın digər xüsusiyyəti başının daim ağ qar ilə örtülü olmasıdır.

Maraqlıdır ki, kürd dilində dağın adı "Çiyayê Agirî‎"-dir və "alovlu dağ" mənasını verir. "Alovlu" onun vulkan olması ilə əlaqəli ola bilərdi, amma nəzərə alsaq ki, son vulkanik aktivlik eramızdan xeyli əvvələ təsadüf edir, bu versiya da tam qane etmir. Daha inandırıcı olan budur ki, türkcədən alınmadır və köhnə, ahəng qanununa görə "ağ-iri"-nin "ağrı"-ya dönməsindən əvvəlki tələffüzü əks etdirir.

Gərək nəzərə alınsın ki, bu fərziyyənin mümkünlüyünü yoxlamaq üçün daha dərin araşdırmalar lazımdır. Hətta ola bilsin ki, o vaxtın mənbələrinin azlığına görə bunu sübut və ya inkar etmək heç mümkün olmasın. Fikirləriniz maraqlıdır.