Aydın Fikir

Demokrasiya indeksi

Neqativ faizlər və özü ilə gətirəcəyi gənc işsizliyi

Yazdı: Nurlan Avazlı

Sentyabr ayında dünya birjaları qlobal resessiya qorxusunun p*k nöqtəsini yaşadı; Amerikanın 10 illik istiqrazları 1.5%-ə qədər, Alman 10 illik Bundlar -0.75%-ə qədər gerilədi.

Tarixə qısa nəzər.

Hər şey 1-ci şəkildə gördüyünüz adamın səhvi ilə başladı:

Şəkildə gördüyünüz Alan Greenspan, Federal Ehtiyatlar Sisteminin 1987-ci və 2006 cı illər arasında qovernor vəzifəsində çalışıb. 2000-ci ildə Nasdaq şarınn partlaması ilə Amerikanın ekonomiyası resesiya keçirdi və FES buna qarşılıq olaraq ekonomikaya dəstək vermək üçün faizləri endirdi. Səhvi isə, 9/11 hadisələrindən sonra yenə lazımsız faiz endirimləri eləməyi oldu. 2002-2006 cı illər arasında Amerika Birləşmiş Ştatlarında ucuz pul və kreditin imkan verdiyi “mortgage” şarının təməlləri qoyulurdu. Bir çox böyük şirkətlər özlərinin də dərindən anlamadığı “mortgage”-ə dayalı istiqrazlarını öz balanslarında daşıyırdılar. 2007-2008-ci illərdə nələrin baş verdiyini hamımız bilirik; şar partladı və özü ilə qlobal krizis gətirdi.

Problemlərin kökləri məhz burda qoyuldu, inkişaf eləməkdə olan ölkələr bir şəkildə toparlana bilmədilər. Ucuz əmtəə qiymətləri o əmtəələri ixrac edən ölkələrin pullarında devalvasiya yaratdı. 2008-dən bu yana, Çin daxil olmaqla inkişaf eləməkdə olan ölkələrin böyümə surəti dayanmadan yavaşlayır və artıq çox borclu olan həmin ölkələr içində olduğu vəziyyətdən çıxa bilmirlər. Çin, Rusiya, Hindistan, Türkiyə bunun bariz örnəkləridir. 2008 krizisindən hələ də bir çox ölkələr tam “sağala” bilməyib. Bu dönəmdə çoxlu borclanan ölkələr daha sonradan borc krizisləri yaşadı: söhbət Yunanıstandan gedir. İndi isə İtaliya və İspaniyanın növbəti Yunanıstan olmaq ehtimali hər keçən gün artır, Deutche Bank-ın batmaq ehtimalı artıq göründüyündən artıqdır. Krizisdən sonra Avropa bankları balanslarını tam təmizləməyib problemləri bir sonrakı nəsillərin üstünə atdılar. İtaliya örnəyində isə ölkənin borcu ÜDM-sinin 135% i qədərdir, yəni 2.2trilyon avro. Önümüzdəki ildə isə 366 milyard avro borc ödəməsini necə edəcəyi heç kimə məlum deyil. Risk, böyüyür. 2-ci şəkildə isə İtaliyanın borc strukturunu görürsünüz.
--------------------------------------------------------------------------------------------

Pensiya fondlarının böyüyən problemi:real faizlər.

Avtomatlaşdırma və texnologiyanın özü ilə dezinflasiya gətirdiyinə dair bir çox məqalələr mövcuddur. Texnologiyanın inkişafı daha effektiv iş görməyi özü ilə gətirdiyinə görü özü ilə daha ucuz qiymətlər gətirir, yəni dezinflasiya. İnflasiya gözləntilərinin aşağı endirilməsi və inkişaf etmiş ekonomikaların böyümə surətlərinin xeyli yavaşlamağı faizləri aşağı endirir və dövlət istiqrazlarının faizləri də eyni zamanda aşağı düşür, hətta neqativ olur. Yaponiya, Almaniya, İsveçrə, Hollandiya kimi dövlətlərin 10 illik istiqrazları artıq pul qazandırmır. Öhdəlikləri dovlət istiqrazlarını alıb gəlir əldə etmək olan pensiya fondları bu vəziyyətdə isə çarəzsiz qalır. 3-cü şəkildə Alman Bundlarının gəlir faizinin qrafikini görürsünüz.

Faizlərin neqativ olduğu bu mühitdə, pensiyaları istədikləri miqdarda olmayan pensiya yaşına çatmış insanlar nə etməlidir? İlk gələn cavab daha çox çalışmaq və pensiyaya çıxmalı olduğu yaşdan daha gec pensiyaya çıxmaq. Bu isə özü ilə gənc işşizliyini gətirəcək, ən azından indi belə görünür.

Həyatınıza və özünüzə niyə və necə müxtəliflik qatmaq?

Hər kəs kimi biz də bəzən cəmiyyətin bizləri məhkum etməyə çalışdığı həyat tərzlərində itib-bata bilirik. Həyatımızın monotonluğu da bu həyat tərzlərinə ilişib qalmaqdan doğur. Çoxlu misal gətirməyə ehtiyac yoxdur; hardasa hamımızın həyatının bir parçası olan və ya olacaq səhər 9 - axşam 6 rutini, ən sadə örnəkdir. Razıyam ki, cəmiyyətin bu qəliblərininin qırağına çıxmaq böyük cəsarət və əmək tələb edir; bu öz-özlüyündə böyük bir debatdır və başqa bir uzun məqalənin mövzusudur. Bu yazıda isə, niyə və necə bu monotonluğu rəngləndirməliyilik suallarına cavab verməyə çalışacam.
Niyə müxtəliflilik?
Mənim düşüncəmdə bu müxtəliflik və rəngarənglik, bir əlavədən çox zəruriyyətdir; həyatı sağlam bir şəkildə yaşaya bilmək üçün bir zəruriyyət... Unutmamalıyıq ki, insan təbiətin bir parçası olaraq, belə bir-iki sahəyə fokuslanacaq şəkildə təkamül etməyib. Biz ümumi varlıqlarıq, əsas da əqli olaraq: umumi bir intellektimiz var və bu intelekti qanə etmək və layiqincə istifadə üçün çeşidliyə ehtiyacımız var. Gələcəyin işləri də get-gedə daha da fərqli bacarıqları özündə birləşdirən insanlar axtaracaq. Hətta bu trend artıq başlayıb: buna ehtiyac olduğunu artıq Avropa və Amerika universitətlərindəki interdisciplinary ( disiplinlər-arası) proqramların artmağından görmək olar. Bu faktor olmasa belə müxtəlif bacarıqlara sahib olmaq sizə yenə də gələcəkdə daha çox iş seçim imkanı yaradır. Çeşidliliyin insana ən önəmli qatqısı isə, bəlkə də, ona yaradıcılıq üçün daha geniş sahə açmasıdır.
..
Bu məsələ haqqında bir az daha detallı danışmaq istəyirəm. Yaradıcılıq bizə və ətrafımıza ən çox əlavə dəyər qatan keyfiyyətdir. Lakin, bir-iki məsələyə fokuslanmaq və monotonluq yaradıcılıqdan tamam uzaqlaşmaq deməkdir, çünki yaradıcılıq fərqli sahələrin, bacarıqların, təcrübələrin birləşdirilməsinin məhsuludur. Hər yeni fikir özündən əvvəlki ideyaların formasını bir az dəyişməsindən və bir neçəsinin birləşdirilməsindən yaranır. Fizikanın ən təməl qanunlarından biri də bunu güclü şəkildə dəstəkləyir: maddə və enerji yoxdan yarana bilməz və yox edilə bilməz; ancaq formasını dəyişdirə bilər. Fikirlər, ideyalar da enerji kimidir: göydən sizə fikir gələ bilməz, ancaq artıq bildiklərinizin fomasını dəyişdirib ya da onları birləşdirərək, yeni fikirlər yarada bilərsiniz. Yaradıcılıq bax elə bu sahib olduqlarını dəyişdirmə və ya birləşdirmə bacarığıdır. Bu bacarığın mənalı istifadəsi üçün də, üzərində işləyəcək bilgi, material, təcrübə lazımdır. Bu bilgilər nə qədər müxtəlif olsa, yarada biləcəyiniz yenilik və onun qatacağı dəyər bir o qədər böyük olar. Müxtəlifliyin, rəngarəngliyin yaradıcılıq üçün önəmi tam da bundan ibarətdir.

Niyə "niyə"? və Necə "necə"?

Başlıqda yanlış olduğunu və ya səhvən sözləri təkrar etdiyimi düşünə bilərsiz. Amma əslində heç bir səhv yoxdur, əksinə məqsədim elə bu suallara cavab verməkdir:
- Niyə "niyə sualını" verməliyik?
- Necə "necə suallarına" cavab verməyə çalışmalıyıq?
Gəlin birinci "niyə" ilə başlayaq. Öncəki yazılarda da dediyim kimi, məqsədli bir səkildə yaradıla və dəyişdirilə bilinəcək şeyləri planlamaq və xəyal etmək lazımdır. Bunun üçün ən gərəkli bacarıq və alışqanlıq "niyə" sualını verə bilməkdir. Proseslərin və hadisələrin səbəblərini, altda yatan detalları anlamaq, dünyanın və insanların sizin zehninizdəki modelini inkişaf etdirir; qısacası hər şeyi daha yaxşı anlamağa, əlaqələri görməyə başlayırsınız. Bu formatdakı yazıların birinci hissələrində, bu tip "niyə" suallarına cavab verməyə çalışacıyıq.

"Necə" sualı isə daha qəlizdir. Çünki biz insanlar olaraq həmişə dəqiq və sadə cavablar axtarırıq. Xüsusilə "necə"-nin cavabının dəqiq olması işimizi çox rahatlaşdırır. Bir çox təməl və önəmli "necə" sualına dar görüşlü və sıralanmış cavablar verərək və bunu qəliz məsələlərə sadə cavablar axtaranlara sataraq, böyük pullar qazananlar var. Bunlara ən sadə örnəklər "xoşbəxt olmağa doru 16 addım", "uğura gedən 7 addım" və bu kimi başlıqlı kitabları, məqalələri, özünü inkişaf koçlarının çıxışlarını göstərmək olar. Bir şeyi unutmamaq lazımdır: əgər kimsə sizə böyük məsələlərə sadə cavablar təklif edirsə və bunları nömrələyirsə, çox böyük ehtimal bunlar insanların cavab axtarışlarını sui-istifadə edən marketinq ustadı şarlatanlardır
Biz öz yeni formatımızın "necə" hissəsində isə təməl məsələlərə bu cür sadə yanaşmayacağıq. Ona görə də gələcək məqalələrdən də, sadə və dəqiq cavablar yerinə, daha ümumi və sizi öz şəxsi cavablarınızı tapmağa yönləndirəcək fikirlər gözləyə bilərsiniz.

Elvin Hacızadə

Yeni həftəyə yeni formatla başlayacıyıq. Stukturalı bir formada davam etmək üçün, dağınıq məqalələr yerinə spesifik formatlarda yazılar paylaşacıyıq. Bunlardan ilki "Niyə və Necə?"dir. Həyatın içində bizə bəlkə də cavablanması ən çox lazım olan bu iki sualı fərqli məsələlər üçün cavablamağa çalışacıyıq. Ümid edirik bu yeni fikir sizin ürəyinizcə olacaq, çünki bu yazılar oxucular üçündür. Bu formatdakı ilk yazı yaxın günlərdə sizinlə olacaq.

Dəyişiklik və stabillik paradoksu (Giriş)

İnsan təbiətinin mənə görə ən böyük paradoksu, onun eyni anda həm dəyişikliyə can atması, həm də rahatlıq zonasından (comfort zone) çıxmaq istəməməsidi. Belə bir varlığı disiplinə oturtmaq onu çox dar bir komfort zonaya sıxışdırmaq deməkdi; alışqanlıqlar da eyni şəkildə. Aydın Fikir təşəbbüsü isə dinamikliyi və dəyişikliyi müdafiə edir. Hətta bəzi elm sahələrində belə bir termin var: dinamik sabitlik - sistemin bir sabitlik səviyyəsi olsa da, bu seviyye etrafında aşağı-yuxarı hərəkət edir, amma heç vaxt, stabil səviyyədən tamamilə uzaqlaşmır. Biz də təbiətimizdəki bu dəyişiklik-stabillik paradoksunu buna bənzər şəkildə həll edə bilərik.

Elvin Hacızadə

Məqsədli və məqsədsiz

Təbiət hamımızın ətrafıni əhatə edir və əlsində biz də onun bir parçasıyıq, amma bəzən bunu unuduruq. Son zamanlar dönüb təbiətə baxmağın ne qeder ümid verici və həyacanlandırıcı olduğunu düşünürəm. Baxın, təbiətin və ya kainatın hec bir məqsədi yoxdu, buna baxmayaraq bu məqsədsizlikdən hər cür mürəkkəb gözəlliklər doğulub: canlılardan tutun, insan təsəvvürünün sərhədlərinə sığışmayacaq qədər əngin qalaltikalara qədər, hamısı heç bir məqsəd olmadan kainatın bağrından qopan möhtəşəmliklərdir. Soruşa bilərsiniz ki, bunun nəyi ümid verici və ya həyacanlandırıcıdır. Cavab isə budur ki, məqsədsizlikdən bunlar doğa bilirsə, məqsədin arxasınca gedib yaradıla biləcəkləri xəyal etmək lazımdır və bu bizə - öz qarşısına təbiətin ona verdiklərindən qat-qat cox məqsədlər qoya bilən insanlara düşür.
Bəs məqsəd nədir?
--------
Kainatın bağrındakı məqsədsizlik əslində bizə də, universal bir məqsədimiz olmadığını, təbiətin insana sadəcə həyatda qalmaq kimi bir neçə təməl "missiya" verdiyini söyləyir, bəlkə də. Bu düşüncəni qəbul etsək, o zaman, insanlar olaraq heç bir ali və ya daha dərin "missiyamız" olmadığı düşüncəsiylə üz-üzə qalırıq. Bir az öncəki təməl missiyalar müasir dövrdə insanların çoxu üçün missiya olmaqdan çıxıb, yəni artıq yemək axtarmaq, ayılardan canımızı qurtarmaq kimi bir dərdimiz yoxdu. Müasir həyatın gətirdiyi bu rahatlıq, bu təməl missiyaları da elimizdən alıb artıq və insanoğlunu tamamilə məqsədsizləşdirib. Ancaq bu qətiyyən mənfi bir hadisə deyil: yazının əvvəlində də dediyim kimi insan özü-özünə ali məqsəd qoya biləcək tək varlıqdı və yaranan bu məqsədsizliyi ən gözəl şəkildə öz yarattığı ali məqsədlərlə doldura bilməlidi. Ona görə də, həyatın təməlindəki məqsədsizlik fikri bizlərə böyük düşüncə, məqsəd, həyat tərzi və basqa bir çox tipli azadlıqlar verir. Bu azadlıqları necə istifadə ediləcəyi isə bizə bağlıdır. Gələcək yazılarda bu haqda daha detallı danışacıyıq. İndilik isə siz bu fikri necə qəbul etmək haqda düşünə bilərsiniz.

Hal-hazırda düşündüyümüz mövzular. Bir çoxu daha önümüzdəki vaxtlarda əlavə ediləcək. Tövsiyələrinizi və ya hər hansı mövzudakı yazılarınızı bizə çatdıra bilərsiniz.

Azərbaycandan Uzaqda:

İlk yazını özüm yazmaq istədim, doğulduğum yerlərdən və ailəmdən uzaqdakı 6-cı ilimdə. Sizə bu illərdə nələr yaşadığımı danışmayacağam. Məqsədim, son 6 ildə öyrəndiklərimdən çıxartdığım bəzi nəticələri, təcrübələrimi və bu təcrübələr ətrafında qurduğum fikirləri sizinlə paylaşmaqdı. Ölkəmdən uzaqlarda yaşamağıma baxmayaraq, qəlbimdəki ölkəm üçün, sizin üçün — ölkəmiz üçün balaca da olsa bir şeylər etmək istəyi heç bir zaman sönməyib. Elə bu təşəbbüsün təməli də qəlbimdəki bu istəkdən qaynaqlanır. Bu illər ərzində təhsil aldığım, çalıştığım və ya sadəcə səyəhat etdiyim şəhərlərdə, bir çox parlaq Azərbaycan gənci ilə tanış olmuşam. Ən əsas məqsədim onları ve daha tanımadığım onlar kimi digər gəncləri, bu təşəbbüslə birlikdə bir yerdə toplamaq, Azərbaycan xalqına geri qazandırmaqdı. Düşünürəm ki, xalqımız dünyanın hər tərəfinə yayılmış yüzlərlə, minlərlə aydın gənclərindən xəbərdar olmalı, onları dəstəkləməli və ölkənin gələciyini formalaşdıra bilmələri üçün onlara bu gələcəkdəki söz haqqını təmin edə bilməlidir. Bunun üçün öz fikirlərim də daxil olmaqla, çata bildiyimiz qədər öz düşüncələrimizi sizinlə paylaşacağıq. Bu yolda bir çox dostlarımın mənə kömək olacaqlarından əminəm. Onların da paylaşımlarıyla bu kiçik təşəbbüsü, xalqımız və onun gələcəyi — gəncləri arasındakı önəmli bir bilgi alış-verişi, diyalog, kommunikasiya platformasına çevirə biləcəyimizə inaniram.

Elvin Hacızadə

Aydın Fikir, bir Azərbaycan gəncliyi təşəbbüsüdür. Ən böyük qayəmiz, Azərbaycanın ölkə daxilində və xaricindəki Aydın Gənclərinin Aydın Fikirlərini Azərbaycan xalqına çatdırmaq, birlikdə zəngin və parlaq bir gələcək qurmaqdır.

PYTHON PROQRAMLASDIRMA DILINE VE UMUMIYYETLE PROQRAMLASDIRMAYA GIRIS:

https://runestone.academy/runestone/static/thinkcspy/index.html

Her bir olkede her hansi bir yuksek texnologiya sahesine girisden once, o olkede proqramlasdirma inkisaf etmelidir. Cunki kod yazmaq ucun bir ofise, bahali levazimatlara, laboratoriyalara ya da neft qurgularina ehtiyac yoxdur; sadece kompyuter besdir dunyalar yarada bilmek ucun quru kod setirlerinden. Ona gore eger olkemizde texnoloji inkisafdan danismaq isteyirikse, en az yatirim teleb eden proqramlasdirmanin inkisafindan ve bu sahede mutexessisler yetistermek gereklidir. Eslinde her kes ozu ozluyunde de hec bir muellim ya da kursa ehtiyac duymadan da proqramlasdirma oyrene biler. Yuxarida linkini paylasdigim interaktif kitab da bu yolda ilk komekciniz ola biler: size hem proqramist kimi dusunmeyi, hem de spesifik olaraq Python dilini oyredir. Sadece bir az ingilisce bilmeniz kifayetdir, ya da Google Translate istifade ede bilersiz.