Azərbaycan Tarixi-History of Azerbaijan

Dostlar,admin olmaq istəyən varsa,əlaqə yaratsın.Təəssüflər olsun ki,tək başına ağır materiallardan istifadə etməkdə çətinlik çəkirəm.Tariximiz haqqında məqalələri yerləşdirməyə kömək edən olarsa,sevinərəm :)

6.ASTARA

Astara rayonu 8 avqust 1930-cu ildə təşkil olunmuşdur, 4 yanvar 1963-cü ildə ləğv edilib Lənkəran rayonuna birləşdirilmiş, 6 yanvar 1965-ci ildə ayrılaraq yenidən müstəqil rayon olmuşdur.Rayon ərazisində 1 şəhər, 2 qəsəbə və 89 kənd olmaqla 92 yaşayış məntəqəsi yerləşir.Onlar 1 şəhər, 2 qəsəbə və 12 kənd izibati ərazi dairəsi olmaqla 15 inzibati ərazi dairəsinə daxildirlər.
Tarixi faktlar təsdiq edir ki, Astara şəhəri Azərbaycanın Talış mahalının qədim və inkişaf etmiş məntəqələrindən biri olmuşdur. Astara şəhərinin adı qədim dünya alimlərinin kitablarında, səyyahların qeydlərində, coğrafiyaşünasların xatirələrində öz əksini tapmış, bu məntəqə barədə müəyyən maraqlı məlumatlar verilmişdir.
Qədim dünyanın görkəmli riyaziyyatçısı, astronomu və coğrafiyaşünası İsgəndəriyyəli Klavdi Ptolomey eramızın 90-160-cı illərində yaşayaraq qədim tədqiqatçılardan biri olmuş və II – əsrə aid Xəzər dənizinin xəritəsini tərtib etmiş, onun sahillərində yerləşən coğrafi adlar, obyektlər və yaşayış məntəqələri barədə ümumi qayda ilə dəqiq məlumat vermişdir. K. Ptolomey bu xəritədə Albaniyanın ona məlum olan bir çox şəhər və kəndlərin adlarını çəkmiş və Astaranın adı yunanca "Astarata" kimi qeyd olunmuşdur.
Qədim dünyanın digər alimi Strabon özünün "Tarixi hadisələr" barədəki qeydlərində "Astara" adının olmasını göstərərək, "dənizin ləpələrinin dağların ətəklərini yuması və öpməsi" barədə fikirlər söyləmişdir. İngilis taciri Antoni Cenkinson İngiltərə ilə Buxara arasında ticarət əlaqələrini yaratmaq məqsədi ilə 1559-cu ildə Xəzər dənizi sahillərində olmuşdur. 1562-ci ildə Londona qayıdaraq öz səfərləri haqqında "Rusiya-Tatarıstan təsviri" adlı əsərini nəşr etdirmiş və həmin əsərdə dərc edilmiş xatirədə Xəzər dənizi ətrafındakı yaşayış məntəqələrinin adlarını vermişdir. O, bu xatirədə Astaranın yunanca "Stara" kimi göstərmişdir.
Astara bir qədim yaşayış məntəqəsi olmaqla, tarixi İpək yolu onun ərazisindən keçmiş, Orta, Ön, Kiçik Asiya, Çin, Hindistan və Ərəb dünyası ilə geniş əlaqələr qurulmuşdur. Astara şəhərinin cənub – qərb hissəsində yerləşən Qapıçıməhəllə kəndinin ərazisində Astara çayının kənarında çox qədim tarixə malik olmaqla karvansara – ribat mövcud olmuşdur. Həmin karvansaranın qalıqları aşkar edilmiş və onun VII əsrə aid olması müəyyən olunmuşdur.
Müxtəlif Şərq ölkələrini, eləcə də Azərbaycanı gəzib dolaşmış Alman səyyahı Hans Şilberqer (1394-1427) Astaranın beynəlxalq ticarət əlaqələri barədə konkret məlumat vermişdir. Səyyah qeyd etmişdir ki, Astarada çoxlu ipək istehsal olunur, bu ipəyin ən yaxşı növü Dəməşq, Bursa, Kaşan və Venesiya kimi sənətkarlar mərkəzlərinə ixrac olunur. Bu yerlərdə həmin ipəkdən yaxşı məxmər parçalar toxunur.
Orta əsrlərdə Astaranın əyalət paytaxtı, dini, mədəni və ticarət mərkəzi olması barədə məlumatlar da maraqlıdır. Astara şəhərində dulusçuluq və saxsıbişirmə mədəniyyəti də geniş inkişaf etmişdir. Hələ XIII əsrin axırları, XIV əsrin əvvələrində Astaranın Maşxan məntəqəsində pul sikkə zərbxanası mövcud olmuşdur. Rus alimi A.M.Markov Dərbənd, Şamaxı və Təbriz, eyni zamanda Astarada zərb olunan sikkə pullarını dərindən öyrənərək, öz əsərlərində bu barədə geniş məlumatlar vermişdir. Alim sübut etmişdir ki, pulların üzərində adları yazılan şəhərlər, xüsusən də Astara şəhəri elə indiki Astara şəhəridir. Müxtəlif dövrlərdə hökmranlıq etmiş Hülakilər, Cəlarilər, Teymurilər, onların varisləri və başqaları Astara zərbxanasında pul kəsmişlər. Əmir Teymurun və ondan sonrakı dövrlərdə üzərində "Zərbe Astara" (Astarada zərb olunmuşdur) sözləri yazılan sikkələr bilavasitə bizim Astarada zərb olunan pullar olmuşdur. Bunu Avropa alimləri də öz əsərlərində sübut etmişlər. Hazırda həmin sikkələrin 16 nümunəsi Tacikistan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutunda mühafizə edilir.
Astara 1747-ci ilə kimi Talış mahalının paytaxtı olmuş, sonralar Astara hakimi Qaraxan paytaxtı Lənkərana köçürmüşdür. Paytaxt Lənkərana köçürülərkən bir çox mühüm qədim tikinti və memarlıq obyektləri, istehkamları da söküntüyə məruz qalmışdır.
Dövrün tanınmış alimlərindən biri olmuş məşhur alman səyyahı Adam Oleari (1599-1671) Astarada olmuş, astaralılar barədə müəyyən maraqlı məlumatlar vermişdir. 1638-ci ildə Novruz bayramı vaxtı Astarada olan səyyah yazır ki, Astara vilayəti Xəzər dənizi sahilində yerləşir. Burada adam yoğunluğunda üzüm tənəkləri vardır. Bu faktı vaxtı ilə qədim tarixçi Strabon da xəbər vermişdir. Strabonun verdiyi bu xəbərə görə o vaxtlar Hikaniya adlanan bu yerlərdə bir kiçik tənək bir səbət üzüm verərmiş. Bütün bunlar Astara torpaqlarının yüksək məhsuldarlığa malik olduğuna sübutdur.
Astara rayonunun çox qədim tarixə malik olan daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri vardır. Bu qədim tarixə malik olan maddi – mədəniyyət nümunələri haqqında çoxlu əfsanələr, rəvayətlər yaranmış, xalqın inancında və yaddaşında indi də qalmaqdadır.
Həmin abidələrdən 102 ədədi Respublika Nazirlər Kabinetinin 02 avqust 2001-ci il tarixli 132 №-li qərarı ilə təsdiq olunmuş "Azərbaycan Respublikası ərazisində Dövlət Mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və Mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcəsinə görə bölgüsü"nə daxil edilib uçota alınmış və rəsmi inventar nömrəsi verilmişdir. Dərəcəsinə görə həmin abidələrdən ölkə əhəmiyyətli 26 arxeloji, yerli əhəmiyyətli 48 memarlıq abidəsi, 2 ədəd bağ – park monumental xatirə abidəsi, 21 yerli əhəmiyyətli arxeloji abidə, 5 ədəd dekorativ – tətbiqi sənət nümunəsi, xalq daş – heykəltaraşlıq nümunəsinə ayrılmışdır. Bu abidələrdən ən qədim nümunələri olan – e.ə. II minilliyin sonu I minilliyin əvəllərinə aid olan Əzərrüd kəndindəki "Daş qutu nekropolu", Miki kəndindəki "Miki dolmen nekropolu", bizim e.ə. V-I əsrlərə aid Rıvadila kəndindəki "Xolobin daş qutu nekropolu", tunc və antik dövrə aid Siyaku kəndindəki I və II – Siyaku yaşayış yerləri, tunc dövrünə aid "Baba Cabbar kurqanı", "Təngərüd kurqanı", "Seyidcamal kurqanı", "Vaqo" kurqanları, "Baba Hümmət kurqanı", "Bi yaylağı kurqanı" 4 ədəd Siyakü kurqanları, Artupa kəndindəki Axicəbəl kurqanı, Alaşa kəndindəki 3 ədəd kurqan, Lovayn kurqanı, Binabəy kəndindəki "Binəbəy kurqanları", dəmir dövrünə aid Koraoba kəndindəki "Koraoba daş qutu nekropolu" və s. göstərmək olar.
Rayonun İranla sərhəd kəndləri olan və hazırda əhali yaşamayan Anbaran, Baxçalar, Armudu, Çayağzı, Unuz, Təngöv, Növüştərü, Dilmədi, Siyov və başqa qədim yaşayış məntəqələrində yüzlərlə arxeloji cəhətdən tədqiq olunmamış maddi- mədəniyyət nümunələri vardır. Astara rayonunda ən maraqlı abidə hazırda Tarix – Diyarşünaslıq muzeyində saxlanılan daş insan heykəlidir. Bu daş heykəlin 2000 ildən çox yaşı olması barədə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Memarlıq və İncəsənət institutunun mütəxəsisləri muzeyə rəsmi rəy təqdim etmişlər.
Astara rayon Tarix – Diyarşünaslıq muzeyində 8 mindən çox eksponat vardır. Muzeydə daş, dəmir, tunc dövrlərinə aid eksponatlara rast gəlmək olar. Əsasən IX – XII əsrlərə aid mis sikkələr Şirvanşahlara, Abbasi xəlifələrinə aid digər sikkələr muzeyin bəzəyidir. Daş parçası üzərində Maral təsvirinin 2000 – 3500 il yaşı vardır. Astara memarlıq abidələri ilə zəngindir. Bunlardan Şahağac kəndindəki XII – əsrə aid türbə, Burzubənd kəndindəki Şeyx Məhəmməd Zalani türbəsi diqqəti cəlb edir.
Şindan qalası Bio kəndi yaxınlığındakı Qala – Kafu, Alaşa kəndinin qərbində yerləşən Divankə qalası, Təngərüd kəndindəki Yekdəst qalası, Hamuşam kəndində gəlin qayaları mədəni irsimizdən qalan yadigarlardandır. Şindan qalası və Qala – Kafu Astaranın dağlıq ərazisinin ən uca zirvəsində yerləşir. Şindan qalası daş və kərpicdən hörülmüşdür. Qalaya şimal tərəfdən ancaq bir yol vardır. Gözətçi və sərkərdənin müşahidəsi üçün düzəldilmiş xüsüsi yerlər maraq doğurur. Qalanın dəniz səviyyəsindən 2000 metrə yüksəklikdə olması onun yadelli işğalçılardan mühafizə məqsədi ilə tikildiyini söyləməyə əsas verir. Yerli xalqda olan inanca görə şindan qalası Babəkin qalalarından biridir. Ona görə də bu gün Astarada "Şindan" qalasının adı ilə bağlı mehmanxana, ticarət mərkəzi, rəqs qrupu, musiqi ansamblı, el aşığı qrupu və sair vardır. Azərbaycanın qədim guşələrindən biri kimi Astara əsrlər boyu müharibə meydanı olmuşdur. Heç də təsadüfi deyildir ki, 1638-ci ildə Astarada olmuş məşhur alman səyyahı Adam Oleari yazırdı: "Astaralılar həmişə silahı hazır saxlayırlar".
Rayonun Ərçivan kəndində 1499-cu ildə əsası qoyulmuş Məhəmməd Hənəfiyyə məscidi Şah İsmayıl Xətai tərəfindən ziyarət edilmişdir. Həmin kənddə XIX əsrə aid Kərbəlayi Həmid Abdulla hamamı, Pensər kəndində Məşədi Abutalıb hamamı, Hacı Teymur və Hacı Canbaxış məscidləri diqqəti cəlb edir.

Qəsəbələr - Ərçivan • Kijəbə
Kəndlər - Alaşa • Artupa • Anbuba • Asxanakəran • Avyarud • Azaru • Bala Şahağac • Bəlbay • Bili • Bio • Binabəy • Bursut • Burzubənd • Çayoba • Çüvaş • Çükəş • Deqadi • Dəstor • Diqo • Dolu • Dürriyə • Əkbərməhəllə • Giləparqo • Giləşə • Hamoşan • Həsin • Xıçaso • İstisu • Kakalos • Kamlakan • Klınbi • Kolatan • Qapıçıməhəllə • Qamışovka • Lomin • Marzəsə • Maşxan • Məsçitməhəllə • Miki • Motalayataq • Noyabud • Ojakəran • Ovala • Pensər • Pəlikəş • Rinə • Reqloba • Rıvadila • Rudəkənar • Seləkəran • Səlivə • Səkəşam • Səncərədi • Sərək • Sığaloni • Sıhəkəran • Sibiyyət • Sipiyəpart • Siyaku • Sım • Şuvaş • Siyətük • Suparibağ • Şağlazüzə • Sipiyaəlfətik • Siyakeş • Şıxəməhlə • Şıxımpeştə • Şahağac • Şəmətük • Şəvqo • Şiyəkəran • Şuvi • Şümrüd • Taxtanəkəran • Təngərüd • Toradi • Tüləküvan • Vaqadi • Vaqo • Vənəşikəş • Vəznəş • Vıləparqo • Viləşə • Vovada • Züngüləş

Yenidən TARİXimizə baxışı diriltdim.Yeni-yeni məlumatlarla çalışacam şəhər (rayon) və kəndlər haqqında yazam.Bəyənənlərə minnətdaram :)

(AZE) Erməni qadınları digər
xalqlarla zorla, məcburən də
olsa əlaqədə olmuşlar. Dövlətini
və şərəfini çoxdan itirmiş erməni
qadınları ilə münasibətdə olan
İran əsgərləri, türklər, gürcülər
və dağlılar, görünür heç bir
ədəb-ərkan gözləməmişlər. Bu
səbəbdən ermənilərin
damarlarından hər cür qan axır.
(V.L.Veliçko. Rus şairi, publisist)
(ENG) Armenian women had
relations with other nations even
by force. Iranian soldiers, Turks,
Georgians and highlanders
having relations with Armenian
women that lost their state and
the honor since a long time ago,
seems had no good manners.
For this reason, all kinds of
blood flow in the vessels of the
Armenians. (V. L. Velicko.
Russian poet, publicist)
(RUS) Армянские женщины
силой или по принуждению
находились в связи с другими
народам. Видимо иранские
солдаты, турки, грузины и
горцы совсем не использовали
культуру и воспитание при
связях с армянскими
женщинами, давно
потерявшими государство и
честь. Потому в жилах армян
течет всякая кровь.
(В.Л.Величко. Русский поэт,
публицист)

AĞSU - Orta əsr Ağsu şəhərində aparılmış konservasiya və bərpa işlərinin son durumu, arxeoloji turizmin inkişaf perspektivləri, orta əsr Ağsu şəhəri və 2013-cü ildə rayonun Bəyimli kəndi ərazisindəki Torpaqqala-Mehrəvan abidəsində aparılan arxeoloji kəşfiyyat işlərinin nəticələri.

AĞSU - Şeyx Dursun

AĞSTAFA - Qazax arxeoloji ekspedisiyası 2011-ci ilin arxeoloji tədqiqatlar kompaniyasında Ağstafa rayonundakı Yastıtəpə və Qazax rayonundakı Sarvantəpə son tunc-ilk dəmir dövrünə aid yaşayış yerlərində arxeoloji qazıntıları davam etdirmişdir. Ekspedisiyaya tarix üzrə fəlsəfə elmlər doktoru Şamil Nəcəfov rəhbərlik edirdi. İlk öncə Ağstafa rayonundakı Yastıtəpə yaşayış yerində arxeoloji tədqiqatlar aparan ekspedisiya burada 200 kv.m. ərazidə qazıntılar aparmış və xeyli maddi mədəniyyət nümunələri əldə etmişdir. Götürülmüş ümumi qazıntı sahəsinin 100 kv.m-lik sahəsində mədəni təbəqəni qrunta qədər izləmək mümkün olmuşdur. Tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, yaşayış yeri birtəbəqəli olub mədəni təbəqənin qalınlığı 2,2-2,4 metrdir. Qazıntılar nəticəsində xeyli istehsal çıxarları, təsərrüfat quyuları, yaşayış evlərinin qalıqları, təsərrüfat tikililəri, iri və orta ölçülü təsərrüfat küpləri, müxtəlif məzmunlu və formalı keramika nümunələri və daş əşyalar tapılmışdır.
Yastıtəpə yaşayış yerinin qazıntısı zamanı xeyli maraqlı faktlar üzə çıxdı. Ən əsası isə buradan aşkar edilən möhrə binaların qalıqlarıdır ki, onların bəziləri çox aydın və müəyyən qədər forma verəcık halda aşkar edilmişdir. Bu qalıqlar yaşayış evlərinin bünövrə qalıqlarından ibarətdir. Yaşayış yerindən xeyli miqdarda iri və orta ölçülü küplər, təsərrüfat quyuları, ocaq yerləri və ocaq qurğularının qalıqları, dulus kürəsinin qalıqları, xeyli miqdarda gil qab nümunələri və daş məmulatı, metal məmulatı, sümük məmulatı, muncuqlar (əsasən əqiq daşından hazırlanan), sümükdən ox ucluğu, gil möhür qalıqları və s. aşkar edildi. Bu materialların hər birinin forma və məzmunu Azərbaycanın Gəncə-Qazax bölgəsində aşkar edilmiş son tunc-ilk dəmir dövrünə aid yaşayış yerlərindən tapılmış maddi mədəniyyət nümunələrinin forma və məzmunun təkrarlayır. Bu yaşayış yerindən tapılmış zoomorf materiallar və metal məmulatının çoxluğu isə böyük maraq oyadır.
Stratiqrafik göstəricilər və yaşayış yerindən əldə edilmiş keramika və daş məmulatının xüsusiyyətləri və tipologiyası əsasında bu abidəni son tunc-ilk dəmir dövrünün inkişaf etmiş və son mərhələsinə (e.ə.XII-XI və e.ə.X-IX) aid edə bilərik. Yəni burada son tunc-ilk dəmir dövrünün ilkin mərhələsini, yəni e.ə. XIV-XIII əsrləri özündə ehtiva edən materiallara rast gəlinmir. Yaşayış yerinin qazıntısının gələcəkdə davam etdirilməsi daha konkret məsələlərin üzərində dayanmağa imkan verəcəkdir.

AĞDAŞ - 19-cu əsr Qızılbaşlar məscidinin karvansarayı

AĞDAM - Cümə məscidi (XIX əsr)

AĞDAM - Xaçındərbənd türbəsi

AĞDAM - Xan qızı Natəvanın məqbərəsi

AĞCABƏDİ rayonunun Salmanbəyli kəndi yaxınlığındakı Qalatəpədə arxeoloji tədqiqatlar davam edir. Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Mil-Qarabağ ekspedisiyasının rəhbəri Təvəkkül Əliyevin açıqlamalarına görə, Qarqarçay ilə qədim suvarma kanalı olan Gavur arxının kəsişməsindəki strateji yerdə yerləşən Qalatəpədə tədqiqatlara 2008-ci ildən başlanılıb: “Antik Albaniya şəhəri olan, qədim mənbələrdə Enian, orta əsr mənbələrində isə Yunan adlandırılan şəhərin yerində və onun yaxınlığındakı nekropolda aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı bir çox əhəmiyyətli tarixi materiallar aşkarlanıb.
Tədqiqatlar nəticəsində şəhərin yerində eramızdan əvvəl II əsrdən bizim eranın II əsrinə qədər olan dövrə aid 9 metr dərinliyində mədəni təbəqə – çiy kərpicdən tikilmiş divar, sahəsi 56 kvadratmetr olan ictimai bina, dəhliz və küçə aşkar olunub. Divarların qalınlığı 1,5 metrə çatır. Binanın tikintisində istifadə edilən kərpiclərin uzunluğu 58, eni 47, qalınlığı 18-20 santimetrdir. Bu, antik dövrdə Azərbaycanda kərpic memarlığının yüksək inkişafından xəbər verir. Otağın divarlarının içində üfüqi istiqamətdə dirək yerlərinin mövcudluğu onun bir neçə qatdan ibarət olduğunu göstərir. Otaqda 9 metr dərinlikdə əhəngdaşından hazırlanmış sütun altlığı, ocaq yerləri, kül qatları, yanmış ağac qalıqları, qırmızı boyalı, zəngin naxışlı keramika nümunələri, gillə suvanmış döşəmə, kənarlarda oturacaq kimi istifadə olunan 40 santimetr enində möhkəmləndirilmiş torpaq aşkar edilib”.
T.Əliyevin bildirdiyinə görə, Qalatəpə şəhər yerinin yaxınlığındakı nekropolda son illər aparılan qazıntılar zamanı eramızdan əvvəl II – bizim eranın III əsrlərinə aid 12 ədəd küp qəbir açılıb: “Küp qəbirlərdən əldə olunan materialların (bəzək əşyaları, silahlar, qılınc, ox və nizə ucları) əksəriyyəti ellinizm mədəniyyəti ilə bağlıdır. Bu tapıntılar antik dövr Alban şəhərinin mədəni-mənəvi həyatını daha ətraflı öyrənməyə imkan verir. Bu il aparılan tədqiqatlar zamanı qazıntılar 10 metrə çatdırılaraq, ellinizm dövrünə aid yeni bir tikili qatı aşkar edilib. Bu isə onu göstərir ki, Qalatəpə iki təbəqədən (üst – orta əsrlər, alt – antik dövr) ibarətdir. Tədqiqatlar zamanı, həmçinin orta əsrlərə aid qala divarının qalığı və keramika nümunələri də aşkar edilib.